Кіріспе

NASA ғарыш шаттлдарын тасымалдау үшін қолданған, кеңейтілген модификациядан өткен Boeing 747 ұшақтары – Шаттл тасымалдаушы ұшақтары (SCA). SCA – NASA-ның зейнеткерлікке шыққан екі кеңейтілген модификациядан өткен Boeing 747 ұшағы, олар ғарыш шаттлдарының орбиталық аппараттарын тасымалдауға қолданылды. Бірі (N905NA) – 747 100 моделі, ал екіншісі (N911NA) – қысқа қашықтыққа арналған 747 100SR. SCA ғарыш шаттлдарын қону алаңдарынан Кеннеди ғарыш орталығының Шаттл қону алаңына жеткізу үшін пайдаланылды. Орбиталық аппараттарды ұшудан кейін қызмет көрсету үшін жерден көтеруге және содан кейін паромдық рейстер үшін SCA-мен біріктіруге арналған үлкен, портал тәрізді құрылымдар – Mate Demate Devices арқылы орбиталық аппараттар SCA-ның үстіне орналастырылды. 1977 жылы жүргізілген ұшу сынақтарында сынақ шаттлы «Энтерпрайз» ұшу кезінде SCA-дан босатылып, өздігінен басқарылатын режимде қонуға ұшып келді.

Жобалау және әзірлеу

Lockheed C-5 Galaxy ұшағы NASA-ның шатл тасымалдаушы роліне қарастырылды, бірақ 747 пайдасына қабылданбады. Бұл C-5 ұшағының биік қанатымен салыстырғанда 747 ұшағының төмен қанаты дизайнына байланысты, сондай-ақ АҚШ Әуе күштері C-5 ұшағының меншігін сақтап қалар еді, ал NASA 747 ұшақтарына толыққанды ие бола алатын болды. Бірінші ұшақ, тіркелген нөмірі N905NA Boeing 747-123, бастапқыда American Airlines үшін жасалды. Авиатрафик төмендегенімен және 747 ұшақтарын толықтыра алмағанымен, American Airlines оны NASA-ға сатты. Ол 1970 жылдары "Энтерпрайзді" сынақтан өткізген кезде American Airlines-тің көрінетін түс схемасын сақтап қалды. 1974 жылы сатып алынып, бастапқыда NASA Dryden жүргізген кең ауқымды зерттеулердің бөлігі ретінде соққылық тұманды зерттеу үшін, сондай-ақ F-104 ұшағының 747-ге жақын формацияда ұшуын және 747-ден босатуды симуляциялауды қамтитын шаттл сынақтары үшін пайдаланылды. 1976 жылы NASA үшін Boeing компаниясы ұшақты кеңінен модификациялады. Бірінші сыныпты орындықтар NASA жолаушылары үшін сақталды, негізгі кабинасы мен изоляциясы алынып тасталды және фюзеляж нығайтылды. 747-нің үстіне монтаждау тіректері орнатылды, олар шаттлдың сыртқы жанармай багына бекітуге арналған фитингтерімен сәйкес келді. Шаттл үстінде орналасқанда, ауырлық орталығы өзгерді. Орбиталық аппаратты тасымалдағанда тұрақтылықты жақсарту үшін құйрық бөлігіне тік стабилизаторлар қосылды. Авиациялық электроника және қозғалтқыштар да жаңартылды. Ұшу кезінде апатты жағдай туындаған жағдайда, ұшу кабинасының артында ішкі құтқару слайды орнатылды. Экипаж құтқарылуы қажет болған жағдайда, жарылғыш заттар слайдтың төменгі жағындағы фюзеляжда тесік жасап, экипажқа суға түсіп, парашютпен жерге қонуға мүмкіндік беретін еді. Ұшу және қону сынақтарынан кейін, экипаж мүшелерінің қозғалтқышқа сіңуі мүмкін деген алаңдауларға байланысты слайд жүйесі алынып тасталды. Орбитаның қосымша соғу күші мен салмағымен ұшу отын шығыны мен биіктікке айтарлықтай әсер етті. Қашықтығы жүксіз қашықтыққа қарағанда қысқарды, бұл SCA-ның трансконтинентальдық рейсте бірнеше рет жанармай құю үшін тоқтауын қажет етті. Орбиталық аппаратсыз, SCA ауырлық орталығын теңестіру үшін балласт тасымалдауға міндетті болды. SCA-ның биіктік шегі 15000 фут (4572 м) құрады және орбиталық аппарат қосылғандағы максималды крейсерлік жылдамдығы 0,6 Мах болды. SCA-ны әуедегі жанармай құю жабдығымен жабдықтау бойынша зерттеулер жүргізілді, бұл модификация АҚШ Әуе күштерінің E-4 (модификацияланған 747-200) және IIAF үшін 747 танкерлік көліктеріне де енгізілген. Алайда, танкерлік ұшақпен формацияда ұшу кезінде N905NA-ның құйрығында шағын жарықтар анықталды. Бұл жарықтар сынақ ұшуларынан туындамағанымен, қажетсіз тәуекелге барудың қажеті жоқ деп шешілді. Әуедегі жанармай құю қажеттілігі шұғыл болмағандықтан, сынақтар тоқтатылды. 1983 жылға қарай SCA N905NA енді American Airlines-тің ерекше үш түсті түс схемасын тасымалдамады. NASA оны ақ фюзеляжбен және бір көк сызықтан тұратын өз түс схемасымен ауыстырды. Сол жылы, оған жылу іздейтін зымырандардан қорғау үшін жасырын түрде инфрақызыл қарсы шаралар жүйесі орнатылғаннан кейін, ол сонымен қатар "Энтерпрайзді" Еуропаға саяхаттауға алып жүрді, Гуз-Бей (Канада), Кефлавик (Исландия), Англия және Батыс Германияда жанармай құю тоқталымдары болды. Содан кейін ол Париж әуе шоуына қатысты. Шатл тасымалдаушылары Ұлыбритания, Испания және Франция сияқты басқа шаттл қону алаңдарынан да жұмыс істей алды. Шатл тасымалдаушының орбиталық аппаратпен байланысқандағы қашықтығы төмендегендіктен, оның салмағын азайту үшін орбиталық аппараттан пайдалы жүкті алып тастау сияқты қосымша дайындықтар қажет болуы мүмкін. Boeing өзінің "Фантом-Рэй" ұшқышсыз әскери ұшақ үлгісін (UCAV) 2010 жылдың 11 желтоқсанында Сент-Луис (Миссури) қаласынан Эдвардсқа шаттл тасымалдаушы ұшағымен тасымалдады.

Ұшу және қону сынақтары

Ұшу және қону сынақтары — 1977 жылы Эдвардс әуе базасында жүргізілген «Space Shuttle Enterprise» прототипінің жолмен және ұшу арқылы сынақтары. Олар шаттлдың ұшу сипаттамаларын шаттл тасымалдаушы ұшағымен біріктірілгенде және шаттл жүйесі қолданысқа кіргенге дейін дербес ұшу кезінде тексерді. 3 жолмен сынақ, 8 ұшқыштық сынақ және 5 еркін ұшу сынағы жүргізілді. Ғарыш шаттлы бағдарламасы аяқталғаннан кейін SCA Кеннеди ғарыш орталығынан зейнеткерлікке шыққан орбиталық аппараттарды олардың мұражайларына жеткізу үшін пайдаланылды. «Discovery» 2012 жылдың 17 сәуірінде Дуллес халықаралық әуежайындағы Смитсонов институтының Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының Удвар Хази орталығына ұшып келді, қону алдында Вашингтон қаласының маңызды нысандарының үстінен төмен биіктікте ұшты. Смитсонов мұражайында көрсетілген «Enterprise» 2012 жылдың 27 сәуірінде Нью-Йорктегі «Intrepid Sea, Air & Space Museum» мұражайына жеткізілді. Қаланың танымал орындарының үстінен төмен биіктікте ұшқаннан кейін Джон Ф. Кеннеди халықаралық әуежайына қонды, содан кейін мұражайға баржамен жеткізілді. Соңғы паром рейсі 2012 жылдың 19-21 қыркүйегінде Кеннеди ғарыш орталығынан Лос-Анджелеске дейін жасалды, Эллингтон полигоны мен Эдвардс әуе базасында жанармай құю үшін тоқталды. Эдвардстан шыққаннан кейін SCA «Endeavour» ұшағымен Калифорнияның Сакраментодан Сан-Франциско шығанағына дейін, Лос-Анджелес халықаралық әуежайына (LAX) жеткізілгенге дейін, Калифорнияның әртүрлі нысандарының үстінен төмен биіктікте ұшты. Содан кейін орбиталық аппарат Лос-Анджелес және Инглвуд қалаларының көшелерімен Экспозиция паркінде орналасқан Калифорния ғылым орталығына жеткізілді.

Зейнеткерлік

N911NA шатл тасымалдағышы 2012 жылдың 8 ақпанында Калифорния штатының Палмдейл қаласындағы Эдвардс әуе күштері базасындағы Драйден Ұшу зерттеу орталығына соңғы миссиясын аяқтағаннан кейін қызметтен шығарылды және NASA-ның инфрақызыл астрономияға арналған стратосфералық обсерваториясы (SOFIA) ұшағының құрамдас бөліктерінің көзі ретінде пайдаланылды. N911NA қазір сақталып, Калифорния штатының Палмдейл қаласындағы Джо Дэвис мұражайлық әуе саябағында NASA-дан қалаға ұзақ мерзімді несие ретінде қойылған. N905NA шатл тасымалдағышы зейнеткерлікке шыққан ғарыш шаттлдарын тиісті мұражайларға жеткізу үшін қолданылды. 2012 жылдың қыркүйегінде Endeavour ғарыш кемесін Лос-Анджелес халықаралық әуежайына жеткізгеннен кейін, ұшақ Драйден Ұшу зерттеу орталығына ұшты, онда NASA оны NASA-ның SOFIA ұшағына қосалқы бөлшектердің көзі ретінде N911NA-мен біріктіруді жоспарлаған, бірақ NASA инженерлері N905NA-ны тексергеннен кейін, оның SOFIA үшін пайдалануға болатын аздаған бөліктері ғана бар екенін анықтады. 2013 жылы N905NA-ны сақтау және оны Хьюстон ғарыш орталығында Space Shuttle Independence макеті арқасына орнатылған күйінде көрсету туралы шешім қабылданды. N905NA Эллингтон Эйрфилдіне жеткізілді, онда ол мұқият демонтаждалды, жеті ірі бөлікке бөлініп (The Big Move деп аталатын процесте) Джонсон ғарыш орталығына жеткізілді, қайта құрастырылды және 2014 жылдың тамызында көшірме шаттлмен біріктірілді. Independence Plaza деп аталатын бұл көрме 2016 жылдың 23 қаңтарында алғаш рет жұртшылыққа ашылды.