Кіріспе

Солтүстік Ирландиядағы таулы аймақ

Моурн таулары (/m//ɔər//n/ MORN; Beanna Boirche), сондай-ақ Моурн немесе Моурн таулары деп те аталады, Солтүстік Ирландияның оңтүстік-шығысындағы Даун округінде орналасқан гранитті таулы тізбек. Олар Солтүстік Ирландиядағы ең биік тауларды қамтиды, олардың ең биігі – Слив Доннард. Моурн таулары ерекше табиғи сұлулық аймағы болып белгіленген, және бұл аймақты Солтүстік Ирландияның алғашқы ұлттық паркі ету ұсынылып отыр. Аймақтың бір бөлігі Ұлттық қорға қосылған және жыл сайын көптеген туристер келеді. Моурн қабырғасы он бес шыңнан өтеді және Бейнелі аңғар мен Бен Кром суқоймаларының су жиналатын алабын қоршау үшін салынған.

Атауы

"Mourne" атауы Мюгхорна тайпасы немесе руының атынан шыққан. Бұл таулы аймақтың ежелгі атауы Bairrche болған, бұл ирланд тіліндегі "barr" сөзінен туындаған, яғни "жота, шың" деген мағына беретін жиынды атау. Бұл таулардың ирландша атауы – na Beanna Boirche, сөзбе-сөз "жоталардың шыңдары". Тарихи тұрғыдан 'Бенниборфи' деп ағылшыншаланды. Bairche немесе Boirche атауы сондай-ақ таулардың мифтік малшысы ретінде бейнеленген.

Басқа ерекшеліктері

Төмендегі тақырыптар Моурн тауларындағы басқа да мүмкіндіктер мен келушілерді қызықтыратын орындар туралы мәлімет береді.

Қиындық қабырғасы

Моурн қабырғасы – он бес шыңды кесіп өтетін, ұзындығы өлшенетін құрғақ тас қабырға. Ол 19 ғасырдың соңында Белфаст су комиссарлары сатып алған су жиналатын аймақты белгілеу және қорғау мақсатымен салынған. Бұл, Парламент актілерінің сатуға және Моурн тауларынан өсіп келе жатқан Белфаст индустриялық қаласына сумен жабдықтау жүйесін құруға рұқсат беруімен байланысты болды. Моурн қабырғасының құрылысы 1904 жылы басталды және 1922 жылы аяқталды.

Орман

Толлимор орман саябағы Брайансфордта, Ньюкасл қаласының жанында, Моурн және Слив Круб табиғи сұлулығы ерекше аймағында орналасқан. Ол Моурн тауларының етегінде жатыр, айналасындағы таулар мен жақын жердегі Ньюкасл теңізінің көрінісін ұсынады. Парк арқылы Шимна өзені ағып өтеді, оны 16 көпір кесіп өтеді, олардың ең көнесі 1726 жылға дейін салынған. Бұл өзен лосось және форельдің шағылысу ортасы болып табылады және геологиясы, флорасы мен фаунасы үшін ерекше ғылыми қызығушылық тудырады. Орманның ішінде әртүрлі түсті көрсеткіштермен белгіленген төрт жаяу жолы бар, ең ұзыны – 13 шақырымдық "ұзақ сапар" жолы. Орман паркі 1941 жылы Роден иелігінен сатып алынғаннан бері Орман шаруашылығы қызметінің басқаруында. Донард орман Ньюкасл қаласының жанында, Даун округінде орналасқан. Ол Моурн тауларының етегінде Донард паркімен шектеседі. Глен өзені орман арқылы ағып өтеді және оның үстінен үш тас көпір салынған. Ростревор орман Даун графтығының Ростревор ауылының жанында, Моурн таулары мен Карлингфорд шығанағының арасында, Моурн табиғи сұлулығы ерекше аймағында орналасқан. Алғашқы ағаштар, негізінен ситка шыршасы, дуглас шыршасы және қарағай 1931 жылы отырғызылды.

Су қоймалары

Барлық су қоймалары Солтүстік Ирландия Су компаниясына (NIW) тиесілі және олардың күтіп ұсталуын қамтамасыз етеді. Силент Вэлли су қоймасы – Даун округіне қарасты Килкил қаласына жақын Моурн тауларында орналасқан су қоймасы. Ол Аквариус құбыр желісі арқылы Даун округінің, оған жақын округтердің және Белфаст қаласының көп бөлігін сумен қамтамасыз етеді. Су қоймасы 1923-1933 жылдар аралығында мыңнан астам адамдармен салынды, олардың тоғызы құрылыс барысында қаза тапты. Су жиналатын алаптың көлемі 9 000 акр (3 600 гектар / 36 км²). Бен Кром су қоймасы Силент Вэллиден Килкил өзенінің ағысы бойынша жоғары орналасқан және сол аймақтарға су жеткізеді. Ол 1953-1957 жылдар аралығында салынды. Спельга су қоймасы Моурн тауларының солтүстік-батысында, Хиллтаун қаласына жақын Спельга (ирланд тілінде: Speilgeach) ауылында орналасқан. Ол Спельга бөгетінің құрылысы арқасында пайда болды және теңіз деңгейінен 370 метрден жоғары биіктікте жатыр. Бөгет 1953-1957 жылдар аралығында салынды, оның көлемі 2 700 000 текше метр, ал су жиналатын алаптың көлемі 1 340 акр (542 гектар / 5,423 км²). Фофанный бөгетінің су қоймасы Спельга бөгетінен шамамен 2 км солтүстік-шығысқа қарай орналасқан және одан әлдеқайда кішідірек.

Флора мен фауна

Шөптерден басқа, Моурн тауларында ең көп кездесетін өсімдіктер – қауырсын мен тікенді бұталар. Алғашқыларының үш түрі бар: крест тәрізді жапырақты қауырсын, қоңыраулы қауырсын және қарапайым қауырсын. Екіншілерінің екі түрі бар: қарапайым тікенді бұта және батыс тікенді бұтасы. Бұл аймақта өсетін басқа өсімдіктер: қарапайым мақта шөбі, роза түбі, қоянқұлақ, батпақты жоңғал, жабайы биязы жапырақ, орман қышқылы және дақты орхидея. Қойлар таудың жоғары бөлігінде жайылады, ал бұл аймақта құстар да мекендейді, олардың ішінде қарға, саяшы соқыр, кішкене торғай, кездік, далалы шырық, сұр иықты торғай, тасқұрт және шұбар құс бар. Алтын бүркіт, бұрынғы тұрғын, 1836 жылдан бері Моурн тауларында көрінбеген.

Демалыс

"Солтүстік Ирландияны зерттеу" веб-сайты, Tourism NI басқаруымен, Моурн тауларын жаяу серуендеу және айналағы ландшафт – жергілікті ормандар мен жағалауды тамашалау үшін танымал орын ретінде насихаттайды. Моурн таулары келушілерге жаяу жүру, орман және жағажайда серуендеу, велосипед тебу және тауға көтерілу сияқты әртүрлі іс-шараларды ұсынады. Келушілердің үштен екісі Моурн тауларын жаяу серуендеу мен тауға шығу үшін таңдайды. Моурн таулары Эдинбург герцогының сыйлығы экспедициялары үшін танымал бағыт болып табылады. Алайда, Моурн аймағында бірнеше жаяу жүру сынақтары да өтеді. WalkNI жарнамалайтын Моурн қабырғасы сынағы, сонымен қатар 7 шың сынағы деп те аталады, өйткені ол Моурнның ең биік 10 тауының 7-ін қамтиды. DiscoverNI Моурн алты шыңына қарсы сынақты жарнамалайды, онда туристер үш күндік жаяу жүріс барысында Слив Доннард, Коммедаг, Беарнаг, Слив Бинниан, Слив Мельмор және Слив Мельбегке көтеріледі. Моурн тауларына туризм туралы ақпарат пен статистика 2014 жылы TourismNI жинады. Жазғы демалыс сапарларындағы келушілердің 79%-ы Солтүстік Ирландиядан, 15%-ы Ұлыбритания мен Ирландия Республикасынан, ал 5-6%-ы халықаралық келушілер екені анықталды. Барлық келушілердің үштен екісі бір күндік сапарға шығып, түнеуді қаламайды, ал топтардың орташа мөлшері 3-4 адамды құрайды. Моурн тауларының бойында көптеген граниттік жартастар – шықпалар мен тік жарлар шашырап жатыр, бұл 1930 жылдары алғашқы тіркелген көтерілістерден бері Солтүстік Ирландияның маңызды тау-кен альпинистік аймақтарының біріне айналды. Жыныстар көбінесе дөңгелек болып келеді, сондықтан қорғаныс үшін көбінесе тіреуіштер қажет, бірақ жақсы үйкеліс бар. 1998 жылғы нұсқаулықта 26 бөлек жар және барлық деңгейдегі шамамен 900 бағыт көрсетілген.

Қорғау

1993 жылы қайырымдылық акциясынан кейін Ұлттық қор Моурн аймағындағы жердің шамамен жартысын сатып алды, оған Слив Доннардтың (at) бір бөлігі және жақын маңдағы Слив Коммедаг (at) кірді, бұл аймақтағы екінші ең биік тау. Моурн тауларын Солтүстік Ирландияның алғашқы ұлттық паркі ету ұсынылып отыр. Аймақтың жеке меншік статусына байланысты жоспарға қатысты дау туды, ұсынылған паркте 1000-нан астам фермер қоныстанған.

Шұңқырдың күйілуі

Тарихи тұрғыдан алғанда, қызыл шөп шаруашылықта көптеген қолданыстарға ие болды және таулы шаруалар көбінесе қызыл шөпті қолмен тазартатын. Моурн аймағында қойлардың жайылуын жақсарту үшін бақыланатын қызыл шөпті өртеу дәстүрі де бар. Алайда, бүгінде көптеген өрттер бақылаусыз болып, кейбіреулері бақылаудан шығып кеткен орман өрттеріне айналады. 1950 жылдары Эмир Эстин Эванс Моурн аймағындағы кейбір шопандардың қызыл шөп пен жусанды ойсыз өртеуге бейім екенін жазған. Оның айтуынша, мұндай шамадан тыс өртеу "кең ауқымдағы қиратуға" әкеледі және басқа да тиімсіз басқарулармен бірге "таулы ортаны қатты кедейтіп жіберді". 21-ғасырда Моурн аймағында жыл сайын жүздеген жусан мен қызыл шөп орман өрттері болып тұрады, олардың басым көпшілігі қасақана тұтандырылады, көбінесе "шаруалар мен вандалдар" кінәлі деп есептеледі. Көптеген орман өрттерінің себебі таулы шаруалар мен жер иелерінің рұқсатсыз өртеу арқылы қызыл шөп пен жусанды тазартуы және осылайша жайылымдық жерлерге алатын субсидия төлемдерін арттыруы екені айтылады. Кейбіреулері салмақты келушілердің салдарынан да болады. Қызыл шөп, жусан және ағаштардың көптеп тазалануы да жер көшкінінің қаупін арттырады. Ньюри, Морн және Даун аудандық кеңесінің жоспарлау бөлімі жел электр стансасын "қабылданбас" деп санайды және кеңеске оны қабылдамауды ұсынды. 2020 жылы кеңесшілер қоғамдық сауалнама өткізуге дауыс берді.

Танымал мәдениет

Таулар Перси Френчтің 1896 жылы жазған "Моурн таулары" атты әнінде мәңгілікке сақталған. Әнді көптеген әртістер жазды, соның ішінде Дон Маклин, және ирландиялық Thin Lizzy тобының 1979 жылғы "Roisin Dubh (Black Rose): A Rock Legend" әнінде сілтеме жасалған. Фрэнк Бейкердің атақты Ольстердегі комиксі "Мисс Харгривс" осы таулар туралы айта келеді: "Мен сізге мереке туралы көп айтпаймын, бірақ ол керемет ай болды және біз оның әр сәтін қызықты өткіздік, тіпті көп уақыт жаңбыр жауды. Біз машинамен шақырымдар саяхаттадық, өзенде жүздік, фермердің ескі қайығында ойнадық; және Дунаннон қонақ үйінде көп кештерді өткіздік, ирланд вискисін ішіп, Генридің әдемі қызға құмар болғанын көрдік. Біз Моурн тауларына шығып, шыңында дұрыс әнді шырқадық, бірақ сөздерін толық есімізде жоқ еді". "The Mountains of Mourne" Джон Леннонның "The Luck of the Irish" әнінде де айтылады, ол "Some Time in New York City" альбомына енген. Моурн тауларының көркі көптеген туындыларға фон болды, ең танымал HBO-ның "Game of Thrones" сериалы. Көптеген жергілікті суретшілер осы тауларды бейнелеген, соның ішінде оларды әнмен мәңгілікке сақтап қалған Перси Френч. Моурн таулары К.С. Льюистің "Нарния хроникалары" сериясындағы мифтік әлемді құруға да әсер етті.

Вертолет апаты

2010 жылғы 23 қазанда AgustaWestland AW109 (құйрық нөмірі: N2NR) Энніскиллен әуежайынан Уэльстегі Каэрнарфон әуежайына VFR рейсімен ұшып шықты. Сапар барысында тікұшақ Шаньливтің батыс беткейіне құлап, борттағы үш жолаушы мен экипаж мүшесі қаза тапты. Апаттың себебі қалың тұман ішінде пилоттың жіберген қателігі деп анықталды.