Кіріспе

Сент-Николас Синтерклаас немесе Синт-Николас – балалардың қамқоршысы Сент-Николасқа негізделген аңыздық тұлға. Бұл тұлғаның басқа голланд тіліндегі атауларына Де Синт ("Қасиетті"), Де Гоеде Синт ("Жақсы қасиетті") және Де Гедхелигман ("Жақсы қасиетті адам") жатады. "Синтерклаас" немесе "Сент-Николас" сөзінің көптеген туысқандары мен ұқсас сөздері басқа тілдерде де, сондай-ақ Төменгі елдерде, жақын жерлерде және бұрынғы голланд колонияларында қолданылады. Синтерклаас мерекесі 6 желтоқсандағы Сент-Николас күнін тойлайды. Бұл мереке жыл сайын Нидерландыда (5 желтоқсан күні) және Бельгияда, Люксембургте, Батыс Германияда, Солтүстік Францияда (Француз Фландриясы, Лотарингия, Эльзас және Артуа), Румынияда, Польшада және Венгрияда 6 желтоқсан күні тойланады. Бұл дәстүр бұрынғы Голландия империясының кейбір аймақтарында, оның ішінде Арубада да сақталады. Синтерклаас – танымал Рождество иконасы Санта-Клаустың (Санта=Синтер, Клаус=Клаус) бастауларының бірі.

Синтерклас

Синтерклаас қазіргі Түркиядағы Мира қаласының грек епископы – Киелі Николайдың (270–343) тарихи тұлғасына негізделген. Ол ақ шашы мен ұзын, қалың сақалы бар, еңкейген, сәнді және қатаң адам ретінде бейнеленеді. Ол дәстүрлі ақ епископ киімі (альб) мен кейде қызыл жолақтың үстінен ұзын қызыл плащ киеді, қызыл митра мен рубин сақина тағады және әсем иілген жоғарғы жағы бар ұзын салтанатты шопан таяғын (крозиер) ұстайды. Ол әдетте ақ атта мінеді. Нидерландыда соңғы атты Америго деп атады, бірақ ол 2019 жылы "зейнетке шықты" (яғни өлді) және оның орнына белгілі Синтерклаас әнінен алынған үзінді бойынша Озоснель ("өте жылдам") деп аталған жаңа ат келді. Бельгияда атқа Slecht weer vandaag, яғни "бүгін ауа райы нашар" немесе Mooi weer vandaag ("бүгін ауа райы жақсы") деп ат қойылған. Синтерклаас үлкен қызыл кітапты алып жүреді, онда әр баланың өткен жылғы мінез-құлқы – жақсы немесе жаман болғаны тіркелген.

Қара пит

Синтерклаасқа мавр киімін киген және қара жүзді көмекші Зварте Пит ("Қара Пит") көмектеседі. Зварте Пит алғаш рет 1850 жылы Амстердам мектеп мұғалімі Ян Шенкман жазған "Сан Николас және оның қызметшісі" атты кітапта, Сент Николастың аты-жөні көрсетілмеген қызметшісі ретінде жарияланды. Алайда, бұл дәстүр кем дегенде 19 ғасырдың басына дейін созылатын сияқты. Зварте Питтің әдемі киімі 16 ғасырғы ақсүйектердің киімдерінен үлгі алынған, оған кружев жаға және қауырсынмен безенген бас киім тән. Ол әдетте балаларға таратуға арналған тәттілер салынған қапты алып жүреді, оларды лақтырып, көңіл көтереді. Бұл дәстүрдің бастауы, әулие Николайдың үш жас қызды жезөкшеліктен құтқарып, олардың қарыздарын төлеу үшін түнде терезеден алтын монеталар лақтырған әңгімесінен бастау алады. Дәстүр бойынша, ол қайыңдан жасалған таяқ (голланд тілінде: roe) және шатыр тазалаушының күрегін де алып жүреді, олар тәртіпсіз балаларды жазалау үшін қолданылады. Кейбір ескі Синтерклаас әндерінде тәртіпсіз балалар Зварте Питтің қабына салып, Испанияға апарылатыны айтылады. Бұл аңыз маврлардың Еуропа жағалауларына, тіпті Исландияға дейін жасаған шабуылдарымен және жергілікті халықты құлдыққа алуларымен байланысты. Мұндай серіктерді әулие Николайдың басқа да серіктерінен, мысалы, Крампустан және Пьер Фуэттардан да кездестіруге болады. Дегенмен, қазіргі Синтерклаас тойында Зварте Пит енді таяқ алып жүрмейді және балаларға олар тәртіпсіз болса, Зварте Питтің қабына салып Испанияға апарып кететіні айтылмайды. Ұзақ жылдар бойына көптеген оқиғалар қосылып, Зварте Пит ақыл-ойы шашыраңқы қасиеттіге құнды көмекшіге айналды. Заманауи телешоуларда Синтерклаас әрбір іс үшін жеке Зварте Питті дайындады, мысалы, Бас Пит (Hoofdpiet), Испаниядан Нидерландыға бару үшін кемені бағыттайтын Навигациялық Пит (Wegwijspiet), барлық сыйлықтарды орайтын Сыйлық Пит (Pakjespiet) және шатырлар мен мұржалардан өрмелеуге арналған Акробатикалық Пит. Дәстүр бойынша, Зварте Питтің қара беті болуының себебі оның Испаниядан келген мавр екендігімен байланысты. Бүгінде кейбір балаларға оның беті мұржадан өту кезінде қара түске боялған деп айтылады, себебі ол Синтерклаасқа сыйлықтарды жеткізу үшін мұржадан өтуге мәжбүр. 2010 жылдан бері Синтерклаас мерекесіне байланысты дәстүрлер көптеген редакциялық мақалаларға, пікірталастарға, деректі фильмдерге, наразылық акцияларына және тіпті фестивальдердегі қақтығыстарға себеп болды. Көптеген қалалар мен телеарналар енді толық қара жүзді Зварте Пит кейіпкерлерін көрсетпейді, олардың орнына беттерінде қара дақтары бар "көмір дақты Питтер" (roetveegpieten) немесе "мұржа Питтер" (schoorsteenpieten) көрсетіледі. 2013 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, голландтардың 92 пайызы Зварте Питтің нәсілшіл екенін мойындамады немесе оны құлдықпен байланыстырмады, ал 91 пайызы кейіпкердің сыртқы түрін өзгертуге қарсы болды. 2018 жылы өткізілген ұқсас сауалнамада голландтардың 80-88 пайызы Зварте Питтің нәсілшіл екенін мойындамады, ал 41-54 пайызы кейіпкердің жаңартылған сыртқы түріне (көмір дақты Питтер мен қара жүздің араласуы) қанағаттанды. 2020 жылдың маусымында жүргізілген сауалнама кейіпкердің сыртқы түрін өзгертуді қолдаудың төмендегенін көрсетті: сауалнамаға қатысқандардың 47 пайызы дәстүрлі сыртқы түрін қолдады, бұл 2019 жылдың қарашасында өткен ұқсас сауалнамадағы 71 пайызға қарағанда төмен көрсеткіш. Премьер-министр Марк Рютте 2020 жылдың 5 маусымындағы парламенттік пікірталас барысында бұл мәселе бойынша өз пікірін өзгерткенін және кейіпкердің сыртқы түрін нәсілшіл деп санайтын адамдарға көбірек түсіністікпен қарағанын мәлімдеді.

Қасиетті Николайдың кешін тойлау кезеңі

5 желтоқсанға дейін Синтерклас мектептерге, ауруханаларға және сауда орталықтарына барады. Ол ақ немесе сұр аттымен түнде үйлердің шатырларымен жүріп, жақсы мінез-құлық танытқан балаларға сыйлықтарды мұржа арқылы жеткізеді деп айтылады. Әдетте, тәртіпсіз балаларды Қара Пит ұстап алуы мүмкін, ол осы мақсат үшін джуттен жасалған қап пен сабан таяқ алып жүреді. Ұйықтауға жатар алдында балалар әрқайсысы бір жұп аяқ киімді көмір отына жағылатын пештің немесе каминінің (немесе қазіргі уақытта орталық жылу жүйесінің радиаторының немесе есіктің) жанына қояды. Олар аяқ киімге сәбіз немесе шаян жидек салып, жанына "Синтеркластың атына" су толтырылған ыдыс қояды, содан кейін балалар Синтерклас туралы ән айтады. Ертесіне олар аяқ киімдерінің ішінде дәмділер немесе кішкентай сыйлықтар табады. Синтеркластың дәстүрлі сыйлықтарына мандарин, пепернотен, спекулаас (кейде бадам пастасымен толтырылған), банкетлеттер (бадам пастасымен толтырылған нан), шоколадтан жасалған әріп (баланың атының бірінші әрпінен жасалған), шоколад монеталары, қанттан жасалған жануарлардың мүсіндері (сукербист) және марципаннан жасалған мүсіндер кіреді. Жаңа сыйлықтардың қатарында имбирь печеньесі және шоколадтан жасалған, түрлі түсті алюминий фольгаға оралған Синтеркластың мүсіні бар.

Қасиетті Николайдың қарсаңы және Қасиетті Николай күні

Нидерландыда 5 желтоқсан, Николайдың мерекесі, қысқы мереке маусымында сыйлық берудің басты күніне айналды. Бұл кеш Sinterklaasavond ("Синтерклаас кеш") немесе Pakjesavond ("сыйлық кеш", немесе тура мағынасында "сыйлықтар кеш") деп аталады. 5 желтоқсан күні кешке ата-аналар, отбасы мүшелері, достары немесе таныстары "Синтерклаас" немесе оның көмекшілерінің атынан әрекет етеді, балаларды "Синтерклаас" оларға сыйлық берді деп алдап, көндіреді. Бұл "табылған" хат арқылы істелуі мүмкін, онда сыйлықтар қайда жасырылғаны түсіндіріледі, бірақ Зварте Пит оларға келіп, сыйлықтардың қапшығын қалдырғандай көрінеді. Кейде көрші есікті соғып (өзін Зварте Пит деп таныстырады) және балалардың алуы үшін қапты сыртқа тастайды; бұл әр отбасы үшін әртүрлі болады. Сыйлықтар келгенде, қонақ бөлмесі оларды әшекеймен безейді, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Рождество күні болғандай. 6 желтоқсанда "Синтерклаас" ешқандай шусыз кетеді, ал мерекелер аяқталады. Нидерландының оңтүстігі мен Бельгияда көптеген балалар сыйлықтарын алу үшін 6 желтоқсан таңына дейін күтеді, ал Синтерклаас балаларға арналған мереке ретінде қарастырылады. 5 желтоқсан кешінде аяқ киімге Синтерклаасқа арналған өлең немесе тілек тізімі салынады, ал ат үшін жүгері, сабан немесе қант текшелері қойылады, ал Бельгияда көбінесе Зварте Питке сыра, ал Синтерклаасқа кофе қойылады. Кейбір жерлерде бала шөлмегінен айнып қалғанда, оны аяқ киімге салып ("Синтерклаас сақтайды") келесі күні таңертең шоколадқа ауыстырады. Сыйлық көбінесе әзілді, ерекше немесе жекелендірілген орамға оралып, шығармашылықпен жасырылады. Бұл француз тілінен аударғанда "таңсық" деп аталады. Синтерклаас жазған өлеңдер әдетте сыйлықтармен бірге беріледі, олар алушыға жеке хабар жеткізеді. Бұл көбінесе қабылданушының жақсы білінетін жаман әдеттері немесе басқа мінез кемшіліктері үшін келекелейтін әзіл-қалжың өлең болады. Соңғы жылдары Солтүстік Америкалық бұқаралық ақпарат құралдарының және англосаксондық Рождество дәстүрінің әсерінен, балаларға "Синтерклаас туралы үлкен құпия" айтылғанда, кейбір адамдар сыйлық беруді Рождество қарсаңына немесе Рождество күніне ауыстырады. Голландиялық отбасылардағы үлкен балалар, егер Синтерклааска сену үшін тым үлкен болса, пакетсавандтың орнына Рождествоны сыйлықтармен тойлайды. Мұндай сыйлықтарды Синтерклаас әкелмейді, отбасы мүшелері әдетте құпия Сантаға ұқсас іс-шара үшін есімдерді тартады. Бірақ оның "үлкен туысы" Синтерклаасқа деген танымалдылығының арқасында Санта-Клаус Нидерланды мен Бельгияда жиі кездеспейді.

Христиандыққа дейінгі Еуропа

Якоб Гримм, Хелен Аделина Гербер және басқалар Синтерклас пен оның көмекшілері мен Воданның немесе Одиннің жабайы аңшылықтары арасындағы ұқсастықтарды атап өткен. Ол германдық халықтардың арасындағы маңызды құдай, христиандыққа дейін Солтүстік және Батыс Еуропада оған табынып құлшылық ететін. Ақ жылқысы Слейпнирге мініп, ол әрқашан екі қара қарға, Huginn және Muninn ілесіп, жабайы аңшылықтың жетекшісі ретінде ауада ұшып жүрді. Ол көмекшілер, Зварте Пит сияқты, түтін құбырына (сол кезде шатырдағы тесік қана болған) құлақ қойып, Воданға адамдардың жақсы және жаман әрекеттері туралы хабарлап тұратын. Тарихшы Рита Гескьердің пікірінше, Киелі Николайға жасалған құрметте христиандыққа дейінгі белгілі бір элементтер сақталған болуы мүмкін. Дейін, дәстүрдің діни емес бірнеше элементтері бар екені анық көрінеді.

Орта ғасырлар

Синтерклас мейрамы орта ғасырларда пайда болды. Бұл мейрам кедейлерге ақша салып көмектесуге, содан кейін балалардың аяқ киімдеріне сыйлықтар салуға айналған мүмкіндік болды. Сонымен қатар, ол карнавалға ұқсас, көбінесе костюмдер кигізіп, күнделікті өмірдегі рөлдерді ауыстырып, жаппай маскүнемдікке алып келетін шалқыма мейрам еді. Ерте заманда студенттер қазаншұйық күні бір сыныптасын "епископ" етіп сайлап, ол 28 желтоқсанға дейін (әділетсіздер күні) билік ететін. Мереке қала көшелеріне көшкен кезде одан да көңілді болды.

XVI және XVII ғасырлар

16 және 17 ғасырлардағы Реформация кезінде Еуропадағы протестант реформаторлары, Мартин Лютер сияқты, қасиетті сыйлық әкелушіні Мәсіх Баласына немесе Christkindl-ге ауыстырды және сыйлық беру күнін 6 желтоқсаннан Рождество қарсаңына көшірді. Кейбір протестант муниципалитеттері мен дін қызметкерлері Сент-Николай мерекесін тойлауға тыйым салды, себебі протестанттар қасиеттілерге табыну мен қасиеттілерді құрметтеуді жоюды, бірақ қыс ортасында сыйлық әкелетін мерекені сақтап қалуды қалады. Нидерландының басым көпшілігі протестант болған солтүстік провинцияларының Испанияның Рим-католик патшасы Филипп II билігіне қарсы сәтті көтерілісінен кейін, жаңа кальвинист регенттері, пасторлары мен дін қызметкерлері Сент-Николай мерекесін тойлауға тыйым салды. Жаңадан тәуелсіздік алған Голландия Республикасы ресми түрде протестант елi болып жарияланды және қоғамдық католик мерекелерін жойды. Дегенмен, Нидерландыда Сент-Николай мерекесі толығымен жойылған жоқ. Амстердамда, онда Сент-Николай мерекесі аса танымал болған, көше базарлары мен жәрмеңкелер сияқты негізгі шаралар, епископтың табардысы мен митрасын кимеген, қызыл киім киген Николай кейпіндегі адамдардың қатысуымен жалғасты. Нидерланд үкіметі ақырында Сент-Николай күнін жеке отбасылық мереке ретінде тойлауға рұқсат берді, бұл Ян Стиннің «Сент-Николай мерекесі» картинасында көрінеді.

Нидерландыдан тыс жерлерде танымал және атақты

Бұл мереке бұрынғы голландиялық колонияларда да сақталып келді. Кюрасаода 2020 жылға дейін голланд стиліндегі Синтерклас шаралары ұйымдастырылды. Zwarte Piet костюмдері күлгін, алтын, көк, сары және қызғылт сары түстерде болғанмен, көбінесе қара және қою қара түсті болды. Премьер-министр Ивар Ашес бұл дәстүрге қатысты жағымсыз пікір білдірді. 2011 жылы Геррит Шотте үкіметі Курасаолық белсенді Квинси Гарио Дордрехтте Zwarte Piet қолданылуына қарсы наразылық білдірген кезде тұтқындалғаннан кейін голланд дәстүріне арналған грантты кері қайтарып алумен қорқытты. 2020 жылдан бастап Синтерклас мейрамы Кюрасаода ұлттық деңгейде тойланбайды және 20 қарашада Балалар күнімен алмастырылды. Голланд стиліндегі Синтерклас шаралары Суринамда да ұйымдастырылды. 1970 жылы Суринамдық драматург Эжен Дренте Гуду Ппа ("Байлық әкесі" Сраннантонг тілінде) кейіпкерін Синтеркластың отарлық кезеңнен кейінгі алмастырушысы ретінде ойластырды. Ақ адамның орнына Гуду Ппа қара болып бейнеленді. Оның көмекшілері Суринамның әртүрлі этникалық топтарын символдайтын, Zwarte Pietтің орнын басты. Әскери режим оны қолдағанмен, Гуду Ппа кең танылмады. 2011 жылы парламент мүшесі және бұрынғы президент Рональд Венетиан Zwarte Pietтің нәсілшіл элемент екенін есептеп, Синтеркласқа ресми тыйым салуды ұсынды. 2013 жылдан бастап Суринамде 5 желтоқсандағы Синтерклас мейрамы Kinderdag ("Балалар күні") деп өзгертілді. Нью-Йорктегі Сент-Николас қоғамы осы күнді 6 желтоқсанда тойлайды. Нью-Йорктің Гудзон аймағындағы Рейнбек және Кингстон қалаларында Синтерклас әдеттегідей жыл сайын тойланады, себебі бұл аймақтың голланд тарихы бай. Мереке Синтеркластың Гудзон өзенінен өтуімен және одан кейін шерумен жалғасады.

Санта Клаустың бастауы ретінде Синтерклас

Санта-Клаус Солтүстік Америкадағы Санта-Клаус кейіпінің негізі болып табылады. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде, бұрынғы голланд отарлық қаласы (Жаңа Амстердам) Нью-Йорк қаласының тұрғындары өздерінің Синтерклас дәстүрін қайта жаңартып, Сент-Николас қаланың ағылшын тілінде емес, өткенінің символы болғандықтан, осылай істеді. 1770 жылдары Нью-Йорк газеті «Сент-А-Клаус» мерекесін «ежелгі голланд отбасыларының ұрпақтары әдеттегі тойларын өткізіп» атап өткенін жазды. Жаңа Амстердамның «балалар кітаптары, мерзімдік басылымдары мен журналдарын» зерттеген Чарльз Джонс ғалымы Сент-Николас немесе Синтерклас туралы ешқандай сілтеме таба алмады. 1978 жылы ол кітабында айтқан Джонстың тұжырымдарымен барлық ғалымдар келіспейді. Нью-Брансуик теологиялық семинариясының профессоры Говард Г. Хагеман Нью-Йоркте Синтерклас мерекесін тойлау дәстүрі Гудзон аңғарының алғашқы қоныстану кезінде болғанын айтады. Ол «Вашингтон Ирвингпен бірге Сент-Николас мерекесінің қайта жаңғыруы кезінде дәстүрлі Жаңа Нидерланд мерекесінің толығымен жойылғандығына ешқандай күмән жоқ» дегенмен келіседі. Дегенмен, Ирвингтің әңгімелерінде ертедегі голланд қоныс салушыларының аңыздары кеңінен орын алған, сондықтан дәстүрлі практика жойылған болса да, Ирвингтің Сент-Николасы осы ұйықтап қалған голланд фольклорының қайта жаңғыруы болуы мүмкін. 1812 жылы «Нью-Йорк тарихы» еңбегіне Ирвинг армандық көрініс енгізді, онда Әулие Николай ағаштардың үстінен ұшатын шанамен көтеріледі, бұл кейіннен Санта-Клаус кейіпінде киінетін жандарға үлгі болды. Нью-Йоркте екі жыл бұрын Джон Пинтард Александр Андерсонның суреттерімен жарық көрген памфлет жариялады, онда ол Әулие Николайды Нью-Йорктің қамқоршысы етіп, Синтерклас дәстүрін бастауға шақырды. Ол, көрінетін болса, голландтардың көмегін алған, өйткені памфлетіне ағылшын тіліне аударылған ескі голланд Синтерклас өлеңін қосты. Голланд өлеңінде Әулие Николай «Sancta Claus» деп аталады.

Шығармадағы Синтерклас

1947 жылы "34-ші көшедегі керемет" фильміндегі бір сахнада голландиялық қыз Macy дүкенінің Сантасын Синтерклас деп таниды. Олар голланд тілінде сөйлесіп, оның тізесінде отырып, Синтерклас әнін айтады. Санта Клаус 1985 жылы шыққан "Бір сиқырлы Рождество" фильмінде Синтерклас ретінде бейнеленген: ол және оның әйелі голланд акцентімен сөйлейді, ал ол оны Николас деп атайды. Эльфтердің орнына оның көмекшілері – барлық ұлттан қайтыс болған адамдардан құралған "Рождество періштелері". Ересектерге арналған Синтерклас тақырыбындағы фильмдердің қатарында 1960 жылғы "Makkers Staakt uw Wild Geraas" драмасы (11-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде Күміс аю сыйлығын жеңіп алған), 2007 жылғы "Alles is Liefde" романтикалық комедиясы және оның бельгиялық нұсқасы "Zot van A." (2010), сондай-ақ Дик Маас режиссері түсірген 2010 жылғы "Sint" қорқынышты фильмі бар. "De Club van Sinterklaas" – балаларға арналған Синтерклас тақырыбындағы телесериал. Бұл танымал сериал 1999 жылдан бері көрсетіліп келеді және бірнеше туынды сериалдары бар. 2001 жылдан бері мерекелік маусымда голланд теледидарында балаларға арналған "Sinterklaasjournaal" атты Синтерклас жаңалықтары бағдарламасы күн сайын көрсетіледі. Нидерланд-Бельгия Nickelodeon сериал "Slot Marsepeinstein" 2009 жылдан бері эфирде. Орсон Скотт Кардтың "Бейнелер соғысы" кітабының бірінші жартысының көп бөлігі Синтерклас дәстүріне арналған, оның ішінде 4-тарау "Синтерклас кеші" және 5-тарау "Синтерклас күні". "Кітапханашылар" телесериалының төртінші эпизодында ("Және Сантаның түнгі сапары") Санта (Брюс Кэмпбелл) – тарих бойында көптеген бейнелерде болған "өлімсіз аватар". Сырғауылмен уланғаннан кейін ол қысқа уақытқа Синтеркласқа айналады, өзінің сиқырын қолданып, адамдардың аяқ киімдеріне ойыншықтарды пайда етеді, содан кейін өзінің қазіргі бейнесіне қайта оралады. Синтерклас сондай-ақ "Сезам көшесінің" голланд нұсқасы – "Sesamstraat" телешоуында пайда болды.

Байланысты демалыс көрсеткіштері

Сент-Николаға негізделген басқа мерекелік тұлғалар Германия мен Австрияның кейбір аймақтарында (Санкт-Николаус); Чехияда (Микулаш); Венгрияда (Микулаш); Швейцарияда (Самихлаус); Италияда (Баридегі Сан-Никола, Оңтүстік Тироль, Альпілік муниципалитеттер және тағы да басқалары); Босния және Герцеговина, Хорватия және Сербияның кейбір бөліктерінде (Свети Никола); Словенияда (Свети Николай немесе Свети Миклавж); Грекияда (Агиос Николаос); Румынияда (Мош Николае); Албанияда (Шен Колли, Николли) және тағы да басқа жерлерде тойланады. Толығырақ: Сент-Николас күні.