Кіріспе

Эритропоэтикалық протопорфирия (немесе көбінесе ЭПП деп аталады) – порфирияның бір түрі, ауырлығы әртүрлі болып келеді және қатты ауыруға шақыруы мүмкін. Бұл феррохелатаза ферментінің жеткіліксіздігінен туындайды, нәтижесінде қызыл қан жасушаларында (эритроциттерде), плазмада, теріде және бауырда протопорфириннің қалыптан тыс жоғары деңгейі пайда болады. Ауырлығы әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. 2008 жылы клиникалық тұрғыдан ұқсас, Х-хромосомаға байланысты доминантты протопорфирия деп аталатын порфирияның бір түрі анықталды.

Презентация

ЕПБ көбінесе балалық шақта терінің күнге сезімталдығының күшті болуымен көрінеді. Бұл ауру күнге ұшыраған жерлерге әсер етеді және оны емдеу қиын. Күнге бірнеше минутқа ұшырау қышыма, қызару, ісіну және ауырсынуға себеп болады. Ұзақ уақытқа ұшырау екінші дәрежелі күйіктерге әкелуі мүмкін. Қайталап күнге ұшырағаннан кейін науқастардың терісінде лихенификация, гипопигментация, гиперпигментация және тыртық пайда болуы мүмкін. ЕПБ әдетте балалық шақта басталады және көбінесе бетке, қолдардың, аяқтардың үстіңгі беттеріне және ашық қалған аяқтарға әсер етеді. ЕПБ тым ауыр болмаса, көптеген науқастарда жасөспрімдік кезеңде, жыныстық даму кезінде ерлер мен әйелдер гормондарының деңгейі көтерілген кезде белгілер пайда болады. Өте ауыр ЕПБ нәрестелік шақта да көрініс беруі мүмкін. ЕПБ күнге тікелей ұшырамаса да, тіпті шыны артында болғанда да пайда болуы мүмкін. Толық қорғаныш маскасын киген кезде, дуалмен дәнекерлеуден шығатын ультракөк сәулелер де ЕПБ-ны тудыруы мүмкін. ЕПБ 3-6 жас аралығында да көрініс беруі мүмкін. Күнге ұзақ уақыт бойы ұшырау қолдардың, беттің және аяқтардың ісінуіне, сирек жағдайда қан қырылуына және петехияларға әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе тері қалыңдауы мүмкін. ЕПБ-мен ауыратын адамдарда өт тастары даму қаупі жоғары. Бір зерттеуде ЕПБ-мен ауыратын науқастарда Д витаминінің жетіспеушілігі анықталған.

Бауыр жетіспеушілігі

Протопорфирин EPP пациенттерінің 5–20% - ында бауырда уытты деңгейге жетеді, осының салдарынан бауыр жеткіліксіздігіне алып келеді. ЕПП-мен байланысты гепатобилиарлық аурулардың спектрі кең. Оған холелитиаз, жеңіл паренхималық бауыр ауруы, прогрессивті гепатоцеллюлярлық ауру және бауыр ауруының соңғы сатысы кіреді.

Жүктілік

Кейбір әйелдерде жүктілік және етеккір кезінде ЕРТ фотосезімталдық симптомдарының күшінсізденгені байқалады, бірақ бұл құбылыс әрқашан орын алмайды және оның себебі әлі анықталған жоқ.

Генетика

ЭПП-нің көптеген жағдайлары тумысынан болатын метаболизм қателіктерінің салдары болып табылады. 18-ші хромосоманың ұзын қолқасындағы феррохелатаза (FECH) генінің мутациясы жағдайлардың көпшілігінде табылады. Феррохелатаза (FECH) гем түзу үшін протопорфирин IX сақинасына темір ионының енуін катализдейді. ЭПП рецессивті де, доминантты да тұқым қуалау жолдарымен беріледі, жоғары дәрежеде аллельдік гетерогенділікке және толық емес экспрессивтілікке ие. Көптеген гетерозиготалар симптомсыз болады. Симптомдар FECH активтілігі қалыпты көрсеткіштің 30% - ын құрағанда ғана пайда болады, бірақ мұндай төмен деңгейлер пациенттердің көпшілігінде кездеспейді.

Патофизиология

Гем синтездейтін жасушалар негізінен сүйек кемігіндегі эритробластар/ретикулоциттер (80%) және гепатоциттер (20%) болып табылады. FECH-тың жетіспеушілігі плазмадағы альбуминге байланысатын және кейіннен бауыр арқылы сіңірілетін протопорфириннің шығарылуын арттырады. Әдетте, гепатоциттердегі протопорфириннің көп бөлігі өтпен бірге шығарылады; қалған бөлігі гемаға айналады. Өттен ішекке қайта сіңірілген протопорфириннің қалдығы фекальдық жолмен шығарылады. Протопорфирин ерімейтіндіктен, бүйрек арқылы шығарылмайды. ЭПП (Эритропоиетикалық протопорфирия) кезінде протопорфириннің гемаға толық айналмауы нәтижесінде гепатоциттерде протопорфирин жиналады. FECH тапшылығы эритроциттерде, плазмада, теріде және бауырда протопорфириннің жоғары концентрациясымен байланысты болғандықтан, теріде протопорфириннің қалуы жедел фотосезімталдыққа алып келеді. Қанның терілік тамырлар арқылы айналымы кезінде плазмадағы және эритроциттердегі протопорфирин ультракөк сәуле мен көрінетін жарықты (400 нм ең жоғары сезімталдықпен, 500–625 нм аралығында кішірек шыңдар бар) сіңіруі нәтижесінде еркін радикалдар түзіледі, эритроциттер тұрақсыз болады және теріге зақым келеді.

Диагностика

ЕПБ әдетте терінің күшті фотосезімталдықпен күдіктенуімен байқалады және 634 нм толқын ұзындығында плазмалық флуоресценцияның жоғарылауымен расталуы мүмкін. Нәжісте протопорфирин деңгейінің артуы және эритроциттерде бос протопорфириннің көп болуы да анықтауға көмектеседі. Бір аллельдегі FECH мутациясын немесе таңдалған отбасы мүшелерінде аминолевулин қышқылы синтетазасы 2-нің функциялық белсенділігінің жоғарылау мутациясын тексеру, әсіресе генетикалық кеңес беру кезінде пайдалы болуы мүмкін. Бауыр биопсиясы ЕПБ кезінде бауыр ауруын гепатоциттерде протопорфирин шөгінділерінің болуы арқылы растайды, олар өт жолдарында қоңыр пигмент ретінде көрінеді және портальды макрофагтарда табылады. Макроскопиялық тұрғыдан, протопорфирин шөгінділеріне байланысты цирроздық бауыр қара түсті болуы мүмкін. Поляризацияланған жарық астында екі сынықтандыратын кристалды пигмент шөгінділерінің Мальта кресі тәрізді пішіні анықталады. Wood лампасымен бауыр тінін қарастырғанда протопорфириннің әсерінен қызыл флуоресценция байқалады. Бауыр биопсиясы бауыр ауруының барысын болжауға көмектеспейді. Күннен қорғайтын киім де өте пайдалы, бірақ UPF көрсеткіштері бар киімдердің қорғаныс деңгейі тек ультракөк сәулеге (400 нм-ге дейін) қатысты емес, сонымен қатар көзге көрінетін спектрге де қатысты бағаланады. Күннен қорғайтын киім шығаратын кейбір компаниялар маталарында мырыш оксидін қолданады, мысалы, Coolibar компаниясының ZnO Suntect желісі, ол көзге көрінетін жарықтан да қорғайды. 450 нм-ге дейінгі ультракөк және көзге көрінетін сәулелерді тоқтатып тұратын терезе пленкалары пациенттің автокөлігі мен үй терезелеріне жапсырылса, аурудың белгілерін жеңілдетуге көмектеседі. Мысалы, Madico Amber 81 пленкасы 500 нм диапазонында қорғауға қабілетті. Көк сәулені тоқтатып тұратын экран қорғағыштары теледидар, телефон, планшет және компьютер экранынан туындайтын белгілерді жеңілдетуге көмектеседі. ЕПБ порфириялардың ең жеңіл түрлерінің бірі саналады. Бауыр жетіспеушілігі болмаса, бұл өмірге қауіпті ауру емес.

Бекітілген емдер

Австралиялық Clinuvel Pharmaceuticals компаниясы әзірлеген афамеланотид 2014 жылдың желтоқсанында Еуропалық Одақта және 2019 жылдың қазанында АҚШ-та ересектердегі эритропоиетикалық протопорфириямен (ЭПП) байланысты фототоксикалық реакцияларды емдеу немесе алдын алу мақсатында бекітілді.

Эпидемиология

Кейс-репортаждар ЭПП-нің бүкіл әлемде кең таралғанын көрсетеді. Таралуы шамамен 75 000-нан 200 000-ға дейін бағаланады, бірақ ауруды жақсы түсіну және диагностиканың жақсаруы нәтижесінде ЭПП-нің таралуы артуы мүмкін екені айтылған. Дүние жүзінде ЭПП-мен шамамен 5 000–10 000 адамның күресіп жатқаны болжанып отыр. ЭПП балалардағы порфирияның ең көп кездесетін түрі саналады. Швециядағы таралуы 1:180 000 деп хабарланған.

Тарих

Эритропоэтикалық протопорфирия алғаш рет 1953 жылы Косенов пен Трейбс сипаттаған, ал 1960 жылы Магнус және авторлар тобы Лондонның Сент-Джонс дерматология институтында толықтырды.