Кіріспе
Меконг өзенінің дельтасы, Вьетнамның оңтүстігіндегі аузы – географиялық аймақ. Дельта б.з.д. 4 ғасырынан бері қоныстанған. Аймақтағы кхмер, вьетнам, қытай және француз елдерінің қоныстануының нәтижесінде дельта мен оның су жолдары көптеген атауларға ие. Олардың ішінде кхмер тіліндегі "Басак" термині төменгі алапты және одан өтетін ең ірі өзен тармағын білдіреді. 1954 жылғы Женева конференциясынан кейін Вьетнам екіге бөлінді. Оңтүстік Вьетнам Вьетнам мемлекетінің оңтүстік жартысын мұра етіп алды, кейін Вьетнам Республикасы, сондай-ақ Оңтүстік Вьетнам атанды және өз әкімшілік бірліктеріне ие болды (қараңыз: Оңтүстік Вьетнам провинциялары санаты). 1975 жылдан кейін Меконг дельтасы Вьетнам Республикасының құрамына енбеді, оның орнын қазіргі Вьетнам мемлекеті басты. Бүгінде аймаққа 12 провинция кіреді: Лонг Ан, Донг Тхап, Тьен Гян, Ан Гян, Бэн Тре, Винь Лонг, Тра Вин, Хоу Гян, Кьен Гян, Сок Тран, Бак Лиу және Ка Мау. Сонымен қатар, Цэн Тх провинциялық деңгейдегі муниципалитет те бар. Меконг дельтасы – "биологиялық қазына" деп аталады. 1997-2007 жылдар аралығында 1000-нан астам жануарлар түрі тіркелді, ал бұрын зерттелмеген аймақтарда өсімдіктердің, балықтардың, кесірткелердің және сүтқоректілердің жаңа түрлері табылды, оның ішінде жойылып кеткен деп саналған Лаос тас тышқаны да бар. Аймақтың теңіз жағалауының төмен жатқан географиялық орны, климаттың өзгеруіне байланысты теңіз деңгейінің көтерілуіне, жағалау эрозиясына және тұзды судың енуіне сезімтал етеді.
the geographical region
The delta has been occupied as early as the 4th century BC. As a product of Khmer, Vietnamese, Chinese, and French settlement in the region, the delta and its waterways have numerous names, including the Khmer term Bassac to refer to the lower basin and the largest river branch flowing through it. After the 1954 Geneva Conference, Vietnam was split into two with South Vietnam inheriting the southern half of Vietnam becoming the State of Vietnam and eventually the Republic of Vietnam, also known as South Vietnam, with their own administrative states (see :Category:Provinces of South Vietnam). After 1975, the Mekong Delta ceased being a part of the Republic of Vietnam, succeeded by the current Vietnamese nation. Today, the region comprises 12 provinces: Long An, Đồng Tháp, Tiền Giang, An Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh, Hậu Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, and Cà Mau, along with the province level municipality of Cần Thơ. The Mekong Delta has been dubbed a 'biological treasure trove'. Over 1,000 animal species were recorded between 1997 and 2007 and new species of plants, fish, lizards, and mammals have been discovered in previously unexplored areas, including the Laotian rock rat, thought to be extinct. The low lying coastal geography of the region makes it vulnerable to climate change caused sea level rise, alongside related issues such as coastal erosion and saltwater intrusion.
Фунан және Ченла дәуірі
Меконг дельтасы ежелгі тарихтан бері қоныстанған, ал Фунан және Ченла өркениеттері Меконг дельтасында ғасырлар бойы болған. Ок-Эо және басқа Фунан орындарындағы археологиялық жаңалыстар осы аймақтың Фунан өркениетінің маңызды бөлігі болғанын көрсетеді, ол біздің эрамыздың бірінші ғасырында сауда порты мен каналдармен көтеріңкі болған, ал аймақтағы кең ауқымды адамдардың қоныстануы б.з.д. 4 ғасырға дейін созылуы мүмкін. Фунан кезеңінде аймақта тұрғандардың этникалық құрамы туралы нақты пікір жоқ болғанымен, археологтар олардың австроазиялық халықтармен байланысы болуы мүмкін деп санайды. Ченла дәуірінде кхмер жазулары пайда болады. Ангкор Борей – Меконг дельтасындағы б.з.д. 400-500 жылдар аралығында болған орын. Бұл орын Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістанмен кең теңіз сауда желілеріне ие болды және Фунан өркениетінің ежелгі астанасы болған болуы мүмкін деп есептеледі.
Камбоджа мен Чампа шабуылдары
15 ғасырдың басында Чампа Меконг дельтасына бірнеше шабуылдар жасады. Әлсіреген Камбоджа патшалығы 1408 және 1414 жылдары Қытайдың Мин империясынан араласуды сұрады. Дегенмен, 1421 жылы Чампаның Индраварман VI билеушісі Меконг дельтасының шығыс бөлігін, соның ішінде Бьен-Хуа қаласын жаулап алып, өзіне қосты. Ол сол жерге Трибхуванакрантаның (Вишну) мүсінін орнатып, Чампаның оңтүстік шегін белгіледі. 1757 жылы вьетнамдық феодалдар Ка Мауды бақылауға алды. 1860 жылдары француз отаршылары Меконг дельтасын бақылауға алып, француз Кочинчинасы колониясын құрды.
Неке келісімдері мен араласулар, 16201698
1621 жылы Лорд Нгуен Фук Нгуен өз қызы Нгуен Фук Нгок Вань мен Камбоджа королі Чей Четта II арасында келісімшарт негізінде некелестіріп, Прей Нокор қаласында (қазіргі Хо Ши Мин қаласы) вьетнамдық сауда портын құруға және аймаққа көшіп келген вьетнамдық қоныс терушілерге салық жеңілдіктерін беруге келісім алды. Қарсылық ретінде Нгуендер Камбоджаға саяси және әскери тұрғыдан қолдау көрсетіп, Аюттая Корольдігінің (Сиам) қысымын тойтаруға көмектеседі. Меконг дельтасындағы алғашқы вьетнамдық қоныстар Донг Най және Тхен Хоай (қазіргі Bà Rịa–Vũng Tàu) айналасында пайда болды. 1658 жылы Нгуендер ешқандай себепсіз Камбоджаға шапқындап, жалғыз кхмер мұсылман патшасы Раматипади I (Сұлтан Ибрагим) билігінен құлатты. 16 жыл өткен соң, Нгуендер Камбоджаның ішкі патшалық мәселелеріне әскери түрде араласып, ханзада Анг Нанды билікке отырғызды. Нгуендер Меконг өзеніне құятын аумақтағы Mỹ Tho және Biên Hoà қалаларына қашқан қытай босқындарын қоныстандыруға шақырды. 1688 жылы қытайлықтар Нгуен иелеріне қарсы көтеріліс жасады. 1691 жылы Анг Нан патша қайтыс болды, ал көтеріліс жақын арада басылды. 1697 жылы Чампаны толық бағындырғаннан кейін, Нгуен иелері маркиз Нгуен Хью Чанды және Prei Nokor-ды аннексиялау үшін шағын экспедицияны жіберді, оны Gia Định деп атады, вьетнамдық әкімшілік құрылымдарын құрды және Ми Тодан Ан Гянға дейінгі төменгі Меконг дельтасын зерттеді. Мұсылмандар көтеріліс ұйымдастырып, камбоджалықтарды қуған вьетнамдықтарға қосылды. Көктемгі су тасқынының салдарынан мұсылман тобы Нгуен Цы Триннің бас әскерімен байланысын жоғалтып, 1755 жылдың басында Во Та Ан қаласында 10 000 камбоджалық сарбазбен қоршалып қалды. Мұсылман әскерлері арбалар мен вагонды қорғаныс периметріне жинап, Нгуен Цы Трин келгенге дейін камбоджалықтардың шабуылына қарсы тұрды. Ха-Тьеннің Мạc Thiên Tứ-ның араласуымен 1756 жылы король Чей Четта V пен лорд Нгуен Фук Хоат арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді: Камбоджа Го Конг және Тан Ан аудандарын вьетнамдықтарға берді, Чей Четта V биліктен алынды, ал Анг Тонг Камбоджаның королі ретінде қайта орнатылды. Анг Тонг Нгуенге Trà Vinh (Preah Trapeang) және Ba Thắc (Bassac) аудандарын сыйлық ретінде ұсынды. 1757 жылы Анг Тонг қайтыс болды, оның орнына Оутей II келді. Нгуен иелері мен Ха Тьен әміршілігінің көмегімен Оутей II тақты узурпаторлардан қайтарып алды. Ол қалған Меконг дельтасының жерлерін Мạc Thiên Tứ-ға берді, ал Мạc Thiên Tứ бұл аумақтардың барлығын Нгуенге Мạc кланының Hà Tiên-дағы толық автономиясына алмастырды. Жаңа жерлер екі ауданға бөлінді: Rạch Giá және Cà Mau. Француз отаршылдық кезеңінен бастап, француздар Меконг дельтасы аймағының су жолдарында өздерінің Divisions navales d'assaut (Dinassaut) дивизияларымен патрульдеп, шайқасты. Бұл тактика Бірінші Индокитай соғысы бойы сақталды, кейіннен АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жылжымалы өзендік күштері қолданды. Вьетнам соғысы (Екінші Индокитай соғысы) кезінде Дельта аймағында Вьет Конг (NLF) партизандары мен АҚШ-тың 9-шы жаяу әскер дивизиясы, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жылдам қайықтары мен палуаншалары (PACV) және Вьетнам Республикасы армиясының 7-ші, 9-шы және 21-ші жаяу әскер дивизиялары арасында қатыгез шайқастар болды. Әскери аймақ ретінде Меконг дельтасы IV корпустың тактикалық аймағына (IV CTZ) кірді. 1975 жылы Солтүстік Вьетнам және Вьет Конг сарбаздары Оңтүстік Вьетнамның көптеген аймақтарына кең ауқымды шабуыл жасады. I, II және III корпустардың маңызды бөліктері құлағанмен, IV корпус генерал-майор Нгуен Хоа Намның күшті әскери операцияларды қадағалауының арқасында әлі де толыққанды сақталды, бұл ВК-ның маңызды аймақтық аудандарды басып алуына жол бермеді. 21-ші дивизияның бас қолбасшысы бригадалық генерал Ле Ван Хунг Кан-То қаласында қызметін жалғастырып, ВК-ға қарсы сәтті қорғаныс ұйымдастырды. 1975 жылғы 29 сәуірде соңғы АҚШ консулы Терри Макнамара және оның дипломаттары Кан-Тодан Оңтүстік Қытай теңізіне теңіз қайығымен эвакуацияланды. Оңтүстік Вьетнам президенті Дунг Ван Миннің шартсыз капитуляция бұйрығынан кейін Кан-Тодағы екі ARVN генералы, генерал Ле Ван Хунг және Нгуен Хоа Нам өз-өзіне қол жұмсады. Бинь-Тхуй әуе базасындағы әскерилер мен әуе базасының қызметкерлерінің бір бөлігі Миңнің капитуляциясын естігеннен кейін Тайландқа тікұшақтармен және бірнеше реактивтік ұшақтармен эвакуацияланды. Бірнеше сағат ішінде ВК сарбаздары базаны басып алып, қашып үлкермеген ARVN және әуе базасының қызметкерлерін тұтқындады. Майто қаласында Сайгоннан Кан-Тоға дейінгі 4-ші ұлттық тас жолын (қазіргі NH1A) қорғауға тағайындалған бригадалық генерал Тран Ван Хай өз-өзіне қол жұмсады. Тран Солтүстік Вьетнам сарбаздары Сайгонға басып кірген кезде американдықтармен эвакуацияланудан бас тартқан үш ARVN генералының бірі болды. Бірнеше ARVN сарбазы ВК-ның қарсы шабуылына тап болғаннан кейін капитуляциялады немесе тарап кетті. 1970-жылдардың соңында қызыл кхмер режимі Дельта аймағын қайта басып алу мақсатымен Вьетнамға шабуыл жасады. Бұл науқан Вьетнамның Камбоджаға басып кіруіне және қызыл кхмер режимінің құлауына әкеп соқты.
География
Меконг дельтасы, аймақ ретінде, Хо Ши Мин қаласының батысында орналасқан (жергілікті тұрғындар оны Сайгон деп те атайды), шамамен үшбұрыш пішіндес. Ол шығыста Мы Тходан басталып, солтүстік-батысқа қарай Châu Đốc және Hà Tiên қалаларына дейін, ең оңтүстіктегі Вьетнамның Cà Mau түбегіне дейін созылады және Phú Quốc аралы да осы аймаққа кіреді. Вьетнамның Меконг дельтасы аймағында әртүрлі физикалық ландшафттар кездеседі, бірақ оңтүстіктегі жазық аймақтар басым, ал солтүстік және батыста аз ғана төбелер бар. Бұл жер бедерінің әртүрлілігі негізінен 50 миллион жыл бұрын Үнді және Еуразия тектоникалық плиталарының соқтығысуынан туындаған тектоникалық көтерілу мен бүгудің нәтижесі болып табылады. Дельтаның төменгі бөлігінің топырағы негізінен Меконг және оның салаларынан келген шөгінділерден тұрады, олар өзеннің жазық жердегі бағытын өзгерткен сайын мыңдаған жылдар бойы жиналған. Қазіргі Меконг дельтасы жүйесінде екі негізгі арна бар, екеуі де тікелей Шығыс теңізіне құйылады. Өзен жыл сайын 160 миллион тоннадан астам шөгінді, оның ішінде 6,5 миллион тонна құмды әкеледі. Тарихи шөгінділердің көлемі одан да көп болған деп есептеледі, бірақ Меконг өзенінің жоғарғы ағысында су электр станциялары үшін бөгеттер салу және өзен түбінен құм алу салдарынан азайды. Шөгінді – дельтаның теңізге қарай (проградация) және биіктеуге қарай (агрегация) өсуінің басты қозғаушы күші, бірақ жағалау эрозиясы және теңіз деңгейінің көтерілуі бұл процеске қарсы әрекет етеді. Меконг дельтасының голоцендік тарихы соңғы 6 мың жыл ішінде шамамен 200 км-ге жуық дельтаның өсуін көрсетіп тұр. Орта голоцен кезінде Меконг өзені суын Шығыс теңізіне де, Таиланд шығанағына да құйып жатқан. Таиланд шығанағына ағып түскен су дельтаның батыс бөлігінде орналасқан палеоканал арқылы ағып өткен, Камау түбегінің солтүстігінде. Таиланд шығанағының орталық бөлігінен палео Меконг өзенінің шөгінділері ретінде қарастырылатын жоғарғы плейстоцендік проделталық және дельталық алдыңғы шөгінділер туралы мәліметтер бар. Меконг дельтасы – Вьетнамдағы орманды аумағы ең аз аймақ, 2011 жылғы мәліметтер бойынша, жалпы аумағының 7,7%-ы орманмен жабылған. Ірі орманды аймақтар – Cà Mau және Kiên Giang провинциялары, олар аймақтың орманды аумағының үштен екі бөлігін құрайды, ал қалған сегіз провинция мен қаланың орманды аумағы 5%-дан аспайды.
Климаттың өзгеруіне байланысты мәселелер
Меконг дельтасы төменгі жағалау аймағы болғандықтан, климаттың өзгеруіне байланысты теңіз деңгейінің көтерілуінен туындаған су тасқынына ерекше сезімтал. Климаттың өзгеруінің ықтимал салдарларын зерттеуде Чэнь-Тху университетінің Климатты зерттеу институты, маусымдық жауын-шашынның азаюынан туындаған құрғақшылықтан өзге, 2030 жылға қарай Меконг дельтасындағы көптеген провинциялар суға батуы мүмкін екенін болжады. Ең қиын жағдайлар Бэн Тре және Лонг Ан провинцияларында күтілуде, егер теңіз деңгейі көтерілсе, олардың сәйкесінше 51% және 49% су астында қалуы мүмкін. Қазіргі уақытта жоғары Меконг дельтасындағы бөгеттерді бұзу жоспарлары жасалып жатыр, бұл шөгінділерді көбейту стратегиясы болып табылады. Бұл жоғары дельта аймағының суды сақтау қабілетін арттырып қана қоймай, төменгі дельтадағы қысымды жеңілдетеді, сонымен қатар жердің көтерілуіне әкелуі мүмкін шөгіндіге толы суды қайта енгізеді. Климаттың өзгеруінен туындаған тағы бір мәселе – жағалауға жақын топырақтың тұздылығының артуы. Бэн Тре провинциясы осы тенденцияға қарсы тұру үшін жағалау аймақтарын қайта орманды етуді жоспарлап отыр. Кан То қаласындағы маңызды жолдың суға бату мерзімі жылына 72 күннен 2030 жылға қарай 270 күнге, ал 2050 жылға қарай 365 күнге дейін ұзарғаны күтілуде. Бұл теңіз деңгейінің көтерілуімен және жердің шөгуімен байланысты, ол шамамен жыл сайын жүзеге асады. Сонымен қатар, халықаралық және жергілікті бастамалар, маңызды экологиялық қаржыландыру және 2017 жылғы 120-қаулы сияқты заңнамалар табиғи ресурстарды тұрақты басқару және сақтауға баса назар аударады, бөгеттерді жаңарту, мангрларды қалпына келтіру және көп салалы шаруашылық сияқты табиғатқа негізделген шешімдерге бағытталған, осы арқылы қоршаған ортаның нашарлауын азайтуға көмектеседі. 2019 жылдың тамызында Nature Communications журналында жарияланған, биіктікті бағалаудың жақсартылған әдісін қолданған зерттеу, дельтаның бұрынғы есептерден әлдеқайда төмен екенін көрсетті, теңіз деңгейінен орташа ең жоғары нүктесі ғана. Дельтаның 75% -ы, қазіргі уақытта 12 миллион адам тұратын аймақ, теңіз деңгейінен төмен жатыр. 2050 жылға қарай дельтаның көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен болады деп күтілуде.
Демография
Меконг дельтасының тұрғындары негізінен вьетнамдықтар. Бұл Камбоджадан тыс ең ірі кхмер халқының мекені. Кхмер азшылық халқы негізінен Тра Вин, Сок Тран және Таньчжоу, Ан Гян провинцияларындағы мұсылман Чамдарда тұрады. Сондай-ақ, Кьен-Джан және Тра-Винь провинцияларында Hoa (этникалық қытайлардың) көптеген өкілдері бар. 2011 жылы аймақтың халқы 17,33 миллион адамды құрады. Соңғы жылдары Меконг дельтасының халқы салыстырмалы түрде баяу өсіп келеді, бұл көбінесе эмиграцияға байланысты. 2005-2011 жылдар аралығында аймақтың халқы 471 600 адамға ғана өсті, ал 2011 жылы 166 400 адам аймақтан шығып кетті. Орталық жағалау аймақтарымен бірге, бұл елдегі халық саны ең баяу өсетін аймақтардың бірі. 2008-2011 жылдар аралығында халық өсімі 0,3%-тан 0,5%-қа дейін болды, ал көршілес оңтүстік-шығыс аймағында 2%-дан жоғары деңгейде болды. Ка Мау провинциясында электр станциялары мен тыңайтқыш зауыты бар ірі өнеркәсіптік аймақ орналасқан. 2011 жылға дейін Меконг дельтасына тартылған тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы сомасы 10,257 миллиард долларды құрады.
Инфрақұрылым
Меконг өзенінің ең үлкен саласына салынған Кэн Тх көпірінің құрылысы 2010 жылдың 12 сәуірінде аяқталды, бұл 54 жұмысшының қаза болуына және шамамен 100 жұмысшының жарақаттануына себеп болған апаттан үш жыл өткен соң болды. Көпір қазіргі кезде 1-ші ұлттық тас жолмен жүретін паром қызметін алмастырады және Винь Лонг провинциясын Чэн Тх қаласымен байланыстырады. Құрылыс құны 4,842 триллион вьетнамдық доң (шамамен 342,6 миллион АҚШ доллары) деп есептеледі, бұл Вьетнамдағы ең қымбат көпір болып табылады.
Мәдениет
Меконг дельтасындағы өмір көбінесе өзен айналысында өтеді, көптеген ауылдарға жолмен емес, өзендер мен каналдар арқылы жету оңайырақ. Аймақ Кьин/Вьетнам халық операсының бір түрі – cải lương-қа отан. Цайлунг әндері Меконг дельтасында 20-шы ғасырдың басында пайда болды. Цайлунг әндері көбінесе гитара мен цитраның сүйемелдеуімен орындалады. Цайлунг – бұл оқиғаны баяндайтын пьеса. Ол көбінесе екі негізгі бөлімнен тұрады: әңгімелесу бөлігі және ой-сезімдерді білдіретін ән бөлігі.
Ас мәзірі
Меконг дельтасының асханасы негізінен жаңа жерлерде көптеп кездесетін таза өнімдерге, әсіресе теңіз өнімдеріне және аймақтың бірегей ингредиенттеріне – пальма қанты, баса балығы, điên điển, so đũa, kèo nèo сияқты жабайы шөптер мен гүлдерге тәуелді. Аймақтың жаңа қоныстанған жер екендігі тағамдарына көрініс береді, "Ẩm thực khẩn hoang" немесе қоныс салушылардың асханасы дегеніміз – тағамдар жабайы және соңғы уақытта ауланған ингредиенттерден дайындалады. Бұл асханаға кхмер, чам және қытай қоныс салушыларының да әсері бар. Бұл Вьетнамның басқа аймақтарының асханасынан ерекшеленеді.
Климаттың өзгеруі
Меконг дельтасының 2009 жылғы Климаттық өзгерістер форумының құжаттары. Халықаралық қоршаған ортаны басқару орталығы. Вьетнамдағы Меконг дельтасындағы терең жер асты суларына арсеннің шығуы, сору салдарынан жердің шөгуімен байланысты.