Кіріспе

Латвиядағы жылдық мереке Ziemassvētki, сондай-ақ Ziemsvētki – Латвияда қысқы күннің тоқырауын және Иса Мәсіхтің тууын атап өтетін жыл сайынғы мереке. Әлемдегі латыштар оны 24-25 желтоқсанда тойлайды. 24 желтоқсан – Ziemassvētku vakars (Рождество қарсаңы), ал 25 желтоқсан – Pirmie Ziemassvētki (Бірінші Рождество), 26 желтоқсан – Otrie Ziemassvētki (Екінші Рождество). Христиан діні дәстүрлі түрде 25 желтоқсанда Иса Мәсіхтің туған күнін тойлайды, бірақ православие шіркеулері Шығыс православиелік литургиялық күнтізбені ұстанады, сондықтан көптеген православие шіркеулері Ziemassvētki мерекесін 6, 7 және 8 қаңтарда тойлайды. Ziemassvētki мерекесін христиан дінін ұстанбаған адамдар да тойлайды. Бүгінгі таңда Ziemassvētki мерекесінің дәстүрлеріне Ziemassvētku egle (Шырша), Ziemassvētku vecītis (Санта-Клаус, Ескі Рождестволық адам), пипаркука (имбирь печеньесі) пісіру және мандариннің хош иісі кіреді.

Зеймасвойтки шыршасының безендіруі

Займассваттки еменін безендіру әдет-ғұрыптары Ливонияда 16 ғасырдан бұрыннан белгілі болған. 1510 жылы Ригадағы қысқы дәстүрлер туралы ақпаратты Қарабас гильдиясы ұсынды және 1476 жылы осындай шаралар өткенін айтты. Сондықтан Риганың бұрынғы Қарабас үйінің басшысы және тарихшы Оярс Спаритис Ригада "Займассваттки ағашын" безендіру дәстүрі туралы тарихи мәліметтер 1476 жылға дейін жетеді деп санайды. Қарабас гильдиясы сондай-ақ ағаш гүл шоғы болғанын көрсетеді, бірақ орта ғасырлардағы әдет-ғұрыптарды ескере отырып, мұндай шоғылар ленталармен, кептірілген гүлдермен, сабаннан тоқылған қуыршақтармен және, мүмкін, жемістермен безендірілуі мүмкін деген қорытындыға келуге болады. Кейіннен бұл "ағаш", шын мәнінде шырша емес, тек ағаш таяқшалардан жасалған "құрылым", әндер мен билермен бірге тойланатын үйден сыртқа шығарылып, Займассваттки мерекесінің барлық кезеңінде сол жерде тұрып, 6 қаңтар шамасында қала әкімшілігі алаңында өртеліп жіберілетін. 1514 жылы Таллин (сол кезде Ревель деп аталған) Қарабас бауырластығының мүшелері де осындай дәстүрді көрсетті. Осыдан бастап бұл дәстүр бүкіл әлемге тараған болуы мүмкін (төмендегі жылнама цитатын қараңыз).

Ежелгі латыш дәстүрлері

Зеймассветкимен қатар, ежелгі латыш дәстүрі Юле-ива деп аталады, ол күннің жолын еліктейтін ежелгі ғұрыптарды еске түсіреді – ағаш тарту, күннің қозғалысын бейнелеу. Кейбір елдерде Күн тоқымын күні Ķūķu (варианттары Ķoču, Kūķu, Ķūcu) күні деп те атайды, бұл ежелгі ғұрыптық мерекелік тағамды таңдауды білдіреді, ол өркендеу мен игілікке ықпал етеді. Ол қабықтан өткізілген (диірменде ұнтақталған) арпа немесе бидай дәндерінен жасалады, олар шошқаның жарты басымен қайнатылады; сонымен қатар, бұршақ пен лобия да қосылады. Зеймассветкиде кең таралған дәстүрлердің бірі – кекаталардың немесе цыгандардың жүрісі. Әртүрлі маска киген той жасаушылар ауылдан ауылға барып, оларға бата тілеп, түрлі жаман рухтарды қуады. Сондықтан той жасаушылар әр жерде қуана қарсы алынып, сый-сияпатпен күтілді. Будагерлердің басшысы – әке будагер немесе аға будагер, ол барлық той жасаушыларды полк басшысына қызмет етуге бағындыратын, әрқашан үйдегілерді қамшылау үшін қолданылатын бір таяқ алып жүретін. Бұл Будайжи әкесінің өмірлік таяғы, латыш дәстүрі оған денсаулықтың, құнарлылықтың сиқырлы күшін және моральдық мәртебені тағайындаған, Еуропа бойынша кең таралған қысқы күн тоқымын күту салтына сәйкес, оны өртеліп кеткен бұтақтармен бірге алып жүрді. Олар оны наурындармен бірге алып, адамдар мен малға тигізіп, оларға осы бұтақтарда қалған өмірлік күшті сыйлады.

Қазіргі латыш дәстүрлері

Латвияның дәстүрлі Зеймасветки мерекесінің әшекейлері – құс қауырсындары мен жұмыртқаларынан, сабаннан, иілген шөптен, жемістерден, көкөністерден және жидектерден жасалған шырша бұтақтары мен әшекейлер. Сыйлықтар сыйланады, олар әдетте шыршаның астына қойылады. Көбінесе сыйлық алу үшін өлең айту немесе ән салу талап етіледі. Ziemassvētku vecītis (кейінгі уақытта Санта Клаус немесе Салавецис деп те аталады) сыйлықтарды әкеліп, оған кейде гномдар немесе Аққар көмектеседі. Зеймасветкиде балалардың кешінде адамдар көбінесе жабайы аңдар мен гномдар сияқты киінеді, бұл – ежелгі қарыз беру дәстүрі. Сонымен қатар, жаңа дәстүрлерге байланысты Будэли әкесі немесе Ақсақал Ziemassvētku vecītis немесе Salavecis болып өзгерген.