Кіріспе
17-20 ғасырлардағы Вьетнамның әртүрлі аймақтарының тарихи атауы – Кочин-Китай немесе Кочин-Қытай (/koʊtʃɪnˈtʃaɪnə/, /UKalso/, /kɒtʃ/; ; ; ) – Вьетнамның бір бөлігі үшін тарихи экзоним, ол контекстке байланысты қолданылды. Кейде ол бүкіл Вьетнамды білдірді, бірақ көбінесе Гианх өзенінің оңтүстігіндегі аймаққа қатысты айтылды. 17-18 ғасырларда Вьетнам Тринх әулеттерінің билігіндегі солтүстік және Нгуен әулеттерінің билігіндегі оңтүстік деп екіге бөлінді. Екі аймақ Сон өзені арқылы шектесетін. Еуропалықтар солтүстік бөлігін Тонкин деп атаса, оңтүстік бөлігі – Джанг Тронгты көптеген еуропалықтар Кочинчина деп, ал голландтар Куинам деп атады. Жан Луи Таберд 1838 жылғы картасында Тонкинды «Коцинцина сыртқы» (Đàng Ngoài) деп, ал «Кочин Қытайды» – «Коцинцина ішкі» (Đàng Trong) деп көрсеткен. Осы классикалық 1838 жылғы картада Гианх өзені «Люй Сәй» (Lũy Thầy атауының бұрмаланған жазылуы) арқылы «Коцинцина сыртқы» (немесе «Сыртқы Аннам») және «Коцинцина ішкі» (немесе «Ішкі Аннам») арасын бөліп тұрады. «Люй Сәйден» солтүстікке қарай салынған, бірақ белгіленбеген шағын өзен, Гианх өзенінің саласы – Сон өзені болуы мүмкін. Төменгі Кочинчина (Basse Cochinchine), оның бас қаласы Сайгон, Вьетнам халқының «Оңтүстікке қарай кеңею» (Nam tiến) қозғалысының ең жаңа аумағы еді. Осы аймақ Вьетнамның француз отаршылдығына түскен алғашқы бөлігі болды. 1862 жылы француз Кочинкинасы ретінде құрылған бұл отарлық әкімшілік бірлік 1867 жылға қарай толыққанды дамыды және 1887 жылдан 1945 жылдың басына дейін француз Индокитаясының құрамына кірді. Осылайша, француз отарлық кезеңінде Кочинчина атауы оңтүстікке қарай жылжып, Вьетнамның ең оңтүстік бөлігін ғана білдірді. Француз Кочинкинасынан басқа, сол кездегі Вьетнамның қалған екі бөлігі – Аннам (Орталық Вьетнам) және Тонкин (Солтүстік Вьетнам) француз протектораттары болып табылды. 1954 жылғы Женева конференциясынан кейін Оңтүстік Вьетнам (сонымен қатар Нам Виет деп те аталады) Виетнам мемлекетінен Төменгі Кочинчинаны Аннамның оңтүстік бөлігімен, бұрынғы протекторатпен біріктіру арқылы қайта құрылды.
Cochinchina or Cochin China (,/k//oʊ//tʃ//ɪ//n/'/tʃ//aɪ//n//ə/, /UKalso/,/k//ɒ//tʃ// /; ; ; ; ) is a historical exonym for part of Vietnam, depending on the contexts. Sometimes it referred to the whole of Vietnam, but it was commonly used to refer to the region south of the Gianh River. In the 17th and 18th centuries, Vietnam was divided between the Trịnh lords to the north and the Nguyễn lords to the south. The two domains bordered each other on the Son River. The northern section was called Tonkin by Europeans, and the southern part, Đàng Trong, was called Cochinchina by most Europeans and Quinam by the Dutch. Jean Louis Taberd, in his 1838 map, called Tonkin as "Cocincina exterior" (Đàng Ngoài) and "Cochin China" as "Cocincina interior" (Đàng Trong). In this classic 1838 map, the Gianh River is north of "Lũy Sầy" (an incorrect pronunciation and spelling of "Lũy Thầy") demarcating "Cocincina exterior" (or "Outer Annam") from "Cocincina interior" (or "Inner Annam"). A small river immediately north of "Lũy Sầy", drawn but not annotated, was likely the Son River, a tributary to the Gianh River. Lower Cochinchina (Basse Cochinchine), whose principal city is Saigon, is the newest territory of the Vietnamese people in the movement of Nam tiến (Southward expansion). This region was also the first part of Vietnam to be colonized by the French. Inaugurated as the French Cochinchina in 1862, this colonial administrative unit reached its full extent from 1867 and was a constituent territory of French Indochina from 1887 until early 1945. So during the French colonial period, the label Cochinchina moved further south, and came to refer exclusively to the southernmost part of Vietnam. Beside the French colony of Cochinchina, the two other parts of Vietnam at the time were the French protectorates of Annam (Central Vietnam) and Tonkin (Northern Vietnam). South Vietnam (also called Nam Việt) was reorganized from the State of Vietnam after the Geneva Conference in 1954 by combining Lower Cochinchina with the southern part of Annam, the former protectorate.
Өмірбаян
Қазіргі Вьетнамның оңтүстігін бағындыру – вьетнамдықтардың ұзаққа созылған аумақтық кеңейтім процесі. Вьетнам тарихшылары оны Nam tiến (қытай тілінде: 南進, ағылшын тіліндегі мағынасы "Оңтүстікке қарай ілгерілеу") деп атайды. Вьетнам (сол кезде Đại Việt деп белгілі болған) 1470 жылы ұлы патша Лэ Тхань Тонгтың басшылығымен Чампаның есебінен аумағын едәуір кеңейтті. Келесі екі жүз жылдық кезең аумақты консолидациялау және азаматтық соғыспен өтті, оңтүстікке қарай кеңейім тек біртіндеп жүрді. 1516 жылы Малаккадан келе жатқан португал саудагерлері Данангқа (Дань Нанг) қонды және онда бекініп алды. Олар бұл аймақты "Кочин-Қытай" деп атады, атауының бірінші бөлігін малай тіліндегі Kuchi, Kochi, Kuci немесе Koci сөздерінен (Индиядағы немесе Жапониядағы Кочи қалаларымен ешқандай байланысы жоқ) алды, бұл сөздер Вьетнамның барлық аумағын білдірген, ал олар өз кезегінде қытай тіліндегі Jiāozhǐ сөзінен, кантон диалектісінде Kawci, ал Вьетнамда Giao Chỉ деп айтылған. Олар "Қытай" деген сөзді Малабар жағалауындағы алғашқы штаб-пәтері орналасқан Үндістанның Кочин қаласы мен князьдік мемлекетінен ажырату үшін қосты. 1520 жылы басталған азаматтық соғыстың нәтижесінде Қытай императоры 1536 жылы Аннамның саяси жағдайын зерттеу үшін комиссия жіберді. Комиссия ұсынған есептің нәтижесінде ол Мạc әулетіне қарсы соғыс жариялады. Мạc әулетінің номиналды билеушісі 1537 жылы қытай әскері мемлекет шекарасын өтіп кеткен кезде қайтыс болды, ал оның әкесі, Маң Джан Дун (де-факто билікке ие болған) императорлық қалауға бағынуға асықты және өзін Қытайдың вассалы деп жариялады. Қытайлықтар Ле әулетінің де, Мạc әулетінің де жердің бір бөлігіне құқығы бар екенін мәлімдеді, сондықтан олар Вьетнамның оңтүстік бөлігіндегі Ле билігін мойындады, сонымен бірге солтүстік бөлігіндегі Мạc билігін де мойындады, ол Тункин (яғни Тонкин) деп аталды. Бұл Мạc үкіметі бағынындағы Қытайдың феодалдық мемлекеті болуға тиіс болды. Алайда бұл келісім ұзаққа созылмады. 1592 жылы Трин Тунг патшалық (Тринь) әскерін басқарып, Мạc әулетінің дерлік барлық аумағын бағындырып, Ле патшаларын бастапқы астанасы Ханойға қайтарды. Мạc әулеті 1667 жылға дейін Солтүстік Вьетнамның шағын бөлігін ғана ұстап тұрды, содан кейін Трин Тạc соңғы Мạc жерлерін бағындырды.
Француздық жаулап алу
Бірқатар күрделі себептерге байланысты Наполеон III-нің Екінші француз империясы, испандық Шығыс Үндістаннан келген испан әскерлерінің көмегімен, 1858 жылдың қыркүйегінде Нгуен әулетінің Вьетнамындағы Да Нанг (Туране) қаласына шабуыл жасады. Да Нангты басып алуға қол жеткізе алмаған одақ оңтүстікке қарай, Төменгі Кочинчинаға көшті. 1859 жылдың 17 ақпанында олар Сайгонды жаулап алды. Кейіннен француздар 1861 жылы Ки-Хоа шайқасында Нгуен әскерін жеңді. Вьетнам үкіметі 1862 жылғы Сайгон шарты бойынша Биен-Хоа, Гиа-Дин және Дин-Тюнг секілді Оңтүстік Вьетнамның үш провинциясын Францияға беруге мәжбүр болды. 1867 жылы француз адмиралы Пьер де ла Грандьер вьетнамдықтарды Châu Đốc, Hà Tiên және Vĩnh Long секілді тағы үш провинцияны беруге мәжбүр етті. Осы үш провинцияның қосылуымен бүкіл Оңтүстік Вьетнам және Меконг дельтасы француз билігіне көшті.
Француз отарлығы
1871 жылы Оңтүстік Вьетнамдағы француздарға өткен барлық аумақтар Кочинчина колониясы ретінде біріктірілді, ал адмирал Дюпре оның алғашқы губернаторы болды. Осының нәтижесінде «Кочинчина» атауы Вьетнамның оңтүстік үштен бірін ғана білдірді. (Католик шіркеуінің аясында Кочинчина 1924 жылға дейін Đàng Trong атауының бұрынғы мағынасын сақтап келді, содан кейін Солтүстік, Шығыс және Батыс Кочинчинаның үш Апостольдық викариаты Хуэ, Киньон және Сайгон Апостольдық викариаттары болып қайта аталды). 1887 жылы колония Француз Индокитайы одағының құрамына конфедеративтік мүше ретінде кірді. Анам (Орталық Вьетнам) және Тонкин (Солтүстік Вьетнам) протектораттарынан өзгеше, Кочинчинаға француздар тікелей, заң жүзінде де, іс жүзінде де билік жүргізді және Париждегі Ұлттық Ассамблеяда өкілге ие болды. Индокитай аймағында Кочинчина еуропалықтардың ең көп шоғырланған аумағы болды. 1940 жылы оның халқы 16 550 адамды құрады, олардың көп бөлігі Сайгонда тұрды. Француз билігі күріш және резеңке өндірісін кеңейту үшін вьетнамдық жер иелері мен шаруаларды жерлерінен айырып, еуропалық бақылауды қамтамасыз етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін резеңкеге деген сұраныс артқан кезде, еуропалық плантациялар «Тонкиннің Қызыл өзенінің дельтасындағы тығыз қоныстанған ауылдардан және Аннамның жағалаулық жазықтарынан» келісімшарт бойынша жұмыс істеуге жұмысшыларды алды. Осы көшіп келгендер Нгуен Ай Куок (Хо Ши Мин) басқаратын Коммунистік партияның және басқа да жасырын ұлттық партиялардың (Тан Вьет және Вьетнам Ұлттық Партиясы – VNQDD) ықпалын оңтүстікке әкелді. Сонымен қатар, жергілікті шаруалар жер салығы мен жеке салығының арқасында борышқа түсіп, плантацияларда жұмыс істеуге мәжбүр болды. Мұндай жағдайлар 1916 жылғы Кочинчина көтерілісіне және 1930-1932 жылдардағы кең ауқымды аграрлық және еңбекшілер наразылығына себеп болды. 1936 жылы Францияда Леон Блум басқаратын Халық майдан үкіметі құрылды, ол отарлық реформалар жасауға уәде берді. Осы уәделер орындалмауы, 1937 жылдың жазында кемежайлар мен көлік саласындағы жалпы ереуілдерге әкелген жаңа толқуларға себеп болды. Солшыл антиколониалдық күштер Мәскеуге бағытталған Коммунистік партия мен олардың троцкишіл оппозициясы арасында бөлінді және 1939 жылдың қыркүйегінде Франция Германияға соғыс жариялағаннан кейін таратты. «Жерді өндірушілерге, жұмысшыларға бостандық, Вьетнамға тәуелсіздік!» ұранымен, 1940 жылдың қараша айында Кочинчинадағы Коммунистік партия кең ауқымды көтеріліс ұйымдастырды. Меконг дельтасындағы шайқастар жыл соңына дейін жалғасты.
Оңтүстік қарсылық соғысы және Оңтүстік Вьетнамға қосылу, 19451955
Кочинчин 1941-45 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония басып алды. 1945 жылдың тамызында Жапонияның капитуляциясынан кейін, Коммунистік Вьетминь фронты Сайгонда уақытша үкімет (Оңтүстік Әкімшілік Комитеті) жариялады. Сайгонда британдық және жапондық әскерлердің көмегімен француздық билікті қайта орнатуға жасалған зорлық-зомбылық 23 қыркүйекте жалпы көтеріліске алып келді. Оңтүстік Қарсылық Соғысы (Nam Bộ kháng chiến) аталған соғыс барысында Вьетминь қарсыластың күштерін жеңді, бірақ 1945 жылдың соңына қарай Сайгон мен ірі қалалық орталықтардан ауылдық жерлерге ығыстырылды. 1945 жылдан кейін Кочинчиннің мәртебесі Франция мен Хо Ши Миннің Вьетмині арасындағы келіспеушіліктердің түйініне айналды. 1946 жылы француздар Кочинчинды «автономиялық республика» деп жариялады, бұл Бірінші Индокитай соғысының себептерінің бірі болды. 1948 жылы Кочинчин Оңтүстік Вьетнамның Уақытша Үкіметі болып қайта аталды. Келесі жылы ол Вьетнамның Уақытша Орталық Үкіметімен біріктірілді, содан кейін Вьетнам мемлекеті ресми түрде құрылды, оның басшысы бұрынғы император Бао Дай болды. Бірінші Индокитай соғысынан және Женевада келісілген Вьетнамның уақытша бөлінуінен кейін, француз және американдық қолдаумен 1955 жылы Кочинчин 17-ші параллельдің оңтүстігіндегі Аннаммен біріктіріліп, Нго Динь Диемнің президенттігімен Вьетнам Республикасы, «Оңтүстік Вьетнам» құрылды.