Сабино Арана Гоири: Баск ұлтшылдығының негізін қалаушысы

Кіріспе

Баск ұлтшылы, жазушы және саясаткер (1865–1903)

Сабин Поликарпо Арана Гоири (испан тілінде), Сабин Поликарпо Арана Гоири (баск тілінде) немесе Арана та Гоири’таŕ Сабин (өз стилімен) (26 қаңтар 1865 – 25 қараша 1903), испан жазушысы және Баск Ұлттық партиясының (PNV) негізін қалаушы. Арана баск ұлтшылдығының әкесі деп есептеледі. Ол түрмеде Аддисон ауруына шалдығып, 38 жасында Сукарриеттада қайтыс болды. Кубаның Испаниядан тәуелсіздік алуына көмектескен АҚШ-ты мақтаған президент Теодор Рузвельтке телеграмма жіберуге тырысқаны үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталған еді.

Өмірбаян

Бірінші Карл соғысының салдарынан Баск халқының ежелгі дәуірдегі өзін-өзі басқару құқығы (фуэросы) шектеулі, бірақ маңызды автономиямен алмастырылды. Наварра және Баск аймақтарының көпшілігі испан тәжін таласқан Карлос V-ті олардың институттары мен заңдарын қолдағаны үшін қолдады (олар Испанияның басқа аймақтарына қарағанда көбірек либералдық сипатқа ие болды). Алайда, 1839 жылы олар жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Наварра, Бискайя, Алава және Гипускоа испан кеден жүйесіне енгізілді. Баск өнеркәсіпшілері меншіктеп алудан пайда көріп, темір кені мен Бессемер конвертері арқылы испандық нарықты игерді, ал Бискай "темір Калифорниясына" айналды. Бүкіл Испаниядан жұмысшылар өркендеп жатқан өнеркәсіпке жұмыс істеу үшін бұл аймаққа тартылды. Арана индустриалды дәуірдің өсуіне байланысты Билбао қаласына жақында қосылған Абандо ауданындағы "кіші дворян" (jauntxo) отбасында дүниеге келді. Абандо баск тілінде сөйлейтін қала болғанмен, сол кездегі Бильбао аймағындағы элиталардың көзқарасына сәйкес, Арананың туыстарына отбасы ішінде баск тілі жеткізілмеді. Абандо және оның порты 1804 жылы испан премьер-министрі Мануэль Годойдың испан армиясына басктарды тарту әрекетіне қарсы болған Замаколада көтерілісінің орталығы болды, бұл фуэроға қарсы әрекет немесе Баск заңнамасының бұзылуы еді. Үшінші Карл соғысы (1876) аяқталғаннан кейін Арана ағасы Луиспен (1876–1881) бірге Ордуньядағы иезуит мектебінде білім алды. Ордунья Баск ұлттық институттарының жоғалуынан алаңдаған, Баск ұлтшылдығының бастаушылары үшін маңызды орынға айналды. Арана 1882 жылғы Пасхада діни аян алғанын, оны ағасы Луис Аранаға жеткізгенін мәлімдеді. Осыдан кейін ол өзін Бискайдың ұлтшылдық қозғалысына арнады, кейіннен Баск еліне дейін кеңейтті.

Баск тілінің жақтаушысы

Ол испан тілінің кеңінеуіне қарсы тұрып, баск тілінің маргинализацияға ұшырауынан сақтау үшін, оны қоғамның барлық саласында қолдануды ерте қабылдағандардың бірі болды. Бұл тіл мектепте, әкімшілікте және тіпті театр сияқты мәдени шараларда міндетті түрде қолданылды. Арана жас кезінде баск тілін үйреніп, Бильбао институтында баск тілі профессоры лауазымына үміткер болды, бұл лауазым үшін Мигель де Унамуно және жеңімпаз Ресурексьон Мария де Азкуемен бәсекелесті. Арана баск тілі үшін қалыптасқан орфография мен грамматика жүйесін жасауға тырысты және испан тілінен алынған сөздерді алмастыру үшін бірнеше жаңа сөздерді ұсынды. Осы ұсыныстардың кейбіреулері, мысалы ĺ және ŕ әріптері, 1968 жылдан бастап жүргізілген баск тілін стандарттау жұмыстарының нәтижесінде қабылданбады, бұл Euskara Batua – стандартты баск тілінің құрылуына әкелді.

Идеология

Оның алғашқы жарияланған еңбегі "Bizkaya por su independencia" ("Бисқая өзінің тәуелсіздігі үшін") болды, онда ол Бискай округінің Кастилия Испаниясынан тәуелсіздігін талап етеді ("1200 жылға дейін болғандай"), бұл Пиреней соғысы кезінде Гетерияда (1793–1795) Ұлттық конвенцияның өкілдеріне – Пине мен Кавиньякқа – ұсынған Гипускоаның үкіметтік өкілдерінің ұсыныстарын еске түсіреді. Бұл құжат – тарихи оқиғалар, мифтер және Бискайдың ежелгі халқының ертедегі шайқастары туралы кейде дұрыс емес мәліметтер жинағы. Сол кездегі испан ұлтшылдығы сияқты басқа да ұлтшыл идеологиялар да Арананың тарихи есептері баск тарихының оқиғаларын бұрмалап, шамадан тыс көрсетті. Фуэростарды қолдайтындардан алшақтаған Арана 1876 жылғы мамырда күшін жойған фуэростарды қайтаруды талап етуден бас тартып, 1839 жылы күшін жойған үкіметтік басқаруды толыққанды қалпына келтіруге басымдық берді. Ол 1839 жылғы испан заңын үкіметтік басқаруды "қорғап" тұрған акті деп қарастырды, бұл басктардың өз билік көздері мен "дінсіз баск тәуелсіздігін" жойды, сондай-ақ халықаралық құқықты бұзу болды. 1894 жылы ол Испаниядағы екінші ең көне саяси партия – жаңа ұлтшыл партияның (Partido Nacionalista Vasco – Eusko Alderdi Jeltzalea) алғашқы орталығын құрды, ол жиналу және насихаттау үшін арналған болды. Сабино Арана, сол кездегі көптеген еуропалықтар сияқты, елдің мәні оның қанымен немесе этникалық құрамымен анықталады деп сенді. Испанияда испан нәсілінің үстемдігі және оның төмен саналатын халықтарға "мәдениетті" таратуы негізгі саяси тұлғалар мен партиялар тарапынан қорғалды, ал испандық және тіпті баск зиялыларының бірқатары, социалистер де баск тілінің жойылуын жақтады, ол отбасылық және бейресми ортаға одан да шеттетілді. Көптеген басктар оны басктардың мәдени жаңғыруы мен халықтың бостандығы үшін күрестің бастауын берген шымшық деп санайды. Осыған байланысты Арана жойылған баск институционалдық және құқықтық жүйенің (фуэростардың) конституциялық негіздерін қорғады. Баск автономиялық қауымдастығының биліктегі партиясы (Франко билігінің соңынан бастап, 2009–2012 жылдардан басқа) дін мен нәсілге қатысты көзқарастары бойынша неғұрлым нюансты және прагматикалық бағыттарға қарай дамыды, оның ең даулы идеяларынан, бірақ оның саяси бейнесінен емес. Сабино Арана баск расының тазалығына және оның басқалардан жоғары моральдық үстемдігіне негізделген идеологияны (қазіргі Испанияның "limpieza de sangre" жүйесінің туындысы), либералды-католиктік интегрализмге қарсылық және испандықтардың Баск еліне көшіп келуіне қарсы күшті оппозицияны құрды. Испаниядағы көптеген консервативті саясаткерлерден айырмашылығы, ол Куба сияқты испан колонияларындағы құлдыққа қарсы болды. Өнеркәсіптік революция кезінде Баск еліне батыс және орталық Испаниядан көптеген жұмысшылардың көшіп келуі оны алаңдатты, олардың ықпалы жақында басылып шыққан саяси институттары бар (1876) шағын аумақтағы "таза" баск расының жоғалуына әкеледі деп сенді. Ол басктарды макетолардан (Испанияның қалған бөлігінің адамдарынан) өзгеше етіп көрсетті. Ол 600-дан астам журналистік мақалалардың авторы болды, олардың көпшілігі үгіт-насихат мақсатында жазылған. Ол назар аудару үшін шокқа түсіруді және қоздыруды ұнатты, өйткені ол қоғамның өзінің тағдырынан хабарсыз деп есептеді. Сабино Арананың саяси бейнесінің екі маңызды аспектісі бар: ол дәстүрлі консерватор емес еді; ол құлдыққа қарсы күресті (Куба тәуелсіздік алғанға дейін он жылға дейін испан заңдарында заңды болды) және Оңтүстік Африкалық зулустардың өз жеріне құқығын қорғады. Ол көптеген салаларда белсенділік танытып, аянбай еңбек етті; ол ересекте баск тілін үйренді, баск тілі мен мәдениетін насихаттау үшін бірқатар шаралар қабылдады, саяси қозғалыс құрды және осы күнге дейін тек баск ұлтшылдары ғана емес, басқа да саяси партиялар мен өкілдер, әсіресе Баск автономиялық қауымдастығында қолданылатын символдарды (жалауша, әнұран, ел атауы) ойлап тапты. Оның идеологиясының тағы бір маңызды бөлігі – терең католиктік дін. Ол мұны Испанияның басқа бөліктерінен және шетелден әкелінген зайырлылыққа, жаңа өндіріс құралдары мен еңбекке, көбінесе бұрын-соңды болмаған ішкі көші-қонға қарсы келетін басктардың өзіндік ерекшелігінің маңызды бөлігі деп санады. Алайда, оның баск ұлтшылдығы оны сол аймақтағы басым ультра-католиктік және консервативті қозғалыс – карлизмнен және оның әкесінің идеологиясынан алшақтатты. Арана мен оның баск ұлтшыл қозғалысы испан империализміне қарсы идеялары үшін қудаланды, ол 1902 жылы Кубаны "азат етуге" көмектескені үшін Теодор Рузвельтке телеграмма жібергені үшін сотталды және қатаң түрме жазасына кесілді, бұл оның денсаулығын құлатты және одан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Өліміне дейін оған жатқызылған, оның барлық идеяларын бас тартқан оны таң қалдырған манифест жарияланды. Бұл құжаттың мәні – "Liga de Vascos Españolistas" ("Испаншыл басктар лигасы") екені әлі де пікірталдар тудырып отыр, ол шынымен өз көзқарасын өзгерткені ме, әлде түрмедегі жағдайын жақсартуға тырысқандығы ме. Арананың өлімі бұл сұраққа жауап беруге мүмкіндік бермеді, оның інісі Луис та, партия да оның ұсынысын іске асырмады.

His first published work was Bizkaya por su independencia ("Biscay for its independence"), where he calls for the independence of the Biscay district from Castile Spain ("as it was before 1200"), echoing like proposals put forward by Gipuzkoa's governmental representatives to the National Convention officials Pinet and Cavaignac in Getaria during the War of the Pyrenees (1793–1795). The document is a collection of historical events, mythical stories and sometimes inaccurate accounts of earlier battles of the ancient people of Biscay. Just as others nationalist ideologies were doing during the period, e. g. Spanish nationalism, Arana's historic accounts distorted and magnified events from Basque history. Distancing himself from the pro fueros advocates, Arana refused to demand a reversal of the fueros suppressed in May 1876, instead putting an emphasis on the full restoration of home rule suppressed in 1839. He considered the 1839 Spanish law 'upholding' home rule as the act putting an end to the Basque own sources of authority and 'secular Basque independence', as well as a violation of international law. In 1894, he founded the first center for the new nationalist party (Partido Nacionalista Vasco Eusko Alderdi Jeltzalea), the second oldest political party in Spain, to provide a place for gathering and proselytizing. Sabino Arana, like many Europeans of his time, believed that the essence of a country was defined by its blood or ethnic composition. In Spain, the supremacy of the Spanish race and its "civilizing" pursuit over peoples held to be inferior was defended by the main political figures and parties, while a number of intellectuals Spanish and even Basque, including the Socialists, advocated for the extinction of the Basque language — ever more marginalized to family and informal environments. He is considered by many Basques to be a gadfly that sparked the movement for the cultural revival of the Basques, and for the freedom of his people. In that respect, Arana defended the Constitutional foundations of the abolished Basque institutional and legal framework (the fueros). The PNV, the party in power in the Basque Autonomous Community from the end of Francoism (except during 2009–2012), developed along more nuanced and pragmatic lines in respect of religion and views on race, moving away from his most controversial ideas but not from his political persona. Sabino Arana created am ideology centered on the purity of the Basque race and its alleged moral supremacy over others (a derivation of the system of limpieza de sangre of Modern Age Spain), anti Liberal Catholic integrism, and deep opposition to the migration of Spaniards to the Basque Country. By contrast, unlike many contemporary conservative politicians in Spain, he was against slavery in Spanish colonies such as Cuba. He was disturbed by the migration into Biscay of many workers from western and central Spain during the industrial revolution, into a small territory whose native political institutions had recently been suppressed (1876), believing that their influence would result in the disappearance of the 'pure' Basque race. He presented the Basque as opposed to the maketo (people from the rest of Spain):

He was a prolific writer, with over 600 journalism articles, most of them with a propaganda purpose. He liked to shock and provoke, in order to get attention from a society that he deemed unaware of its fate. There are two key aspects of Sabino Arana's political persona:

He was not a conventional conservative; he strongly opposed slavery (legal in Spanish held Cuba until ten years before its independence) and defended the right of South African Zulus to their land. He was an indefatigable worker, taking action in many areas; he learned the Basque language as an adult, undertook a number of activities to promote the Basque language and culture, created a political movement, and inventing the symbols (flag, anthem, country name) used to this day not only by Basque nationalists, but other political parties and representatives also, especially in the Basque Autonomous Community. Another essential part of his ideology was devout Catholicism. He considered this to be an essential part of the Basque identity that contrasted with the secularism imported from other parts of Spain and abroad along with new means of production and labour, often unprecedented internal migration. However, his Basque nationalism kept him away from Carlism that was the dominant ultra Catholic and conservative movement in the area and the ideology of his father. Arana and his Basque nationalist movement were persecuted for their ideas against Spanish imperialism, for which he was convicted when he submitted a telegram to Theodore Roosevelt to congratulate him for his assistance in 'liberating' Cuba in 1902, and put to harsh time in prison, which ruined his health and would die soon after. Ahead of his demise, a baffling manifesto attributed to him was released by which he relinquished the core of his ideas to everyone's surprise. The nature of this document establishing the Liga de Vascos Españolistas ('League of the Spanish minded Basques') is still subject to debate as to whether he had sincerely changed his views or whether he was instead merely trying to improve the conditions of his imprisonment. Arana's death left the question unanswered and neither his brother Luis nor the party followed through with his proposal.

Мұра

Сабино Арананың идеялары Баск ұлтшылдық қозғалысын құрады деп есептеледі. 2015 жылы "Сабин" атты телефильм шықты. 2017 жылдың ақпан айында Баск елінің Халық партиясы Арананың есімімен аталған көшені қайта атауды ұсынды, себебі ол "ETA террористік тобы сияқты құбылыстардың пайда болуына жағдай жасады". Партидо Насионалиста Васко оның идеяларының орташа бөлігін ғана сақтап қалды. Ал, кейбір басктар оны Баск тілі мен мәдениетінің құлдырауын тоқтатуға қол жеткізген Баск ұлтшылдық қозғалысының әкесі деп құрметтейді. Көптеген Баск қалаларында оның есімімен аталатын көшелер бар. Оның Абандодағы үйі қазір "Сабино үйі" ("Sabin Etxea") деп аталады, ол EAJ PNV штаб-пәтері болып табылады. Джон Хуаристи оның мұрасының ең әсерлі бөлігі – 1910 жылы жарық көрген "Deun Ixendegi Euzkotarra" ("Баск қасиеттілерінің есімдер жинағы") атты есімдердің жаңа сөздерден құралған тізімі екенін айтты. Романдық есімдердің дәстүрлі бейімделуінің орнына, ол түпнұсқаға жақын және Баск фонетикасына бейімделген, өзі ойлап тапқан басқа нұсқаларды ұсынды. Мысалы, оның інісі Луис франк тіліндегі Хлодвигтен Колдобикаға айналды. Дәстүрлі Перу, Пелло немесе Пьяррес ("Петр") арамей тілінен келген כיפא (Кефа) есімінен Кепаға өзгерді. Ол [n] жұрнағының әйелдікке тән екеніне сенді, сондықтан "ауырсыну" + ne ("Dolores") мағынасын беретін Некане немесе "таза" + ne ("Таза ұғым") мағынасын беретін Гарбин сияқты жаңа есімдер Баск әйелдері арасында жиі кездеседі. Тіпті Испания королінің жекжаттысы Иняки Урдангариннің есімінде де Иняки, Арананың Игнатиусқа берген баламасы қолданылған, ал Баск дәстүрінде Инасио есімі қолданылады.