Кіріспе

Мверу Ванипа көлі немесе Мверу ва Нипа "балшықты көл" дегенді білдіреді (оған "Мверу батпағы" деп те атайды) – Замбияның Солтүстік провинциясындағы көл және батпақ жүйесі. Бұл көл бұрын су деңгейі мен тұздылығының түсіндіріле алмайтын ауытқуларымен құпиялы болып саналған, себебі жауын-шашын мөлшерінің өзгеруімен толық түсіндіру мүмкін болмады; көл кейде толығымен құрғап қалады. Бұған оның шалғай орналасқандығы және география мен геология ғалымдарының назарының үлкен әрі қолжетімді көршілес көлдерге – шығысқа қарай 25 км қашықтықтағы Танганьика көліне және батысқа қарай 40 км қашықтықтағы Мверу көліне қарағанда оған бұрылмауы себеп. Мверу Ванипа көлі – Шығыс Африка рифті аймағының тармағында, Луапула өзенінен Танганьика көліне дейін созылған рифті көлі. Шығыс жағында рифті аймаққа тән ыстық су бұлақтары бар. Суы сазды, кейде қызғылт түсті және "біршама майлы" көрінеді.

Көздер мен су бұру

Өзендер мен ағындар, олардың ешқайсысы аса үлкен емес, Мвуру Вантипа көліне және оның батпақтарына Мпорокосо үстіртіндегі оңтүстікке қарай шамамен 32 км қашықтықта, ал Конго Демократиялық Республикасындағы солтүстік-шығысқа қарайғы төбелерден құяды. Бұл сулар оңтүстік-батыс батпақтары мен Мофве деп аталатын дамба арқылы Мвуру көліне құятын Калунгуиши өзеніне ағып түседі деп есептелген. Дегенмен, Калунгуиши мен Мофве тоғысқан жердегі биіктік 942 м, ал көлдің беті 932 м ғана. Жаңбырлы маусымда Калунгуиши Мвуру Вантипаға асып төгілетіні анық, бірақ керісінше болмайды, алайда 1931 жылы аса шектен тыс жаңбырдан кейін Мофведен Калунгуишиге су тасқыны болғаны туралы хабарланған. Оңтүстік-шығысындағы Кампиндадағы жартыарал Чимбве тоғандарын және Чеши көлі деп аталатын лагунаны қамтитын батпақты шығанақты бөліп тұрады. Бірақ, соңғы уақыттарда оның көл емес, ашық су беті жоқ батпақ екені, тіпті құрғаған саздық екені (балық қабыршақтары мен сүйектерімен, өлген крокодилдер мен бегемоттардың қаңқаларымен толы) хабарланды. Ашық су бетіндегі осы өзгерістер бір ғана құрғақ және жаңбырлы маусым айналымында ғана емес, жылдар немесе ондаған жылдар бойы орын алады. Мысалы, ол 1890, 1897, 1911, 1919 және 1938 жылдары көл болған, ал 1892, 1900–11, 1912–19 және 1922 жылдары батпаққа айналған; ал 1916 жылы құрғап қалғаны туралы мәлімделген. Оның ең терең жері 5 метрге жетеді деп хабарланған, бірақ кейде бетінің көп бөлігінде 1 метрден де аз тереңдікте болуы мүмкін.

Табиғи ресурстар мен қоршаған ортаға қысым

Мвуру Валипа көлінің балық шаруашылығы бұрын өнімді болған, бірақ соңғы жылдары сарқылып кетті. Көлде бегемоттар мен крокодилдердің көп саны қоныстанған. Құстар мен су құстарын қоспағанда, құрлықтағы және батпақтардағы жануарлар, бұрын кең таралған, Мвуру Валипа ұлттық паркінің болуына қарамастан азайды. Парк көбінесе көлдің батыс жағалауында орналасқан, бірақ көлдің бетін, батпақтардың көп бөлігін және оңтүстік жағалаудың бір бөлігін қамтиды. Көлдің солтүстік жағы Конго Демократиялық Республикасының шекарасына небары бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, ал сол елдегі соғыстар мен қақтығыстар мыңдаған босқындардың Капута ауданына келуіне себеп болып, ресурстарға күш түсірді. Босқындардың көпшілігі қайта оралуға дейін Кауамбуа және Мпорокосо аудандарындағы лагерьлерге көшірілді.

Елді мекендер мен жолдар

Көлдегі негізгі халық орталығы – Капута қаласы, ол сонымен қатар Солтүстік провинцияның әкімшілік ауданы болып табылады. Бір кезде көлге қызмет ететін басты жол Мпорокосодан көлдің оңтүстік-шығыс жағалауына дейін болған, онда Булаяда паром өткен, бірақ ол бұзылып, қазір негізгі тас жол Мверу көлінен батыс және солтүстік жағалаулар арқылы Капутаға дейін созылады.