Кіріспе

Порфирияның ең көп таралған түрі – Porphyria cutanea tarda. Бұл ауруға порфирия деп ат қойылған, себебі ол көбінесе өмір бойында кейінірек теріде көрініс береді. Бұл бұзылыстың себебі гемогендік өндірістің бесінші қадамына жауапты ферменттің төмен деңгейі болып табылады. Гемо – организмнің барлық мүшелері үшін өте маңызды молекула. Ол қанда оттегі тасымалдайтын гемоглобиннің құрамына кіреді. Гепатоэритропоэтикалық порфирия Porphyria cutanea tarda-ның гомозиготалық түрі ретінде сипатталған, бірақ егер бір локуста екі түрлі мутация орын алса, онда да пайда болуы мүмкін.

Симптомдар мен белгілер

Порфирия cutanea tarda (PCT) порфирит ауруларының ең көп таралған түрі болып саналады. PCT-нің ерекшелігі – күн сәулесі көп түсетін жерлерде терідегі тырнақтардың қабынуы (онихолиз) және көпіршіктердің пайда болуы. Басты себебі – уропорфироген декарбоксилаза (UROD) ферментінің жетіспеушілігі, бұл гем синтезіне қатысатын цитозолдық фермент. Осы себептің артында бірқатар генетикалық және қоршаған орта факторлары жатыр. PCT диагнозы қойылған науқастар көбінесе теріде күнге сезімталдықтан пайда болатын көпіршіктер мен тері эрозияларынан кейін емделуге жүгінеді. Бұл көбінесе бет, қол, алқа қол және төменгі аяқтарда байқалады. Жаралар жазылуы баяу болады және із қалдырады. Көпіршіктер PCT-нің ең көп кездесетін тері белгісі болғанымен, гиперпигментация (күнге күйгендей) және гипертрихоз (көбінесе жақтарда) сияқты басқа да тері өзгерістері де болуы мүмкін. PCT – созылмалы ауру, сыртқы белгілері әртүрлі факторлардың әсерінен жиі басылып, қайта пайда болады. Тері зақымдарымен қатар, спорадикалық PCT-мен ауыратын науқастарда бауырдың созылмалы ауруы жиі кездеседі. Бұл бауыр фиброзына (бауырдың қабынуына) және қабынуға алып келеді. Дегенмен, аурудың тұқым қуалайтын түрінде бауыр проблемалары сирек кездеседі. Сонымен қатар, науқастар ферменттік жетіспеушілік салдарынан уропорфирин I концентрациясы жоғары, қызыл шарап түстес несеп бөліп шығарады.

Витаминдер, минералдар мен ферменттердің жетіспеушілігі

Порфирия кутанеа дертасы бар адамдарда белгілі бір витаминдер мен минералдардың тапшылығы жиі кездеседі. Ең көп кездесетін тапшылықтар – бета-каротин, ретинол, А витамині және С витамині. Бета-каротин А витаминін синтездеу үшін қажет, ал А витамині ретинолды синтездеуге қажет. Ретинол байланыстыратын белоктың жетіспеушілігі ретинолдың жетіспеушілігінен туындайды, ол оның өндірісін бастау үшін қажет. Аталған үш витаминнің ешқайсысы да окисқан порфириндердің, әсіресе уропорфириндер мен копропорфириндердің зиянды әсерін тоқтатуға шамасы келмейді, бірақ олардың барлығы бірлесіп, синергиялық түрде әрекет ете отырып, олардың зиянды әсерін бейтараптандыра алады.

Генетика

Тұқым қуалайтын мутациялар UROD генінде жағдайлардың шамамен 20% -ын тудырады (қалған 80% -ында UROD-да мутациялар жоқ және олар спорадикалық деп жіктеледі). UROD гемо өндірісіне әкелетін химиялық процеске өте маңызды уропорфироген III декарбоксилаза деп аталатын ферментті жасайды. Бұл ферменттің активтілігі тұқым қуалайтын түрі бар адамдардағы барлық тіндерде әдетте 50% - ға төмендейді. Темірдің артық болуы сияқты генетикалық емес факторлар немесе алкогольге тәуелділік сияқты жартылай генетикалық факторлар және жоғарыда аталғандар гемоға және гемо жасау үшін қажетті ферменттерге деген сұранысты арттыра алады. Осы сұраныстың артуы және уропорфироген декарбоксилазаның активтілігінің төмендеуі гемо өндірісін бұзады және процестің қосалқы өнімдерінің организмде жинақталуына мүмкіндік береді, бұл porphyria cutanea tarda симптомдары мен белгілерін тудырады. HFE гені асқазан-ішек трактынан дене жасушаларына темірдің сіңуін реттейтін белокты жасайды. HFE геніндегі белгілі бір мутациялар гемохроматозға (темірдің артық жүктемесі) әкеледі. Бұл мутацияларға ие адамдарда porphyria cutanea tarda даму қаупі жоғары. Porphyria cutanea tarda жағдайларының 20% -ы мұрагерлік болып табылады, ол автосомалық доминантты үлгіде мұраға беріледі, яғни өзгертілген геннің бір ғана көшірмесі фермент активтілігін төмендетуге және аурудың симптомдары мен белгілерін тудыруға жеткілікті.

Басқа

Уропорфироген декарбоксилазаның тұқым қуалайтын жетіспеушілігі көбінесе ПТТ-нің дамуына себеп болса да, бұл аурудың белгілерін тудыратын және күшейтетін бірнеше қауіп факторлары бар. Ең көп кездесетін қауіп факторларының бірі – гепатит С вирусымен жұғу. ПТТ туралы зерттеулердің шолуында ПТТ-нің анықталған жағдайларының 50%-ында гепатит С инфекциясы кездескен. Басқа да қауіп факторларына алкогольге тәуелділік, темірдің шамадан артық болуы (темір препараттарынан, сондай-ақ шойын ыдыстарда тамақ пісіруден) және хлорланған циклдік көмірсутектерге және Agent Orange-қа ұшырау жатады. Бұл паранеопластикалық құбылыс ретінде де көрініс беруі мүмкін.

Патогенез

Порфирия кутанеа тарда негізінен уропорфироген декарбоксилазаның жетіспеушілігінен (UROD) туындайды. Уропорфироген декарбоксилаза табиғатта екі суббірліктен тұратын гомодимер ретінде кездеседі. Ол гема синтезінің бесінші қадамына қатысады және цитозолда активті. Бұл ферменттік түрлендірудің нәтижесінде негізгі өнім ретінде копропорфироген III түзіледі. Бұл циклдік уропорфироген III молекуласындағы төрт карбоксил тобының сағат тілімен айналып жоғалуы арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан, осы ферменттің жетіспеушілігі зәрде жоғарыда аталған уропорфирогеннің, гептакарбоксилді порфирогеннің, сондай-ақ аздап болса гексакарбоксилді және пентакарбоксилді порфирогеннің жиналуына себеп болады, бұл осы ауруды диагностикалауға көмектеседі. ПКТ-ның дерматологиялық белгілері, оның ішінде күнге ұшыраған терінің бөлігіндегі көпіршіктер мен зақымданулар, тері бетіне жақын орналасқан еркін радикалдар немесе күн сәулесімен окистенген порфирин қосылыстарының (әсіресе уропорфирогеннің) жиналуынан туындайды. Окистенген порфириндер дермалық маст жасушаларының дегрануляциясын бастайды, олар қоршаған протеиндерді ыдырататын протеаздарды босатады. Бұл 4-типті кешіктірілген гиперсезімталдық реакциясының сипаттамасына сәйкес келетін жасушалық оң кері байланыс тізбегін іске қосады. Сондықтан, пайда болған көпіршіктер бірден емес, күнге ұшырағаннан кейін 2-3 күннен кейін пайда болады. Порфириндердің жеке және екі еселі көміртегі байланыстарының кезектесуінен туындаған жоғары конъюгацияланған құрылымы осы қосылыстарға терең күлгін түс береді, нәтижесінде теріде байқалатын түс өзгерісі пайда болады. Шамадан тыс алкоголь тұтыну гепцидин өндірісін азайтады, бұл ішекте темірдің сіңуінің артуына және окистелген стрестің күшеюіне әкеледі. Бұл окистелген стресс уропорфироген декарбоксилазаның тежелуіне алып келеді, нәтижесінде салыстырмалы түрде зиянсыз порфирогендерден окистенген порфириндерге айналатын уропорфироген III-тің артық өндіріледі. Окистелген стрестің шоғырланған жағдайлары (алкоголь, физикалық жарақат, психологиялық стресс және т.б.) бауырдың осы порфириндерді қан ағынына шығаруына себеп болады, онда олар окистелуге бейім. ПКТ-ның гепатит С вирусымен байланысы толыққанды түсіндірілмеген. Зерттеулер көрсеткендей, вирустың гепатоциттерге цитопатиялық әсері еркін темірдің босауына әкелуі мүмкін. Бұл темір цитохром p450 активтілігін бұзады, белсенді оттегі түрлерін босатады. Бұл түрлер UROD субстратын – уропорфирогенді окистеуі мүмкін, бұл UROD-тің тежелуіне және осы маңызды ферменттің активтілігінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Шамадан тыс алкоголь тұтыну жиі ПКТ-ны тудырумен және бұрыннан бар диагнозды күшейтумен байланысты. Ол бауыр жасушаларына окистелген зақым келтіру арқылы, нәтижесінде бауырдағы UROD активтілігін тежейтін уропорфирогеннің окистенген түрлерін тудырады деп саналады. Сондай-ақ, ол бауыр жасушаларында темірдің сіңуін арттырады, бұл белсенді оттегі түрлерін босату арқылы уропорфирогеннің одан әрі окистелуіне әкеледі. Сонымен қатар, хлорланған циклдік көмірсутектерге ұшырау уропорфироген декарбоксилазасының активтілігінің төмендеуіне және уропорфирогеннің артық жиналуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, алкогольдің митохондриядағы гем синтезіндегі шектеуші ферменттік қадам – дельта-аминолевулин қышқылы синтетазасының (ALA синтетазасы) активтілігін арттыратыны көрсетілген. Сондықтан, алкоголь тұтыну уропорфироген өндірісін арттырып, порфирия кутанеа тардамен ауыратын адамдардың симптомдарын күшейтеді.

Диагностика

ПТТ-нің ең көп кездесетін белгісі – терідегі зақымданулар мен көпіршіктердің пайда болуы, бірақ олардың болуы шешімді емес. Зертханалық тексерулер әдетте зәрде уропорфирогеннің жоғары деңгейін анықтайды, бұл клиникалық жағдайда уропорфирогенурия деп аталады. Сонымен қатар, гепатит С және гемохроматоз сияқты жалпы қауіп факторларын анықтау ұсынылады, себебі ПТТ-мен ауыратын пациенттерде олардың көп кездесуі қосымша емдеуді талап етуі мүмкін. Егер ПТТ-нің клиникалық белгілері байқалса, бірақ зертханалық нәтижелері теріс болса, псевдопорфирия диагнозын мұқият қарастыру қажет.

Жіктеу

Кейбір дереккөздер ПТТ-ны екі түрге бөледі: спорадикалық және отбасылық, бірақ бұл сирек кездеседі. OMIM түрінің сипаттамасы: I тип («спорадикалық»). I типті porphyria cutanea tarda, спорадикалық түрі, бауыр жасушаларында ғана байқалатын және дененің басқа жерлерінде кездеспейтін UROD жетіспеушілігімен сипатталады. Генетикалық тұрғыдан алғанда, бұл адамдарда UROD генінің жетіспеушілігі болмайды, бірақ HFE жетіспеушілігі сияқты басқа генетикалық факторлар (гемохроматозға және бауырда темірдің жиналуына алып келеді) маңызды рөл атқарады деп саналады. Әдетте, мұндай адамдарда алкогольге тәуелділік және гепатит С вирусының жұқпасы сияқты түрлі қауіп факторлары бірдей кездесіп, ПТТ-ның клиникалық көрінісіне себеп болады. II тип («отбасылық»). II типті ПТТ-ны көрсететін науқастарда аутосомалық-доминантты жолмен берілетін UROD генінің нақты жетіспеушілігі бар. Бұл кемшілікке ие адамдар UROD гені бойынша гетерозигота болып табылады. Олардың уропорфироген декарбоксилазасы толыққанды болмайды, тек ферменттің жетіспеушілігімен сипатталатын, уропорфирогеннің копропорфирогенге айналуын баяулатушы түрі ғана байқалады. Сондықтан, бұл науқастардың барлық денесінде уропорфироген декарбоксилазаның экспрессиясы төмендейді, ал I типті науқастарда ол бауырға шоғырланған. Бұл генетикалық кемшілік I және II типті ПТТ арасындағы басты айырмашылық болғанымен, бұрын айтылған қауіп факторлары II типті ПТТ-мен ауыратын науқастарда да жиі кездеседі. Шындығында, UROD генінің жетіспеушілігі бар көптеген адамдар ПТТ симптомдарын өмір бойында сезбейді. III тип. Ең сирек кездесетін III тип, I типтен ешқандай айырмашылығы жоқ, себебі науқастардың UROD гендері қалыпты. Дегенмен, III типті ПТТ бірнеше отбасы мүшелерінде байқалады, бұл уропорфироген декарбоксилаза экспрессиясына байланысты емес генетикалық компоненттің бар екенін көрсетеді. Бір зерттеуде UROD белсенділігінің шегі 74% деп белгіленді, одан төмен көрсеткіштерге ие науқастар II типке, ал жоғарырақ көрсеткіштерге ие науқастар отбасылық анамнезі болған жағдайда III типке, ал анамнезі болмаған жағдайда I типке жатқызылды. ПТТ-мен ауыратын науқастарда гемохроматозбен байланысты генетикалық варианттар анықталды, бұл UROD-мен байланысты емес тұқым қуалайтын ПТТ-ны түсіндіруге көмектеседі.

Емдеу

ПТТ созылмалы ауру болғандықтан, ауруды комплексті түрде басқару ең тиімді емдеу тәсілі болып табылады. ПКТ диагнозы қойылған науқастар алкоголь тұтынудан, темір препараттарын қабылдаудан, күн сәулесінің артық әсерінен (әсіресе жазда), сондай-ақ эстроген мен хлорланған циклдік көмірсутектерден қашық болуы керек, себебі олардың барлығы бұл жағдайды нашарлатуы мүмкін. Сонымен қатар, артық темірді (ПКТ пациенттерінде гемохроматоз жиі кездесетініне байланысты) флеботомия арқылы басқаруға болады, яғни науқастан жүйелі түрде қан алынады. Темірдің жетіспеушілігі гема синтезін шектеу арқылы қорғаушы әсерге ие екені анықталды. Синтездің соңғы сатысында порфиринге енгізілуге тиіс темірдің болмауы жағдайында, эритроидтық 5-аминолевулинат синтетазасының (ALAS 2) мРНК-сы темірге сезімтал элементті (IRE) байланыстыратын цитозольдік ақуыздың қосылуымен тоқтатылады және осы маңызды ферменттің транскрипциясы тежеледі. Амал кәсірлерге қарсы препараттардың төмен дозаларын қолдануға болады. Ауызға алынған хлорохин ішекте толық сіңіріледі және бауыр, көкбауыр және бүйректерде жинақталады. Олар порфириннің темір орталығымен координациялық кешенін қалыптастыру және порфириннің пропионат тізбегі мен алькалоидтың протонды квинуклидин азоты арасындағы молекулалық сутекті байланыс арқылы бауырдан артық порфириндерді шығару жылдамдығын арттыру арқылы әрекет етеді. Хлор атомының болуы кешеннің суда ерігіштігін арттырады, бұл бүйректерге оны қаннан алып тастауға және несеппен шығаруға мүмкіндік береді. Хлорохинпен емдеудің алғашқы айларында порфириндердің бауырдан қанға көп мөлшерде өтуіне байланысты порфирия шабуылдары туындауы мүмкін. Соңында, ПТТ және гепатит С арасындағы тығыз байланыстың нәтижесінде, гепатит С-ті (бар болса) емдеу ПТТ-ні тиімді емдеу үшін маңызды. Хлорохин, гидроксихлорохин және веносекция басқару стратегиясында әдетте қолданылады.

Эпидемиология

ПТТ кездесу жиілігі 10 000-нан 1-ге жуық деп есептеледі. Порфирия кутанеа дертаның шамамен 80% жағдайлары спорадикалық болып келеді. Нақты жиілігі белгісіз, себебі көптеген адамдарда бұл аурудың ешқандай белгісі көрінбейді, ал белгілері барлар да идиопатиялық фотодерматит, маусымдық аллергия және жалбырау сияқты түрлі дерттермен қате диагноз қойылуы мүмкін.

Қоғам және мәдениет

Порфирия кутанеа латта вампир туралы аңыздардың пайда болуына себепші. Бұл аурумен ауыратын адамдар күн сәулесінен аулақ жүреді, себебі олар фотосезімталдыққа бейім және мұрын, қабақ, ерін және тіс еттерінің деформациясына ұшырауы мүмкін, бұл тістерін қалың тіс сияқты көрсетуіне әкеледі. Сонымен қатар, бұрынғы ғасырларда олар өздерін емдеу мақсатында, қан жетіспеушілігін толықтыру үшін сау қанға құмар болуы мүмкін деген пікір бар. Бірақ кейбір фольклор ғалымдары бұл қателік екенін айтады, бұл идея алғаш рет 1990 жылдары пайда болған. Олардың пікірінше, аңызлардағы вампирлерде фотосезімталдық болған жоқ, және олар қазіргі вампирлерге ұқсамайды. Олар ақылсыз, адасқан жандар ретінде сипатталған, құрбандарын қанға тойып, қызыл және ісінгенше жейтін. Тістер туралы сирек айтылған. Фотосезімталдық вампир мифологиясына 1922 жылғы "Носферату" фильмінен кейін ғана қосылды. Брам Строкердің романындағы граф Дракула күндіз де зардапсыз жүре алатын, бірақ кітаптағыдай күшті емес еді. "Порфирия кутанеа латта" - AFI рок тобының 1999 жылғы 18 мамырда жарық көрген "Black Sails in the Sunset" альбомындағы ән атауы. Вирджиния Хамильтонның "Сәтті шыбыстар, Бауырлас Раш" балалар романында Дабни Пратт пен Бауырлас Раш осы аурудан зардап шегеді.