Кіріспе
Бумен жұмыс істейтін жүк тасымалдау машинасы – жолдарда ауыр жүктерді жылжытуға, жерді жыртуға немесе белгілі бір жерде қуат беруге арналған бумен жұмыс істейтін трактор. Атауы латын тіліндегі "tractus" сөзінен шыққан, яғни "тартылған", себебі тартқыш машинасының басты міндеті – артынан жүкті тарту. Оларды кейде теміржол локомотивтерінен ажырату үшін жол локомотивтері деп те атайды, яғни рельстерде жүретін бу машиналары. Тартқыш машиналары көбінесе үлкен, берік және қуатты болады, бірақ сонымен қатар ауыр, баяу және басқару қиын. Дегенмен, олар бұрынғыдағы атқа қарағанда ауыл шаруашылығы мен жүк тасымалын революциялық түрде өзгертті. Олар 1850 жылдар шамасында өнеркәсіптік дамыған елдерде танымал болды, осы кезде ауыл шаруашылығына арналған алғашқы өздігінен қозғалатын бу машиналары жасалды. Өндіріс 20-ғасырдың басына дейін жалғасты, бірақ ішкі жану қозғалтқыштарымен жұмыс істейтін тракторлардың бәсекесінен кейін олар сұраныстан шықты, алайда 1950 жылдарға дейін және одан кейін де Ұлыбританияда коммерциялық қолданыста болды. Бүгінгі таңда барлық типтегі тартқыш машиналары коммерциялық қолданыстан тоқтатылды. Алайда, әлем бойынша мыңдаған мысалдары сақталған, олардың көпшілігі жұмыс жасайды. Ұлыбританияда және басқа елдерде жыл бойы бу жәрмеңкелері өткізіледі, онда келушілер тартқыш машиналарының жұмысын өз көздерімен көре алады. Тартқыш машиналары қиын және жұмсақ немесе ауыр жерлерді кесіп өтуге қолайсыз болғандықтан, олардың ауыл шаруашылығында қолданылуы көбінесе "белдеуде" – ферма машиналарын ұшқыр дөңгелек арқылы жететін үздіксіз былғары белбеумен қуаттау, күш берудің бір түрі – немесе жұппен, құралдарды кабельмен бір жақтан екінші жағына сүйреп тарту түрінде болды. Алайда, топырақтың жағдайы рұқсат еткен жағдайда, құралдарды тікелей тарту ("соқпақтан") артықшылыққа ие болды; Америкада бұл булы трактордың дамуына әкелді. Бұл ескерілгенімен, американдық үлгілер британдықтарға қарағанда әртүрлі болды, әртүрлі қазандықтардың орналасуы, дөңгелектердің саны және поршеньдердің орналасуы қолданылды.
A traction engine is a steam powered tractor used to move heavy loads on roads, plough ground or to provide power at a chosen location. The name derives from the Latin tractus, meaning 'drawn', since the prime function of any traction engine is to draw a load behind it. They are sometimes called road locomotives to distinguish them from railway locomotives – that is, steam engines that run on rails. Traction engines tend to be large, robust and powerful, but also heavy, slow, and difficult to manoeuvre. Nevertheless, they revolutionized agriculture and road haulage at a time when the only alternative prime mover was the draught horse. They became popular in industrialised countries from around 1850, when the first self propelled portable steam engines for agricultural use were developed. Production continued well into the early part of the 20th century, when competition from internal combustion engine powered tractors saw them fall out of favour, although some continued in commercial use in the United Kingdom well into the 1950s and later. All types of traction engines have now been superseded in commercial use. However, several thousand examples have been preserved worldwide, many in working order. Steam fairs are held throughout the year in the United Kingdom and in other countries, where visitors can experience working traction engines at close hand. Traction engines were cumbersome and ill suited for crossing soft or heavy ground, so their agricultural use was usually either "on the belt" – powering farm machinery by means of a continuous leather belt driven by the flywheel, a form of power take off – or in pairs, dragging an implement on a cable from one side of a field to another. However, where soil conditions permitted, direct hauling of implements ("off the drawbar") was preferred; in America, this led to the divergent development of the steam tractor. This aside, American designs were far more varied than those of the British with different boiler positions, wheel numbers and piston placements being used.
Тарих
Техникалық білім мен өндіріс технологиясының шектеулері 19 ғасырдың басында ғана бумен жүретін жол көліктерінің пайда болуына мүмкіндік берді. 1841 жылы Рансомс, Симс және Джеффрис алғашқы тарту қозғалтқышын жасады. Аталған конструкция (оны бағыттау үшін жылқы жетектеген) ешбір сатып алушыны қызықтыра алмады. Ал 1859 жылы Томас Авеллинг Clayton & Shuttleworth портативті қозғалтқышын өзгертіп, атпен бір орыннан екінші орынға тасымалдау қажеттілігін жойды, осылайша өзі қозғалатын қозғалтқыш құрылды. Авеллингтің алғашқы қозғалтқышына да бағыттау үшін жылқы қажет болды. Америкада 1869 жылдан бастап үздіксіз тізбекті тартқыштар қолданысқа енді. 1881 жылы күрделі қозғалтқыш конструкциялары енгізілді. Жолдардың сапасы жақсармағанша жылдам көліктерге сұраныс аз болды, сондықтан қозғалтқыштар қиын жолдар мен шаруашылық жолдарында пайдалануға сәйкес етіп жасалды. 20 ғасырдың басында өндірушілер тікелей жыртудың экономикалық мүмкіндіктерін табуға тырысты, әсіресе Солтүстік Америкада бұл булы трактордың дамуына әкелді. Манн және Гаррет сияқты британдық компаниялар тиімді тікелей жыртуға қабілетті қозғалтқыштар жасады, бірақ нарық жағдайлары оларға қолайлы болмады және олар кең танымалдылыққа ие бола алмады. Мұндай нарық жағдайлары Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін туындады, осы кезде британдық үкімет саясатының нәтижесінде артық жабдықтар көптеп жиналды. Соғыс кезінде жерді өңдеуді ұлғайту үшін көптеген Фоулер жырту қозғалтқыштары салынды және 1917 жылдан бастап көптеген жаңа жеңіл Фордсон F тракторлары импортталды.
Құлдырау
Жолдағы бу машиналары шектеулер мен олардың операциялық шығындарын арттырған алымдардың салдарынан жоғалып кетті. 1921 жылға дейін бу тракторлары ауыр жүк тасымалдау және қысқа қашықтықтардағы тасымалдарда ат күшіне қарағанда айқын экономикалық артықшылықтар көрсеткен. Дегенмен, бензинмен жүретін жүк көліктері тиімділігін арттыра бастады және соғыстан қалған артық заттар ретінде арзан бағада қол жетімді болды. Қарбалас маршрутта 3 тонналық бензинмен жүретін жүк көлігі, шектеулі жылдамдық режиміне және салыстырмалы түрде жоғары жанар май бағасы мен күтімге қарамастан, бу машинасына қарағанда айына шамамен 100 фунт стерлинг үнемдей алатын. 1920-1930 жылдар аралығында жолдағы бу тасымалына қатысты шектеулер күшейтілді, олар жылдамдық, түтін және бу шығарылымының лимиттерін, сондай-ақ "суланған салықты" қамтыды. Бұл салықтың мөлшері қазандықтың суланған бөлігінің ауданына пропорционалды болды, бұл бу машиналарының отандық өндірістегі ішкі жану қозғалтқыштарымен бәсекелесу мүмкіндігін төмендетті (импортқа 33% дейін салық салынатын). Жолдарды қаржыландыру жөніндегі Салтер есебінің нәтижесінде 1933 жылы "осьтік салмақ салығы" енгізілді. Бұл салық коммерциялық автокөліктерге жол жүйесін күтіп ұстау шығындары үшін көбірек төлеуді және жолдарды тегін пайдалану теміржол тасымалының бәсекелестерін субсидиялайды деген қағиданы жою мақсатында жасалды. Бұл салықты барлық жүк тасымалдаушылар осьтік жүктемеге пропорционалды түрде төлейтін, және бу машиналарына, олардың бензинмен жүретін әріптестерінен ауыр болғандықтан, ерекше шектеулер қойылды. Бастапқыда импортталған мұнайға британдық көмірге қарағанда әлдеқайда жоғары салық салынатын, бірақ 1934 жылы Көлік министрі Оливер Стэнли жанар майға салынатын салықты төмендетіп, жол локомотивтеріне жол қорынан жылына 100 фунт стерлинг салық белгіледі (2024 жылғы шамамен 9000 фунт стерлингке тең), бұл қозғалтқыш өндірушілер, жүк тасымалдаушылар, ойын-сауық ұйымдастырушылар және көмір өнеркәсібі тарапынан наразылық тудырды. Бұл кеншілер арасында жұмыссыздықтың жоғары деңгейде болған кезде болды, онда бу тасымалы бизнесі жылдық 950 000 тонна көмірге сұраныс тудырды. Бұл салық ауыр жүк тасымалдаушылар мен ойын-сауық ұйымдастырушылардың бизнесіне айтарлықтай зиян келтірді және көптеген қозғалтқыштардың жарамсыз болуына себеп болды. Ұлыбританияда соңғы жаңа тракторлар 1930 жылдары салынды, бірақ оларды басқаруға тәжірибелі инженерлер бар болғандықтан, көптеген жылдар бойы коммерциялық пайдалануда қалды.
Сақтау
Мүмкін, тракциялық қозғалтқыштарды сақтауға алғашқы қызығушылық танытқан ұйым 1937 жылы құрылған Жол локомотивтері қоғамы болған. 1950 жылдардан бастап, энтузиастар тракциялық қозғалтқыштардың жойылу қаупі бар екенін түсінген кезде "сақтау қозғалысы" күшейе бастады. Көптеген қалған қозғалтқыштар энтузиастар сатып алып, жұмыс жағдайына келтірді. Тракциялық қозғалтқыштардың раллилері бастапқыда қозғалтқыш иелері мен олардың машиналары арасындағы жарыс ретінде басталды, бірақ кейіннен жыл сайын көптеген жерлерде өткізілетін маңызды туристік оқиғаларға айналды. Тракциялық қозғалтқыштар тізілімі Ұлыбритания мен Ирландия Республикасында сақталған тракциялық қозғалтқыштар, булы жол роллерлері, булы вагондар, булы өрт сөндіру машиналары және портативті қозғалтқыштар туралы мәліметтерді қамтиды. 2016 жылы 2851 өздігінен қозғалатын қозғалтқыш пен вагон, 687 портативті (өздігінен қозғалмайтын) қозғалтқыш, 160 булы өрт сөндіру машинасы тіркелді. 2020 жылы тізілімнің жаңа басылымын шығару жоспарлануда. 2011 жылдың мамыр айында белгісіз дереккөздер 2000-нан астам тракциялық қозғалтқыш сақталғанын хабарлады. Бұл көрсеткіш әлемнің басқа елдеріндегі, әсіресе АҚШ, Канада, Австралия және Жаңа Зеландиядағы қозғалтқыштарды да қамтуы мүмкін, бірақ егер солай болса, бұл көрсеткіш нақты емес. Ұлыбританиядағы бұрынғы өндірушілер мен олардың өнімдері туралы толық ақпаратты Ұлыбританиядағы Жол локомотивтері қоғамы жинақтайды.
Операция
Бірінші тарту машиналарын тізбекті жетегі қолданысқа енгізгенмен, коленвалдан артқы оське қуатты беру үшін үлкен тісті дөңгелектерді пайдалану көбірек таралған. Бұл машиналардың артқы жағында әдетте екі үлкен жетегі дөңгелегі және алдында екі кішкентай рульдік дөңгелегі болады. Дегенмен, кейбір тарту машиналарын төрт дөңгелекті жетегімен жасаған, ал кейбіреулері гусеницалық жолдың алғашқы нұсқасын сынап көрген.
Түрлері мен қолданылуы
Тракциялық қозғалтқыштар тоғызыншы ғасырдың ортасынан жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін әртүрлі салаларда коммерциялық тұрғыда қолданылды. Әрбір салаға өзгеше қасиеттері бар машина қажет болды, сондықтан тракциялық қозғалтқыш осы әртүрлі талаптарға сай келетін түрлі типтерге дамыды.
Ауыл шаруашылығы (жалпы мақсаттағы) қозғалтқышы
Жалпы мақсаттағы қозғалтқыштар шалғайда ең көп кездесетін түрі болды. Олар жүкті тасуға және тұрақты қуат көзі ретінде қолданылды. Егер шаруалардың мұндай машинасы болмаса да, олар оны қажет болғанда пайдаланатын. Көптеген шаруашылықтар жыл бойы жұмыс аттарын пайдаланса, егін жинау кезінде астық сабаумен айналысатын мердігерлер астық сабау машиналарын фермадан фермаға тасып, оларды далада орнатып, қозғалтқыштан қуат алатын – бұл жылжымалы тұрақты қозғалтқышқа жақсы мысал.
АҚШ (ауыл шаруашылығы) тарту қозғалтқышы
Жақсы топырақ жағдайларының арқасында АҚШ-тың тарту машиналарын (тракциялық қозғалтқыштарды) әдетте тырмаларын артынан тартты, осылайша кабельдік барабан мен қосымша беріліс қажеттілігін жойып, техникалық қызмет көрсетуді жеңілдетті. Америкалық тарту машиналарын (тракциялық қозғалтқыштарды) түрлі өлшемдерде жасады, 6 а.к. (ат күші) Расселл ең кішкентай коммерциялық модель болса, ал Расселл, Кейс және Ривз компаниялары жасаған үлкен машиналарын ең ірілері деп санады.
Арғау машинасы
Бу машинасынан бөлек беріліспен қоздырылатын үлкен диаметрлі барабанмен ерекшеленетін, тартымдық қозғалтқыштың ерекше түрі. Барабанға ұзын сым арқан оралды, ол егістіктің бойымен, мысалы, тырманы немесе суырғышты, жылжыту үшін қолданылды, ал қозғалтқыш егістіктің шетінде тұрды. Тырмалау машиналарымен қолдануға арналған түрлі құралдар жасалды. Ең көп таралғандары – тепе-тең тырма және культиватор, себебі егістік шаруашылығында тырмалау және культивациялау ең қиын жұмыстардың бірі болатын. Басқа құралдарға жер асты дренаж арнасын немесе құбырын жасауға арналған мольді дренаж немесе өзендер мен орларды тереңдетуге арналған кептіргіш қазығы кіруі мүмкін. Қозғалтқыштар көбінесе алдыңғы осінде "шпад-трей"мен жабдықталған, ол "шпадтарды" сақтауға арналған, олар лайлы жерде жүру кезінде дөңгелектерге орнатылатын. Тырмалау машиналары АҚШ-та сирек кездесетін; тырмалар әдетте тікелей ауыл шаруашылығы машинасы немесе бу тракторымен тартылатын.
Тарих
1837 жылы Джон Хиткоат MP өте жұмсақ топырақты өңдеу үшін жасаған бу машинасымен жұмыс істейтін көлігін көрсеткенде, алғашқы бумен жырту машинасы жасалды және сынақтан өтті. Ол өте ертедегі үздіксіз тізбекті (гусеницалық) жүйе қолданды, ал оның екі цилиндрлі бу машинасы жырту жеңілдеткіші немесе жылға бару үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Питер Драммонд Беррелл, 22-ші барон Уиллоуби де Эресби құрастырған, мүмкін Даниэль Гуч жобалаған және Свиндон зауытында салынған тағы бір жырту машинасы үшін Шотландия Корольдік Таулы және Ауылшаруашылық Қоғамы жүлдесінен 500 фунт стерлингтің 100 фунтын берді. Лорд Уиллоуби өзінің дизайнын еркін көшіруге болатынын мәлімдеді, ал Фаулер жырту машиналары орналасқан Гримсторп қалысына сапар шекті. 1855-1857 жылдары Уильям Смит және Джон Фаулер атты шаруалар портативті қозғалтқыштармен жұмыс істейтін, сыммен басқарылатын жырту машиналарын жасады. 1863 жылы У. Савори және Ұлдары жылдам жырту машинасы енгізді және егістіктің екі шетінде де қозғалтқыштар қолданылды. Өндіріс Ұлыбританиядан тыс жерде жүзеге асты, немістің Kemna Bau компаниясы жырту машиналары өндірді. 1920 жылдары ішкі жану қозғалтқыштарымен жұмыс істейтін тракторлар пайда болғаннан кейін жырту машиналарын қолдану азайды.
Булы трактор (АҚШ)
Солтүстік Америкада "булы трактор" термині көбінесе 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында кеңінен қолданылған, бу машинасымен қоздырылатын ауыл шаруашылығы тракторының түрін білдіреді.