Кіріспе

Африка – 63 саяси аумақты қамтитын континент, ол Жер бетінің негізгі массасынан оңтүстікке қарай ұласып жатқан ең үлкен проекция болып табылады. Оның тұрақты контурлары бойынша, жақын аралдарды қоспағанда, аумағы құрайды. Оның ең биік тауы – Килиманджаро, ал ең үлкен көлі – Виктория көлі. Еуропадан Жерорта теңізі және Азияның көп бөлігінен Қызыл теңізбен бөлінген Африка, солтүстік-шығыс шетінде Суэц мойыны (Суэц каналымен кесілген) арқылы Азияға қосылады, оның ені шамамен . Геосаяси мақсаттар үшін Мысырдың Синай түбегі – Суэц каналының шығысында – көбінесе Африканың бір бөлігі деп есептеледі. Ең солтүстік нүктесінен, Тунис жеріндегі Рас бен Саккадан (37°21′ солтүстік ендігінен) Оңтүстік Африкадағы Агульхас мүйісіне дейін (34°51′15″ оңтүстік ендігі), шамамен қашықтық бар; ал ең батыс нүктесінен, Кап-Вердтен (17°31′13″ батыс бойламынан) Сомалидің Пунтленд аймағындағы Рас Хафунға дейін (Африка мүйізі, 51°27′52″ шығыс бойламы), шамамен (сондай-ақ) қашықтық бар. Эчплейндер көбінесе латерит топырағы және инсельбергтермен байланысты. Инсельбергтермен тізілген жазықтар Африкада, оның ішінде Танзанияда, Марокконың Анти-Атлас тауларында және Анголаның ішкі аймақтарында жиі кездеседі. Ең кең таралған жазықтықтардың бірі – Африка беті, континенттің көп бөлігінде кездесетін композиттік эчплейн. Шығыс және батыс жағалауларының жоталық аймақтары арасындағы жер, 17° солтүстік ендігінен солтүстікке қарай көбінесе шөлді болып келеді, және басқа жоталық аймақтармен бөлінген жекелеген бассейндерге бөлінеді, олардың бірі Солтүстік Африка арқылы континенттің жалпы қисық осіне сәйкес келетін сызықпен шамамен орталыққа қарай өтеді. Осылайша қалыптасқан бассейндердің ең анық белгілісі (Конго бассейні) экватормен кесілген дөңгелек аумақты алып жатыр, бұл бір кезде ішкі теңіздің орны болған болуы мүмкін. Материктің негізгі таулары мен тау тізбектері туралы мәліметтер келесі кестеде келтірілген:

Жерорта теңізіне құяды

Жоғарғы Нил өзенінің негізгі сулары экватор маңындағы Орталық Африканың ойысына жақын орналасқан таулы аймақтан түседі. Одан бастап, өзендер шығысқа қарай ағып, Африкадағы ең ірі көл – Виктория көліне (ауданы 26 000 шаршы метрден асады) құяды, ал батысқа және солтүстікке қарай – Эдуард және Альберт көліне құяды. Соңғы көлге, қалған екі көлдің сулары қосылады. Одан Нил солтүстікке қарай ағып, 7 және 10 градус арасындағы ендіктерде, жүзуге жарамды өсімдіктермен бітеліп қалуы мүмкін, кең батпақты жазықтардан өтеді. Батыстан Бахр-эль-Газал, ал Эфиопияның жоталарынан (тасқын судың бас жинау орны) Собат, Көк Ніл және Атбара өзендерін алғаннан кейін, ол ұлы шөлді құнарлы суайдынымен бөліп, Жерорта теңізіне кең дельта арқылы құяды. Солтүстік Африканың төменгі жазықтарында және шөлді аймақтарында күшті ыстық болады, континенттің үлкен ені мұхиттың ықпалынан алыстатылғандықтан, мұнда да күндіз бен түннің, жаз бен қыс арасындағы айырмашылық ең үлкен. (Ауаның сиректігі және түнде күшті сәулелену Сахарадағы температураны кейде нөл градусқа дейін төмендетіп жібереді.) Оңтүстікте ыстық мұхиттан келген ылғалмен жұмсатылады, сондай-ақ жер бетінің көп бөлігінің биіктігімен, әсіресе Шығыс Африкада, мұнда температураның ауытқуы Конго алабындағы немесе Гвинея жағалауындағыдан кеңірек. Солтүстік және оңтүстік шеттерінде климат жылы және қоңыржай, солтүстік елдер жалпы алғанда оңтүстік аймақтан ыстық және құрғақ; континенттің оңтүстігі солтүстікке қарағанда тар болғандықтан, қоршаған мұхиттың ықпалы күштірек сезіледі. Бұл ауру Африканың дамуына өлімге әкелетін қасиетімен емес, африкалықтардың егіншілікпен айналысуына кедергі келтіргендіктен (ұйқы ауруы олардың малын өлтіреді) маңызды әсер етті.