Кіріспе

Толлимор орман паркі 1955 жылдың 2 маусымында құрылған Солтүстік Ирландиядағы алғашқы мемлекеттік орман паркі. Ол Брайансфордта, Ньюкасл қаласының жанында, Моурн және Слив Круб табиғи сұлулығы ерекше аймақта орналасқан. Парк Моурн тауларының етегінде жатыр, айналасындағы таулар мен жақын орналасқан Ньюкасл теңізінің әсем көрінісін ұсынады. Шимна өзені паркі арқылы ағып өтеді және оны 16 көпір кесіп өтеді, олардың ең көнесі 1726 жылы салынған. Бұл өзен лосось және форельдің шағылысу ортасы болып табылады және геологиясы, өсімдік және жануарлар әлеміне байланысты ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын аймақ. Орманның ішінде әртүрлі түсті көрсеткіштермен белгіленген төрт жаяу жолы бар, ең ұзыны – 8 миль (13 км) болатын "ұзақ сапар жолы". 2000 жылы The Sunday Times газеті оны Ұлыбританиядағы ең жақсы пикник орнының жиырмалығына қосты. Орман паркі 1941 жылы Роден иелігінен сатып алынғаннан бері Орман шаруашылығы қызметінің басқаруында.

Ерте тарих

Толлимор (Tulaigh Mhór) атауы "үлкен төбе немесе үйінді" деген сөзден шыққан, ол орманның шекарасында орналасқан, шамамен 250 м биіктіктегі екі төбеге сілтеме жасайды. Олардың ресми атаулары Slieve Neir (мүмкін, Sliabh an Aoire, "көшіп жүретін малдың тауы" деген мағынада) және Slieve Snaran (snarvan, яғни "сырғу", немесе snarban, яғни "сарқырама") деп тіркелген. Дегенмен, олар көбінесе Дриннс және Курагард деп аталады, бұл сәйкесінше "тізбек" және "батпақты жота" дегенді білдіреді. 1177 жылы Нормандардың Ольстерге басып кіргенінен және Ольстер графының құрылуынан кейін Магеннис руы аймақта билікке ие болды. 15 ғасырға қарай Магеннис әулеттері Даун графтығының оңтүстігіндегі жердің көп бөлігін, соның ішінде Толлимор орналасқан аймақты да басқарды. 1611 жылдың 22 ақпанында Толлимор (ресми түрде Ballytollymore деп аталды) Брайан МакХью МакАгорли Магеннис атынан ағылшын тәжіне берілген жеті жарым жер учаскесінің ішіне кірді, бұл ресми түрде жерді иелену құқығын беру үшін жасалды. 1628 жылы жер оның немересіне өтті, ал ол 1660 жылдары мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, Брайан Магеннистің жалғыз қызы Элленге тиесілі болды, ол Айрширдің Уильям Гамильтонына үйленді. Гамильтон әулеті 1798 жылы Уильямның шөбересі Джеймс Гамильтон қайтыс болғанға дейін Толлиморды иеленді. Оның қызы Анна мен күйеуі Роберт Джоселинге, Роденнің 1-ші графына мүлік берілді. Джоселин әулеті Толлимордың иелігін Роберт Джоселин, Роденнің 8-ші графы орман шаруашылығы үшін Ауыл шаруашылығы министрлігіне сатқанға дейін сақтап келді. Ол 1930 және 1941 жылдары екі бөлікке бөлініп сатылды. Роден әулетінің Толлимор демеснедегі резиденциясы, "Толлимор Парк Хаусы" немесе "Брайансфорд Хаусы" деп аталған, 1730 жылдар шамасында Кланбрассилдің 1-ші графы Джеймс Гамильтон (екінші құрылыс) салған георгиандық сарай болды және 1952 жылы бұзылды. 1800 жылдары орманның ішінде кесілген ағаштарды өңдеу үшін бес аралы бар еді. Аралар Шимна өзенінің жағасында орналасқан және сумен жұмыс істеді. Құрғақ кезде су арналарын толтырып, су бұрғыларын айналдыру үшін пайдаланылды. Су арналары әлі де орманның ішінде сақталған, бірақ қазір пайдаланылмайды. 1994 және 2003 жылдар аралығында паркте, Шимна өзенінің жанында төрт кремний артефактілері табылды. Орманның екі жерінен бір қабыршақ, екі пышақ және бір қисайған сырғыш табылды. Қабыршақ, сырғыш және пышақтың біреуі тарихқа дейінгі кезеңге жатқызылды. Екінші пышақ соңғы мезолит немесе ерте неолит дәуіріне жатқызылды. Бесінші артефакт – қола дәуіріне жататын тікенді және сапталған жебе ұшы жақын жердегі егістікте табылды.

Құрылыстар, тоқыма және көпірлер

Толлиморда көптеген сәнді құрылыстар бар, олардың дизайнына Джеймс Гамильтонның досы, Кланбрассилдің 1-ші графы Томас Райт әсер еткен. Парктің кіреберісі мен шығысында Джеймс Гамильтон, Кланбрассилдің 2-ші графы (Лимерик виконты) салған готикалық қақпа аркалары орналасқан. Шығыстағы қақпа мен қақпа үйі 1786 жылы салынған және алдыңғы қабырғалармен бірге B1 санатындағы құрылымдар болып табылады. Барбикан қақпасы, сондай-ақ готикалық үлгіде, паркке кіреберістегі басты жолда орналасқан. Ол 1780 жылы салынған және B+ санатындағы ғимарат. Clanbrassil Barn, парктің шығысының жанында орналасқан, оны 1757 жылы Джеймс Гамильтон (1-ші граф Clanbrassil) салған. Ғимарат шіркеуге ұқсату үшін жобаланған. Ғимараттың шығыс жағына 1789 жылы қоңырау, сағат және күн сағаты бар мұнара қосылған. Қора, оған жалғанған готикалық қақпа және қабырға B1 санатындағы ғимараттар болып табылады. 1971 жылға дейін қорада мал өсіріліп, қойма ретінде пайдаланылған. Бірінші қабатта қазір әжетханалар мен оқу бөлмесі орналасқан. Басты жолдың жанындағы кішкентай шөпті төбеде орналасқан гранитті обелискі 1812 және 1820 жылдар аралығында Роденнің 2-ші графы Роберт Джоселин, Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткенде астмадан қайтыс болған ұлы Джеймс Блай Джоселиннің ескерткіші ретінде салған. Шымнa өзенінің бойында көптеген жасанды және табиғи нысандар бар, оның ішінде көпірлер, үңгірлер мен қуыстар. Эрмитаж – Джеймс Гамильтон (Кланбрассилдің 2-ші графы) 1770 жылдары өзінің досы Джон Монтегю, Монтермер маркизінің естелігіне салған кішкентай тас паналағы. Ол өзеннің үстіндегі шатқалдың ішіне салынған және ерлер балық аулағанда әйелдердің паналағы ретінде пайдаланылған. Эрмитаж ішінде грек тілінде "Кланбрассиль өзінің өте жақын досы Монтермерге 1770" деп аударылатын жазу бар. Патша қабірі – парктің батыс бөлігінде орналасқан мегалиттік қабір. Оның ені 3 метр, биіктігі 10 фут және б.з.д. 1000-1500 жылдарға дейін салынған. Ақ форт парктің батысында, Парнелл көпірі мен Хорн көпірі арасындағы ортасында орналасқан. Бұл – қабырғаларының қалыңдығы 3 метр болатын 44x54 метрлік үлкен кашел. Қабырғалардың биіктігі шамамен 2 метр, бірақ бірінші мыңжылдықта қолданылған кезде одан екі есе артық болған.

Экология

Толлиморда шамамен 120 150 жабайы еуропалық бұлғын бар, олар 1970 жылдан бері паркте мекендейді. Қызыл сорғыштар алғаш рет 1880 жылы паркте тіркелген, бірақ олар одан бұрын да болған болуы мүмкін. 2004 жылы олардың санының азайғаны байқалды. Осыған қатар, шамамен 10 жыл бұрын паркте алғаш рет көрінген сұр сорғыштардың санының артуы да тіркелді. Содан бері Толлимордың қызыл сорғыштар тобы, еріктілерден, орман шаруашылығы қызметкерлерінен және Моурн мұражай трестінің мүшелерінен құралған, орман ішіндегі түрлерді сақтау үшін қосымша тамақпен қамтамасыз ету және сұр сорғыштардың санын азайтуға тырысу арқылы жұмыс істеп келеді. 2011 жылы парктегі қызыл сорғыштар популяциясының шамамен 90%-ы сұр сорғыштардан жұққан сорғыш шешегінен (squirrel pox) қырылды. Келесі жылы қалған қызыл сорғыштардың саны 10-15 болды. Алайда, келесі 5 жылда олардың саны қалпына келді. 2013 жылдың соңында қызыл сорғыштарды көру жиілігінің шамамен 50%-ға артқаны хабарланды, бірақ Толлимордың қызыл сорғыштар тобы 2013 жылдың қазанында жылдық мониторингті жүргізе алмағандықтан нақты сандар белгілі емес. 2016 жылы сорғыш шешегінің екінші ошағы тіркелді, бірақ ол 2011 жылғы ошақтан гөрі аз өлімге әкелді. 2007 жылы Ирландияда ғасырлар бойы көбеймеген үлкен жоңқа тоқылдақтарының (great spotted woodpeckers) көбейіп жатқан жұбы Толлиморда алғаш рет тіркелді. 2009 және 2010 жылдары паркте жас құстармен бірге тағы бір көбейетін жұп байқалды. Бұрынғы жылдары ұя салу белгілері де анықталды. Өзенге жақын жерде балықшылдар мен су құстарын да көруге болады. Ирландиядағы ең сирек кездесетін сүтқоректілердің бірі – қарағайлар (pine martens) паркте еріктілердің сорғыштарды бақылауы кезінде жиі кездеседі. Орман ішінде бадгерлер, түлкілер және сусарлар да кездеседі.

Демалыс

Паркте кемпинг және тіркемелер үшін арнайы белгіленген аймақтар бар. Орман ішінде әрқайсысы әртүрлі түсті белгішелермен көрсетілген төрт ресми жаяу серуендеу жолы бар. Барлық жолдар негізгі тұрақтан басталып, сол тұраққа қайта оралады. Көк жол (Арборетум жолы) жарты мильге жуық ұзындығында және арборетум арқылы өтеді. Қызыл жол (Өзен жолы) үш мильді құрайды және Шимна өзенінің бір жағасымен Парнелл көпіріне дейін, содан кейін екінші жағасымен кері қайтады. Қара жол (Тау жолы) бес жарым миль ұзындығында, ал қара жол 1 (Дриннс жолы) қара жолға тағы үш миль қосып, Дриннс екі орманды төбелерінің артынан және шекара қабырғасы бойымен өтеді. Ольстер жолы да орманнан өтеді.

Жарияланымдар

2005 жылы Роденнің 10-шы графы Роберт Джон Джоселин өзінің отбасылық иелігі – Толлимор тарихы туралы «Tollymore: The History of an Irish Demesne» атты кітап жариялады.