Кіріспе

Рождестволық сәлемдемелер – Рождество мерекесін тойлаудың дәстүрлі бөлігі ретінде жіберілетін сәлемдемелер, олар адамдар арасында Рождество және мерекелік маусымға байланысты түрлі сезімдерді білдіреді. Рождестволық сәлемдемелерді Батыс қоғамы мен Азияда Рождество күніне дейінгі апталарда көптеген адамдар (соның ішінде христиан емес адамдар да) алмасады. Дәстүрлі тілек: «Сізге қуанышты Рождество және Жаңа жыл тілеймін». Осы тілектердің көптеген нұсқалары бар, көптеген сәлемдемелерде діни сезімдер тереңдерек айтылады немесе өлең, дұға, Рождество әнінің сөзі немесе Киелі кітаптан үзінді келтіріледі. Ал кейбіреулері жалпы мерекелік маусымға арналған, барлығын қамтитын «Маусымдық сәлемдемелер» деген тілектерді ұсынады. Алғашқы заманауи Рождестволық сәлемдемені Джон Калкотт Хорсли жасаған. Рождестволық сәлемдемелер көбінесе коммерциялық жолмен жасалып, осы оқиғаға арнап сатып алынады. Дизайнның мазмұны Исаның тууы туралы Рождестволық оқиғамен тікелей байланысты болуы мүмкін, немесе Бейтлехем жұлдызы, немесе Киелі Рух пен бейбітшілікті білдіретін ақ көгершін сияқты христиандық символдар бейнеленуі мүмкін. Көптеген Рождестволық сәлемдемелерде Рождестволық дәстүрлер көрсетіледі, мысалы, маусымдық кейіпкерлер (мысалы, Санта-Клаус, қар адамдары және бұғылар), Рождествомен байланысты заттар (мысалы, шамдар, жиде, әшекейлер және Рождестволық шыршалар), Рождествоға арналған шаралар (мысалы, сауда жасау, колядка айту және кеш өткізу) немесе маусымның басқа да ерекшеліктері, мысалы, солтүстік қыстағы қар мен жануарлар дүниесі бейнеленеді. Кейбір діни емес сәлемдемелерде өткеннің ностальгиялық көріністері бейнеленген, мысалы, 19 ғасырдағы көшелердегі кринолинді киген сатып алушылар. Ал басқалары әзіл-қалжыңға толы, әсіресе Санта мен оның эльфтерінің қылықтарын бейнелейтіндей.

Тарих

Алғашқы белгілі Рождестволық карточканы Майкл Майер 1611 жылы Англия королі Джеймс I және оның ұлы, Уэльс ханзадасы Генри Фредерикке жіберген. Оны 1979 жылы Адам Маклин Шотландияның мемлекеттік архивінде тапқан. Карточка қолмен жасалған, Розенкрейцерлік суреттерімен безендірілген. Сәлемдесу сөздері – "Ұлыбритания мен Ирландияның патшасы, сондай-ақ, шын діннің қорғаушысы, ең құрметті және белсенді мырза, көрнекті Джеймске, Құдайдың туған күнін қуанышпен тойлау ниетімен, 1612 жылдың жаңа, сәтті жылына шаттық пен берекемен кірейік" – гүл түрінде орналастырылған. Алғашқы саудаға шығарылған карточканы сэр Генри Коул тапсырыс берген, ал оны Джон Каллкотт Хорсли 1843 жылы Лондонда жасаған. Карточканың орталық суретінде отбасының үш буыны карточканы алған адамға тост көтеріп тұрған. Екі жағында да қайырымдылық көріністері бейнеленген: кедейлерге тамақ пен киім сыйлап жатыр. Әңгімеге сүйенсек, отбасының бірге шарап ішуі бейнеленген сурет дау тудырған, бірақ идея тапқыр болды: Коул үш жыл бұрын бір пенилік пошта жүйесін енгізуге көмектескен. Сол жылы 2050 данадан екі партия басылып, әрқайсысы бір шиллингке сатылды. Британдық карточкаларда көбінесе қысқы немесе діни тақырыптар кездеспейтін, оның орнына гүлдер, феялар және көктемнің жақындап келе жатқанын еске түсіретін фантастикалық суреттер басылған. Балалар мен жануарлардың күлкілі және әдемі суреттері, сондай-ақ, әртүрлі пішіндер, әшекейлер мен материалдар танымал болды. 1873 жылы Рождествода литографиялық фирма Prang and Mayer Британиядағы кең таралған нарыққа арналған сәлемдесу карточкаларын жасауды бастады. Фирма 1874 жылы Америкада Рождестволық карточкаларды сатуға кірісіп, Америкада карточка ұсынатын алғашқы баспахана атанды. Оның иесі Луи Пранг кейде "америкалық Рождестволық карточканың әкесі" деп аталады. 1880 жылдары Пранг хромолитография әдісін қолданып, жылына бес миллионнан астам карточка шығарды, оның ішінде Британияның алғашқы саудаға шығарылған Рождестволық карточкасы да болды. 20 ғасыр бойы Рождестволық карточкалар жасау көптеген кеңсе тауарлары өндірушілері үшін табысты бизнес болды, карточкалардың дизайны үнемі өзгеріп отыратын талғамдар мен басып шығару техникаларына бейімделді. Hallmark Cards бренді 1913 жылы Джойс Холл және оның інісі Роли Холлдың көмегімен өздері жасаған Рождестволық карточкаларды сату үшін құрылды. Холл ағайындылары жекелендірілген сәлемдемелерге деген сұранысты пайдаланып, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, солдаттарға жіберуге арналған карточкаларға сұраныс артып, үлкен жетістікке жетті. Электрондық пошта мен телефон жиі байланысқа мүмкіндік береді және қолмен жазылған хаттарсыз өскен ұрпақ үшін ыңғайлы, әсіресе тегін электрондық Рождестволық карточкалар ұсынатын сайттардың болуына байланысты. Бұл төмендеуге қарамастан, 2005 жылы АҚШ-та 1,9 миллиард карточка жіберілді. Кейбір карточка өндірушілер қазір электрондық карточкаларды ұсынады. Ұлыбританияда Рождестволық карточкалар сәлемдесу карточкаларының сатылымының шамамен жартысын құрайды, 2008 жылғы мерекелік маусымда 668,9 миллионнан астам Рождестволық карточка сатылды. Көптеген діни еместерде (мысалы, Чехияда) карточкалар Жаңа жылдық карточкалар деп аталады. Олар Рождестводан бұрын жіберіледі, ал дизайн мен мәтін басымдығы көбінесе діни символдарды қалдыра отырып, Жаңа жылға арналады.

Ресми Рождестволық открыткалар

"Ресми" Рождестволық карточкалар 1840 жылдары королева Викториядан бастау алды. Британдық корольдық отбасының карточкалары көбінесе жылдың маңызды жеке оқиғаларын көрсететін портреттер болып табылады. Америка Президенті мен Бірінші ханымның әр мереке маусымында Ақ үйден Рождестволық карточкалар жіберуі ұзақ жылдардан бері сақталған дәстүр. Бұл практика президент Кальвин Кулиджден бастау алды, ол 1927 жылы мереке күндері бейбіт тілектерді жазбаша білдірген алғашқы президент болды. Президент Герберт Гувер алғаш рет Ақ үй қызметкерлеріне Рождестволық хаттар таратты, ал президент Франклин Делано Рузвельт қазіргі Рождестволық карточкаларға ең жақын форматтағы карточканы (бұрын қолданылған хаттар немесе жазбаша мәлімдеме емес) пайдаланған алғашқы президент болды.

Рождестволық коммерциялық открыткалар

Көптеген кәсіпорындар, шағын жергілікті кәсіпорындардан бастап көпұлттық компанияларға дейін, клиенттер тізіміндегі адамдарға жақсы қарым-қатынас орнату, брендтің танылуын сақтау және әлеуметтік байланыстарды нығайту мақсатымен Рождестволық ашық хаттар жібереді. Мұндай ашық хаттардың дизайны көбінесе қарапайым және діни емес болып келеді, олар өнімді сатуға тырыспай, тек кәсіпорынның атын көрсетеді. Бұл әдет 18-шы ғасырдағы саудалық карточкаларға, қазіргі Рождестволық ашық хаттардың алғашқы нұсқасына дейін барады.

Қайырымдылық Рождестволық открыткалар

Көптеген ұйымдар қаржы жинау құралы ретінде арнайы Рождестволық карточкалар шығарады. Осы кәсіпорындардың ең танымалларының бірі – 1949 жылы басталган ЮНИСЕФ-тің Рождестволық карточкалар бағдарламасы. Ол карточкаларды көбейту үшін әлемдік деңгейде танымал суретшілердің туындыларын іріктеп алады. Ұлыбританиядағы Charities Advisory Trust бұрын жыл сайын қайырымдылық ұйымдарын қолдауға арналған карточкалардан ең аз үлесті қайтаратындарға "Scrooge Award" сыйлығын тағайындаған, бірақ Рождестволық карточка өндірушілер бұл сыйлықты әрдайым қолдамайды. 1898 жылы RSPB алғашқы қайырымдылық Рождестволық карточкасын шығарды, сол жылы 4500 дана сатылды.

Рождестволық маркалар мен наклейкалар

Көптеген елдер ресми Рождестволық маркалар шығарады, олар жарқын түстермен боялған және Рождество дәстүрінің немесе туған оқиғаның бір қырын бейнелей алады. Конверттердің артқы жағын жабыстыру үшін әдетте Рождество символы немесе сәндік заттары бейнеленген кішкентай безендірілген стикерлер де жасалады. 2004 жылы Германия поштасы 20 миллион тегін хош иісті стикерлер таратты, олар Рождестволық ағаш, корица, имбирлі нан, баллы балауыз шам, пісірілген алма және апельсин иісімен Рождестволық карточкаларды хош иістендіру үшін арналған.

Жинақтаушы заттар

Бастапқыда-ақ, Рождестволық ашықхаттар ынтамен жиналған. Мэри патшайымның жинаған үлкен коллекциясы қазір Британ мұражайында сақтаулы. Лондон университетінің Слэйд көркемсурет мектебінде Паула Рего және Ричард Гамильтон сияқты түлектердің қолмен жасаған Рождестволық ашықхаттарының жинағы бар. Олар Рождество маусымындағы шараларда көрсетіледі, онда халық Strang Print Room-да өз Рождестволық ашықхаттарын жасауға мүмкіндік алады. Баспаның "алтын ғасырына" (1840-1890 жылдар) жататын үлгілер ерекше құнды және аукциондарда жоғары бағаға сатылады. 2005 жылдың желтоқсан айында Хорслидің түпнұсқа ашықхаттарының бірі шамамен 9 000 фунт стерлингке сатылды. Коллекционерлер Санта-Клаус, ақындар немесе баспа техникасы сияқты нақты бейнелерге назар аударуы мүмкін. Әлемдегі ең қымбат сатылған Рождестволық ашықхат 1843 жылы Дж. С. Хорсли жасаған және азамат қызметкері сэр Генри Коул тапсырыс берген ашықхат. Әлемдегі алғашқы ашықхаттардың бірі саналатын бұл ашықхат 2001 жылы Ұлыбританиялық аукцион үйі Генри Олдридж арқылы анонимді саудагерге рекордтық 22 250 фунт стерлингке сатылды.

Үйге жасалған карточкалар

XIX ғасырдан бері көптеген отбасылар мен жеке тұлғалар өздерінің Рождестволық қадағалауларын жасауды таңдап келеді, себебі бұл ақшалай қажеттіліктен туындаған жағдай, көркемдік ізденіс немесе Рождестволық қадағалаулармен байланысты коммерциядан қашу үшін жасалған. XIX ғасырда қолмен жасалған сыйлықтарға басымдық берілгендіктен, сатып алынған немесе коммерциялық заттарға қарағанда, үйде жасалған қадағалаулар сыйлық ретінде ерекше құндылыққа ие болды. Көптеген отбасылар Рождестволық қадағалау жасауды отбасылық дәстүрге айналдырып, Рождество торттарын дайындау және шыршаны безендірумен бірге мерекелік көңіл-күйді күшейтеді. Сонымен қатар, жылдар бойы мұндай қадағалаулар түрлі бояулармен, қарындаштармен, коллаждармен және картоптан кесілген ең қарапайым техникалармен жасалған. Қағаз өнеріне, әсіресе скрапбукингке деген қызығушылықтың қайта жандануы үйде жасалған қадағалаулардың мәртебесін арттырып, штамптау, тесу және кесуге арналған көптеген құралдарды қолжетімді етті. Цифрлық фотография мен басып шығару технологиясының дамуы көптеген адамдарға өздерінің қадағалауларын жасауға және басып шығаруға мүмкіндік берді, олар өзіндік графикалық дизайндарын немесе фотосуреттерін, сондай-ақ компьютерлік бағдарламаларда немесе интернеттегі дайын үлгілерді және әртүрлі шрифттерді пайдалана алады. Мұндай қолмен жасалған қадағалауларға отбасылық суреттер мен мерекелік фототүсірілімдер сияқты жекелеген ерекшеліктер қосылады. Интернеттің көмегімен пайда болған тағы бір тренд – көпшілік ресурстар мыңдаған тәуелсіз және хобби дизайнерлеріне мерекелік қадағалауларды жасауға және оларды бүкіл әлемге таратуға мүмкіндік берді.

Рождестволық открыткалар тізімі

Көптеген адамдар жақын достарына да, алыстағы таныстарына да хаттар жібереді, бұл ондаған, тіпті жүздеген конверттерді адрестеуге бірнеше сағат уақыт қажет болатын шаруаға айналуы мүмкін. Хаттағы сәлем жекелендірілген, бірақ қысқа болуы мүмкін, немесе жыл бойындағы жаңалықтардың қысқаша мазмұнын қамтуы мүмкін. Мұның шекті жағдайы – Рождестволық хат (төменде). Хаттар көбінесе жыл сайын алмасылып тұратындықтан, "біреудің Рождестволық тізімінен шығып қалды" деген тіркес достар немесе қоғамдық тұлғалар арасындағы қарым-қатынастың уысуын білдіреді.

Рождестволық хаттар

Кейбір адамдар жыл сайынғы карточкаларды жаппай жіберуді таныстарына жыл бойындағы жаңалықтарды жеткізу мүмкіндігі ретінде қарастырады және отбасының жағдайын баяндайтын, кейде бірнеше бетке созылатын "Рождестволық хат" жазады. Ұлыбританияда мұндай хаттар "round robin letters" деп аталады. Рождестволық хаттар ыңғайлы болғанымен, оларға қатысты пікірлер әртүрлі: кейбір адамдар оны көңілсіз егжей-тегжей, мақтанғану немесе екеуінің қосындысы деп есептейді, ал енді біреулер Рождестволық хаттарды, жалпылама мәтін жазылған көптеп таралған карточкалардан гөрі, жекелеп жазылған хат ретінде бағалайды және туыстар мен достарының өмірімен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді, олармен көбінесе сирек кездеседі немесе сөйлеседі. Хатты жақын және алыс туыстар да алатындықтан, отбасы мүшелерінің басқаларға қалай бейнеленгеніне наразылық білдіруі мүмкін; "Барлық адам Раймондты жақсы көреді" телесериалының бір бөлімі осындай хаттың мазмұнына байланысты туған дау-жанжалға арналған.

Қоршаған ортаға әсер ету және қайта өңдеу

XIX ғасырдың алғашқы 70 жылында әйелдер ұйымдары Рождество және басқа да құттықтау карточкаларын қайта өңдеуге, жинап, суреттерін алып тастап, ауруханалардағы, жетімдер үйлеріндегі, балабақшалардағы және миссионерлік мекемелердегі балалардың көңілін көтеру үшін альбомдарға жабыстыруға мүмкіндік берді. Балаларға арналған сурет кітаптары арзандап, қолжетімді бола бастаған соң, мұндай альбом жасау практикасы дерлік жойылды. Карточкаларды басып шығару, поштамен жіберу және жеткізудің қоршаған ортаға тигізетін зиянына байланысты туған алаңдаушылық электрондық карточкалардың танымалдылығын арттырды. Ұлыбританияның Woodland Trust табиғатты қорғау қоры жыл сайын Рождество карточкаларын жинап, қайта өңдеу науқанын өткізеді, осы арқылы қайта өңдеудің маңыздылығын арттырып, корпоративтік демеушілер мен жақтастардан қаржы жинайды. Қайта өңделген әр карточка көбірек ағаш отырғызуға жәрдемдеседі. Woodland Trust Рождество карточкаларын қайта өңдеу жобасы 12 жылдан бері жүзеге асырылып келеді, осы кезеңде 600 миллионнан астам карточка қайта өңделді. Бұл Woodland Trust-ке 141 000-нан астам ағаш отырғызуға, 12 000 тоннадан астам қағазды полигонға тастаудан сақтап қалуға және 16 000 тоннадан астам көмірқышқыл газының атмосфераға бөлінуін тоқтатуға мүмкіндік берді – бұл бір жыл ішінде 5000-нан астам автомобильді жолдан шығарумен тең. Жобаға Джо Брэнд, Дермот О'Лири және Шон Бин сияқты белгілі тұлғалар қолдау көрсетіп, елдегі осы сипаттағы ең ұзақ мерзімді жоба болып табылады.