Эритропоэтикалық протопорфирия: себептері, белгілері және емдеуі
Erythropoietic protoporphyria
Эритропоэтическая порфирия (ЭПП) – генетикалық ауру, терінің күнге сезімталдығын тудырады. Феррохелатаза ферментінің жетіспеуінен пайда болады. Симптомы бала кезінде көрінеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эритропоэтикалық протопорфирия (немесе көбінесе ЭПП деп аталады) – порфирияның бір түрі, ауырлығы әртүрлі болып келеді және қатты ауыруға шақыруы мүмкін. Бұл феррохелатаза ферментінің жеткіліксіздігінен туындайды, нәтижесінде қызыл қан жасушаларында (эритроциттерде), плазмада, теріде және бауырда протопорфириннің қалыптан тыс жоғары деңгейі пайда болады. Ауырлығы әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. 2008 жылы клиникалық тұрғыдан ұқсас, Х-хромосомаға байланысты доминантты протопорфирия деп аталатын порфирияның бір түрі анықталды.
Erythropoietic protoporphyria (or commonly called EPP) is a form of porphyria, which varies in severity and can be very painful. It arises from a deficiency in the enzyme ferrochelatase, leading to abnormally high levels of protoporphyrin in the red blood cells (erythrocytes), plasma, skin, and liver. The severity varies significantly from individual to individual. A clinically similar form of porphyria, known as X Linked dominant protoporphyria, was identified in 2008.
Презентация
ЕПБ көбінесе балалық шақта терінің күнге сезімталдығының күшті болуымен көрінеді. Бұл ауру күнге ұшыраған жерлерге әсер етеді және оны емдеу қиын. Күнге бірнеше минутқа ұшырау қышыма, қызару, ісіну және ауырсынуға себеп болады. Ұзақ уақытқа ұшырау екінші дәрежелі күйіктерге әкелуі мүмкін. Қайталап күнге ұшырағаннан кейін науқастардың терісінде лихенификация, гипопигментация, гиперпигментация және тыртық пайда болуы мүмкін. ЕПБ әдетте балалық шақта басталады және көбінесе бетке, қолдардың, аяқтардың үстіңгі беттеріне және ашық қалған аяқтарға әсер етеді. ЕПБ тым ауыр болмаса, көптеген науқастарда жасөспрімдік кезеңде, жыныстық даму кезінде ерлер мен әйелдер гормондарының деңгейі көтерілген кезде белгілер пайда болады. Өте ауыр ЕПБ нәрестелік шақта да көрініс беруі мүмкін. ЕПБ күнге тікелей ұшырамаса да, тіпті шыны артында болғанда да пайда болуы мүмкін. Толық қорғаныш маскасын киген кезде, дуалмен дәнекерлеуден шығатын ультракөк сәулелер де ЕПБ-ны тудыруы мүмкін. ЕПБ 3-6 жас аралығында да көрініс беруі мүмкін. Күнге ұзақ уақыт бойы ұшырау қолдардың, беттің және аяқтардың ісінуіне, сирек жағдайда қан қырылуына және петехияларға әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе тері қалыңдауы мүмкін. ЕПБ-мен ауыратын адамдарда өт тастары даму қаупі жоғары. Бір зерттеуде ЕПБ-мен ауыратын науқастарда Д витаминінің жетіспеушілігі анықталған.
EPP usually presents in childhood with the most common mode of presentation as acute photosensitivity of the skin. It affects areas exposed to the sun and tends to be intractable. A few minutes of exposure to the sun induces pruritus, erythema, swelling and pain. Longer periods of exposure may induce second degree burns. After repetitive exposure, patients may present with lichenification, hypopigmentation, hyperpigmentation and scarring of the skin. EPP usually first presents in childhood, and most often affects the face and the upper surfaces of the arms, hands, and feet and the exposed surfaces of the legs. Most patients, if the EPP is not as severe, manifest symptoms with onset of puberty when the male and female hormone levels elevate during sexual development and maintenance. More severe EPP can manifest in infancy. EPP can be triggered through exposure to sun even though the patient is behind glass. Even the UV emissions from arc welding with the use of full protective mask have been known to trigger EPP. EPP can also manifest between the ages of 3 and 6. Prolonged exposure to the sun can lead to edema of the hands, face, and feet, rarely with blistering and petechiae. Skin thickening can sometimes occur over time. People with EPP are also at increased risk to develop gallstones. One study has noted that EPP patients suffer from vitamin D deficiency.
Бауыр жетіспеушілігі
Протопорфирин EPP пациенттерінің 5–20% - ында бауырда уытты деңгейге жетеді, осының салдарынан бауыр жеткіліксіздігіне алып келеді. ЕПП-мен байланысты гепатобилиарлық аурулардың спектрі кең. Оған холелитиаз, жеңіл паренхималық бауыр ауруы, прогрессивті гепатоцеллюлярлық ауру және бауыр ауруының соңғы сатысы кіреді.
Protoporphyrin accumulates to toxic levels in the liver in 5–20% of EPP patients, leading to liver failure. The spectrum of hepatobiliary disease associated with EPP is wide. It includes cholelithiasis, mild parenchymal liver disease, progressive hepatocellular disease and end stage liver disease.
Жүктілік
Кейбір әйелдерде жүктілік және етеккір кезінде ЕРТ фотосезімталдық симптомдарының күшінсізденгені байқалады, бірақ бұл құбылыс әрқашан орын алмайды және оның себебі әлі анықталған жоқ.
EPP photosensitivity symptoms are reported to lessen in some female patients during pregnancy and menstruation, although this phenomenon is not consistent, and the mechanism is not understood.
Генетика
ЭПП-нің көптеген жағдайлары тумысынан болатын метаболизм қателіктерінің салдары болып табылады. 18-ші хромосоманың ұзын қолқасындағы феррохелатаза (FECH) генінің мутациясы жағдайлардың көпшілігінде табылады. Феррохелатаза (FECH) гем түзу үшін протопорфирин IX сақинасына темір ионының енуін катализдейді. ЭПП рецессивті де, доминантты да тұқым қуалау жолдарымен беріледі, жоғары дәрежеде аллельдік гетерогенділікке және толық емес экспрессивтілікке ие. Көптеген гетерозиготалар симптомсыз болады. Симптомдар FECH активтілігі қалыпты көрсеткіштің 30% - ын құрағанда ғана пайда болады, бірақ мұндай төмен деңгейлер пациенттердің көпшілігінде кездеспейді.
Most cases of EPP are results of inborn errors of metabolism Mutation of the gene that encodes for ferrochelatase in the long arm of chromosome 18 is found in majority of the cases. Ferrochelatase (FECH) catalyzes the insertion of ferrous iron into the protoporphyrin IX ring to form heme. EPP exhibits both recessive and dominant patterns of inheritance and a high degree of allelic heterogeneity with incomplete penetrance. Most heterozygotes are asymptomatic. Symptoms do not occur unless FECH activity is less than 30% of normal, but such low levels are not present in a majority of patients.
Патофизиология
Гем синтездейтін жасушалар негізінен сүйек кемігіндегі эритробластар/ретикулоциттер (80%) және гепатоциттер (20%) болып табылады. FECH-тың жетіспеушілігі плазмадағы альбуминге байланысатын және кейіннен бауыр арқылы сіңірілетін протопорфириннің шығарылуын арттырады. Әдетте, гепатоциттердегі протопорфириннің көп бөлігі өтпен бірге шығарылады; қалған бөлігі гемаға айналады. Өттен ішекке қайта сіңірілген протопорфириннің қалдығы фекальдық жолмен шығарылады. Протопорфирин ерімейтіндіктен, бүйрек арқылы шығарылмайды. ЭПП (Эритропоиетикалық протопорфирия) кезінде протопорфириннің гемаға толық айналмауы нәтижесінде гепатоциттерде протопорфирин жиналады. FECH тапшылығы эритроциттерде, плазмада, теріде және бауырда протопорфириннің жоғары концентрациясымен байланысты болғандықтан, теріде протопорфириннің қалуы жедел фотосезімталдыққа алып келеді. Қанның терілік тамырлар арқылы айналымы кезінде плазмадағы және эритроциттердегі протопорфирин ультракөк сәуле мен көрінетін жарықты (400 нм ең жоғары сезімталдықпен, 500–625 нм аралығында кішірек шыңдар бар) сіңіруі нәтижесінде еркін радикалдар түзіледі, эритроциттер тұрақсыз болады және теріге зақым келеді.
Cells which synthesize heme are predominantly erythroblasts/reticulocytes in the bone marrow (80%) and hepatocytes (20%). Deficiency of FECH results in increased release of protoporphyrin, which binds to albumin in plasma and subsequently undergoes hepatic extraction. Normally, most protoporphyrin in hepatocytes is secreted into bile; the remainder undergoes transformation into heme. Some protoporphyrin in bile is returned to the liver as a consequence of the enterohepatic circulation; the remaining protoporphyrin in the intestine undergoes fecal excretion. Protoporphyrin is insoluble and hence unavailable for renal excretion. In EPP, subnormal biotransformation of protoporphyrin into heme results in accumulation of protoporphyrin in hepatocytes. Since FECH deficiency is associated with increased concentrations of protoporphyrin in erythrocytes, plasma, skin and liver, retention of protoporphyrin in skin predisposes to acute photosensitivity. As a result of absorption of ultraviolet and visible light (peak sensitivity at 400 nm, with lesser peaks between 500–625 nm) by protoporphyrin in plasma and erythrocytes when blood circulates through the dermal vessels, free radicals are formed, erythrocytes become unstable and injury to the skin is induced.
Диагностика
ЕПБ әдетте терінің күшті фотосезімталдықпен күдіктенуімен байқалады және 634 нм толқын ұзындығында плазмалық флуоресценцияның жоғарылауымен расталуы мүмкін. Нәжісте протопорфирин деңгейінің артуы және эритроциттерде бос протопорфириннің көп болуы да анықтауға көмектеседі. Бір аллельдегі FECH мутациясын немесе таңдалған отбасы мүшелерінде аминолевулин қышқылы синтетазасы 2-нің функциялық белсенділігінің жоғарылау мутациясын тексеру, әсіресе генетикалық кеңес беру кезінде пайдалы болуы мүмкін. Бауыр биопсиясы ЕПБ кезінде бауыр ауруын гепатоциттерде протопорфирин шөгінділерінің болуы арқылы растайды, олар өт жолдарында қоңыр пигмент ретінде көрінеді және портальды макрофагтарда табылады. Макроскопиялық тұрғыдан, протопорфирин шөгінділеріне байланысты цирроздық бауыр қара түсті болуы мүмкін. Поляризацияланған жарық астында екі сынықтандыратын кристалды пигмент шөгінділерінің Мальта кресі тәрізді пішіні анықталады. Wood лампасымен бауыр тінін қарастырғанда протопорфириннің әсерінен қызыл флуоресценция байқалады. Бауыр биопсиясы бауыр ауруының барысын болжауға көмектеспейді. Күннен қорғайтын киім де өте пайдалы, бірақ UPF көрсеткіштері бар киімдердің қорғаныс деңгейі тек ультракөк сәулеге (400 нм-ге дейін) қатысты емес, сонымен қатар көзге көрінетін спектрге де қатысты бағаланады. Күннен қорғайтын киім шығаратын кейбір компаниялар маталарында мырыш оксидін қолданады, мысалы, Coolibar компаниясының ZnO Suntect желісі, ол көзге көрінетін жарықтан да қорғайды. 450 нм-ге дейінгі ультракөк және көзге көрінетін сәулелерді тоқтатып тұратын терезе пленкалары пациенттің автокөлігі мен үй терезелеріне жапсырылса, аурудың белгілерін жеңілдетуге көмектеседі. Мысалы, Madico Amber 81 пленкасы 500 нм диапазонында қорғауға қабілетті. Көк сәулені тоқтатып тұратын экран қорғағыштары теледидар, телефон, планшет және компьютер экранынан туындайтын белгілерді жеңілдетуге көмектеседі. ЕПБ порфириялардың ең жеңіл түрлерінің бірі саналады. Бауыр жетіспеушілігі болмаса, бұл өмірге қауіпті ауру емес.
EPP is generally suspected by the presence of acute photosensitivity of the skin and can be confirmed by detection of a plasmatic fluorescence peak at 634 nm. It is also useful to find increased levels of protoporphyrin in feces and the demonstration of an excess of free protoporphyrin in erythrocytes. Screening for FECH mutation on one allele or aminolevulinic acid synthase 2 gain of function mutation in selected family members may be useful, especially in genetic counseling. Liver biopsy confirms hepatic disease in EPP by the presence of protoporphyrin deposits in the hepatocytes that can be observed as a brown pigment within the biliary canaliculi and the portal macrophages. Macroscopically, the cirrhotic liver can have a black color due to protoporphyrin deposits. Using polarized light the characteristic Maltese cross shape of birefringent crystalline pigment deposits is found. The examination of liver tissue under a Wood’s lamp reveals a red fluorescence due to protoporphyrin. Liver biopsy is not helpful for estimation of prognosis of liver disease.). Sun protective clothing can also be very helpful, although clothing with UPF values are only rated based on their UV protection (up to 400 nm) and not on their protection from the visible spectrum. Some sun protective clothing manufacturers use zinc oxide in their fabrics, such as Coolibar's ZnO Suntect line, which will offer protection from visible light. Window films which block UV and visible light up to 450 nm can provide relief from symptoms if applied to the patient's automobile and home windows. An example of such would be Madico Amber 81 which can protect through the 500 nm range. Blue blocking screen protectors can help provide relief from symptoms caused by televisions, phones, tablets and computer screens. EPP is considered one of the least severe of the porphyrias. Unless there is liver failure, it is not a life threatening disease.
Бекітілген емдер
Австралиялық Clinuvel Pharmaceuticals компаниясы әзірлеген афамеланотид 2014 жылдың желтоқсанында Еуропалық Одақта және 2019 жылдың қазанында АҚШ-та ересектердегі эритропоиетикалық протопорфириямен (ЭПП) байланысты фототоксикалық реакцияларды емдеу немесе алдын алу мақсатында бекітілді.
Afamelanotide, developed by Australian based Clinuvel Pharmaceuticals, was approved in Europe in December 2014 and in the United States in October 2019 for treatment or prevention of phototoxicity in adults with EPP.
Эпидемиология
Кейс-репортаждар ЭПП-нің бүкіл әлемде кең таралғанын көрсетеді. Таралуы шамамен 75 000-нан 200 000-ға дейін бағаланады, бірақ ауруды жақсы түсіну және диагностиканың жақсаруы нәтижесінде ЭПП-нің таралуы артуы мүмкін екені айтылған. Дүние жүзінде ЭПП-мен шамамен 5 000–10 000 адамның күресіп жатқаны болжанып отыр. ЭПП балалардағы порфирияның ең көп кездесетін түрі саналады. Швециядағы таралуы 1:180 000 деп хабарланған.
Case reports suggest that EPP is prevalent globally. The prevalence has been estimated somewhere between 1 in 75,000 and 1 in 200,000 however it has been noted that the prevalence of EPP may be increasing due to a better understanding of the disease and improved diagnosis. An estimated 5,000–10,000 individuals worldwide have EPP. EPP is considered the most common form of porphyria in children. The prevalence in Sweden has been published as 1:180,000.
Тарих
Эритропоэтикалық протопорфирия алғаш рет 1953 жылы Косенов пен Трейбс сипаттаған, ал 1960 жылы Магнус және авторлар тобы Лондонның Сент-Джонс дерматология институтында толықтырды.
Erythropoietic protoporphyria was first described in 1953 by Kosenow and Treibs and completed in 1960 by Magnus et al. at the St John's Institute of Dermatology in London.