Ғарыш көлігі жүйесі: 1981-2011 жылдар аралығындағы NASA-ның қайта пайдаланатын ғарыш аппараты

Кіріспе

Жарым-жартылай қайта пайдаланылатын ұшыру жүйесі және ғарыш ұшағы
NASA қолданатын ғарыш кемесі жүйесі

| күйі = Қызметтен шығарылған
| орналасқан жерлері = Кеннеди ғарыш орталығы, LC 39, Ванденберг ғарыш күштері базасы, Ванденберг әуе күштері базасы, SLC 6
| ұшырулар = 135
| табыс = 133
| сәтсіздік = 2 «Space Shuttle Challenger», Challenger, ұшыру сәтсіздігі, 7 қаза тапқан, «Space Shuttle Columbia», Columbia, қайта кіру сәтсіздігі, 7 қаза тапқан, класс=сәтсіздіктер
| жүктемелер = АҚШ-тың бақылау және деректердік ретрансляциялау спутнигі, Бақылау және деректердік ретрансляциялау спутнигі, Spacelab, Hubble ғарыш телескопы, Galileo (ғарыш кемесі), Galileo, Magellan (ғарыш кемесі), Magellan, Ulysses (ғарыш кемесі), Ulysses, Compton Gamma Ray Observatory, Мир доктық модулі, Chandra X-ray обсерваториясы, ХҒС құрастыру тізбегі, ХҒС компоненттері, класс=жүктемелер

| алғашқы = 1981 жылдың 12 сәуірі
| соңғы = 2011 жылдың 21 шілдесі

«Space Shuttle» – 1981 жылдан 2011 жылға дейін АҚШ Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) жүзеге асырған ғарыш бағдарламасының аясында жұмыс істеген, қызметтен шығарылған, жарым-жартылай қайта пайдаланылатын Жер орбиталық ғарыш кемесі жүйесі. Бағдарламаның ресми атауы – Ғарыш тасымалы жүйесі (STS), ол 1969 жылғы қайта пайдаланылатын ғарыш кемелері жүйесі жоспарынан алынған, онда ол даму үшін қаржыландырылған жалғыз элемент болды. 1981 жылы төрт орбиталық сынақ ұшуының біріншісі (STS-1) өтті, одан кейін 1982 жылдан бастап операциялық ұшулар (STS-5) басталды. 1981 жылдан 2011 жылға дейін бес толық «Space Shuttle» орбиталық аппараты жасалып, барлығы 135 миссияға ұшырылды. Олар Флоридадағы Кеннеди ғарыш орталығынан (KSC) ұшырылды. Операциялық миссиялар көптеген спутниктерді, планетаралық зерттеушілерді және Hubble ғарыш телескопын (HST) ұшырды, орбитада ғылыми эксперименттер жүргізді, Ресеймен бірлескен «Мир» бағдарламасына қатысты және Халықаралық ғарыш станциясын (ISS) құрастыруға және оған қызмет көрсетуге қатысты. «Space Shuttle» флотының жалпы миссиялық уақыты 1323 күнге жетті. «Space Shuttle» құрамдас бөліктеріне үш Rocketdyne RS-25 негізгі қозғалтқышы бар орбиталық аппарат (OV), қалпына келтірілетін қатты отынды ракеталық күшейткіштер (SRB) және сұйық сутегі мен сұйық оттегін қамтитын, бір рет қолданылатын сыртқы бак (ET) кіреді. «Space Shuttle» дәстүрлі ракета сияқты тік бағытта ұшырылды, екі SRB орбиталық аппараттың үш негізгі қозғалтқышымен бірге жұмыс істеді, олар ET-ден отынмен жабдықталады. SRB-лер орбитаға жеткенге дейін бөлініп, негізгі қозғалтқыштар жұмысын жалғастырды, ал ET негізгі қозғалтқыштар тоқтатылғаннан кейін және орбитаға кірмес бұрын бөлінді, бұл орбиталық маневрлеу жүйесінің (OMS) екі қозғалтқышын пайдаланды. Миссия аяқталғаннан кейін орбиталық аппарат деорбитация жасап, атмосфераға қайта кіру үшін OMS-ты іске қосты. Орбиталық аппаратты қайта кіру кезінде жылудан қорғау жүйесі қорғады және ол ұшақ сияқты ұшу-қону жолағына қонды, әдетте Флорида штатындағы KSC-дегі «Space Shuttle» қону алаңына немесе Калифорния штатындағы Эдвардс әуе базасындағы Роджерс құрғақ көліне. Егер Эдвардста қонса, орбиталық аппарат Шаттл тасымалдаушы ұшағының (SCA) үстінде KSC-ге қайтарылды, бұл арнайы модификацияланған Boeing 747, шаттлды оның үстінде тасымалдауға арналған. Бірінші орбиталық аппарат, «Enterprise» 1976 жылы салынды және «Жақындау және қону сынақтарында» (ALT) пайдаланылды, бірақ орбиталық қабілеті болмады. Бастапқыда төрт толыққанды жұмыс істейтін орбиталық аппараттар салынды: «Columbia», «Challenger», «Discovery» және «Atlantis». Олардың екеуі миссия кезінде жоғалып кетті: 1986 жылы «Challenger» және 2003 жылы «Columbia», барлығы 14 астронавт қаза тапты. Бесінші операциялық (және жалпы алғанда алтыншы) орбиталық аппарат, «Endeavour», 1991 жылы «Challenger» орнына салынды. Қалған үш операциялық аппарат 2011 жылдың 21 шілдесінде «Atlantis» соңғы рейсінен кейін қызметтен шығарылды. АҚШ ғарышкерлерді ХҒС-қа соңғы шаттл рейсінен бастап 2020 жылдың мамыр айында «Crew Dragon Demo 2» миссиясы іске қосылғанға дейін тасымалдау үшін Ресейдің «Союз» ғарыш кемесіне сүйенді.

The Space Shuttle is a retired, partially reusable low Earth orbital spacecraft system operated from 1981 to 2011 by the U. S. National Aeronautics and Space Administration (NASA) as part of the Space Shuttle program. Its official program name was Space Transportation System (STS), taken from a 1969 plan for a system of reusable spacecraft where it was the only item funded for development. The first (STS 1) of four orbital test flights occurred in 1981, leading to operational flights (STS 5) beginning in 1982. Five complete Space Shuttle orbiter vehicles were built and flown on a total of 135 missions from 1981 to 2011. They launched from the Kennedy Space Center (KSC) in Florida. Operational missions launched numerous satellites, interplanetary probes, and the Hubble Space Telescope (HST), conducted science experiments in orbit, participated in the Shuttle Mir program with Russia, and participated in the construction and servicing of the International Space Station (ISS). The Space Shuttle fleet's total mission time was 1,323 days. Space Shuttle components include the Orbiter Vehicle (OV) with three clustered Rocketdyne RS 25 main engines, a pair of recoverable solid rocket boosters (SRBs), and the expendable external tank (ET) containing liquid hydrogen and liquid oxygen. The Space Shuttle was launched vertically, like a conventional rocket, with the two SRBs operating in parallel with the orbiter's three main engines, which were fueled from the ET. The SRBs were jettisoned before the vehicle reached orbit, while the main engines continued to operate, and the ET was jettisoned after main engine cutoff and just before orbit insertion, which used the orbiter's two Orbital Maneuvering System (OMS) engines. At the conclusion of the mission, the orbiter fired its OMS to deorbit and reenter the atmosphere. The orbiter was protected during reentry by its thermal protection system tiles, and it glided as a spaceplane to a runway landing, usually to the Shuttle Landing Facility at KSC, Florida, or to Rogers Dry Lake in Edwards Air Force Base, California. If the landing occurred at Edwards, the orbiter was flown back to the KSC atop the Shuttle Carrier Aircraft (SCA), a specially modified Boeing 747 designed to carry the shuttle above it. The first orbiter, Enterprise, was built in 1976 and used in Approach and Landing Tests (ALT), but had no orbital capability. Four fully operational orbiters were initially built: Columbia, Challenger, Discovery, and Atlantis. Of these, two were lost in mission accidents: Challenger in 1986 and Columbia in 2003, with a total of 14 astronauts killed. A fifth operational (and sixth in total) orbiter, Endeavour, was built in 1991 to replace Challenger. The three surviving operational vehicles were retired from service following Atlantiss final flight on July 21, 2011. The U. S. relied on the Russian Soyuz spacecraft to transport astronauts to the ISS from the last Shuttle flight until the launch of the Crew Dragon Demo 2 mission in May 2020.

Тарихи негіздер

1930 жылдардың аяғында неміс үкіметі "Америкабомбер" жобасын іске қосты, ал Эуген Сангер математик Ирен Бредтпен бірге "Silbervogel" (неміс тілінде "күміс құс") деп аталатын қанатты зымыран идеясын ұсынды. 1950 жылдары АҚШ Әскери-әуе күштері барлау, спутниктік шабуыл және әуеден жерге қару қолдану сияқты әскери операцияларды жүзеге асыру үшін қайта пайдалануға болатын пилоттық планерді қолдануды ұсынды. 1950 жылдардың соңында Әскери-әуе күштері жартылай қайта пайдалануға болатын X-20 Dyna Soar-ды әзірлеуді бастады. Әуе күштері НАСА-мен бірлесіп Dyna Soar жобасы бойынша жұмыс істеді және 1961 жылдың маусым айында алты ұшқышты даярлауды бастады. Даму құнының өсуі және "Gemini" жобасының басымдылығы 1963 жылдың желтоқсан айында "Dyna Soar" бағдарламасының тоқтатылуына әкелді. "Dyna Soar"-дан басқа, Әуе күштері 1957 жылы қайта пайдалануға болатын күштеуіштердің мүмкіндігін тексеру үшін зерттеу жүргізді. Бұл 1962-1963 жылдары бастапқы жобалау кезеңінен асып кетпеген, толыққанды қайта пайдалануға болатын ғарыш кемесі – аэроғарыш ұшағының негізі болды. 1950 жылдардың басында НАСА және Әскери-әуе күштері қанаттарынан гөрі, негізінен фюзеляждарынан көтергіштік күшін алатын ұшақтарды сынау үшін көтергіш корпустарды әзірлеуде бірлесіп жұмыс істеді, сондай-ақ NASA M2 F1, Northrop M2 F2, Northrop M2 F3, Northrop HL 10, Martin Marietta X-24A және Martin Marietta X-24B ұшақтарын сынақтан өткізді. Бағдарламада кейіннен ғарыш шаттлының жобасына енгізілген аэродинамикалық сипаттамалар, соның ішінде жоғары биіктіктен және жылдамдықтан қуатсыз қону тексерілді.

Жобалау процесі

1966 жылдың 24 қыркүйегінде, «Аполлон» ғарыш бағдарламасы жобасын аяқтауға жақындаған кезде, НАСА және Әуе күштері бірлескен зерттеу нәтижесін жариялады, онда олардың болашақ қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаңа көлік құралы қажет екені және жартылай қайта пайдаланылатын жүйе ең тиімді шешім болары айтылды. НАСА бастапқы ұсыныстар негізінде келісімшарт берудің орнына, «Space Shuttle» келісімшарты мен дамуы үшін кезеңдік тәсілді жариялады: А кезеңі – бәсекелес аэроғарыш компанияларынан зерттеулерді сұрау, B кезеңі – нақты келісімшарт үшін екі мердігер арасындағы бәсеке, C кезеңі – ғарыш кемесі компоненттерінің егжей-тегжейін жобалау, ал D кезеңі – ғарыш кемесін өндіру. Әуе күштерінің Ұшу динамикасы зертханасы тік қанатты конструкцияның қайта кіру кезіндегі жоғары жылулық және аэродинамикалық күштерге төтеп бере алмайтынын және қажетті қашықтыққа ұшу мүмкіндігін қамтамасыз етпейтінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Әуе күштеріне Faget-тің дизайнынан артық жүк көтергіш қабілеті қажет болды. 1971 жылдың қаңтар айында НАСА және Әуе күштері басшылығы, ғарыш айлағы үшін ең оңтайлы дизайн – бір реттік пайдаланылатын жанармай багіне орнатылған, қайта пайдаланылатын дельта қанатты орбиталық аппарат екеніне келісті. Сол жылдың тамызында НАСА орбиталық аппаратты салуға «North American Rockwell» компаниясына келісімшарт берді. 1973 жылдың тамызында «Martin Marietta» компаниясына сыртқы бак келісімшарты, ал қарашада «Morton Thiokol» компаниясына қатты отынды күштеуіш келісімшарты берілді. «Rockwell» компаниясы Түйінді қозғалтқыш сынақ үлгісін (MPTA) 098 құрастырды, ол үш RS 25 қозғалтқышы бар ET-ге орнатылған құрылымдық ферма болды. Ұлттық ғарыш технологиясы зертханасында (NSTL) қозғалтқыштардың ұшыру профилі бойынша қауіпсіз жұмыс істей алатынына көз жеткізу үшін сынақтан өтті. НАСА Әуе күштерімен бірлесіп, «Columbia» ғарыш кемесінің астыңғы бөлігін суретке түсіру үшін спутниктерді пайдаланды және зақым жоқ екені анықталды.

Сипаттама

Қайта пайдалануға арналған алғашқы орбиталық ғарыш кемесі – Space Shuttle. Әрбір ғарыш айлағының жобаланған қызмет мерзімі 100 ұшыруға немесе он жылға есептелген, бірақ кейіннен ол мерзім ұзартылды. Ұшырылғанда ол экипаж мен жүк орналасқан орбиталық аппараттан, сыртқы жанармай багынан (ET) және екі қатты отынды ракеталық күштерін беруші құрылғыдан (SRB) тұратын. Шаттл компоненттеріне жауапкершілік NASA-ның бірнеше филиалдық орталықтарына бөлінді. KSC экваторлық орбиталар үшін ұшыру, қону және дайындық жұмыстарын жүргізуге жауапты болды (бағдарлама ішінде нақты қолданылған жалғыз орбиталық схема). Ванденберг әуе базасындағы АҚШ Әскери-әуе күштері полярлық орбиталар үшін ұшыру, қону және дайындық жұмыстарын жүргізуге жауапты болды (бірақ бұл ешқашан қолданылмады). Джонсон ғарыш орталығы (JSC) барлық шатл операцияларының бас орталығы болды, ал MSFC негізгі қозғалтқыштар, сыртқы жанармай багы және қатты отынды ракеталық күштерін беруші құрылғыларға жауапты болды. Джон Стеннис ғарыш орталығы негізгі қозғалтқыштарды сынақтан өткізді, ал Годдард ғарыш ұшу орталығы жаһандық қадағалау желісін басқарды.

Орбиталық

Орбиталық аппараттың конструкциялық элементтері мен мүмкіндіктері зымыран және ұшақ сипаттарын біріктірген, вертикальді ұшыруға және кейін планер ретінде қонуға мүмкіндік берді. Сынақ ұшуларында экипажтан екі адам болды – командир мен ұшқыш, екеуі де орбиталық аппаратты ұшуға және қонуға білікті ұшқыштар еді. Орбитадағы жұмыстар, мысалы, эксперименттер, пайдалы жүктің орналастырылуы және ашық ғарышқа шығулар, негізінен миссия мамандары жүргізді, олар өздерінің жоспарланған миссиялары мен жүйелері үшін арнайы дайындалған еді. Ғарыш шаттлы бағдарламасының алғашқы кезеңдерінде NASA пайдалы жүк мамандарымен ұшты, олар әдетте пайдалы жүктің орналасуы немесе жұмысы үшін төлем жасаған компанияның жүйе мамандары болды. Соңғы пайдалы жүк маманы Грегори Б. Джарвис STS-51L миссиясында болды, ал болашақта ұшқыш емес мамандар миссия мамандары ретінде тағайындалды. Бір астронавт STS-51C және STS-51J миссияларында ұшқыштармен бірге ғарышқа ұшу инженері ретінде ұшты, ол Ұлттық тану кеңсесінің жүк үшін әскери өкілі болды. Ғарыш шаттлы экипажы әдетте жеті астронавттан тұратын, ал STS-61A миссиясы сегіз астронавтпен ұшты. Ауа шлюзі модулі орталық бөлімге орнатылуы немесе оған жалғастырылуы мүмкін, бірақ ол пайдалы жүк бөлігінде де орналасады. Ішкі цилиндрлік көлемі диаметрі және ұзындығы бар, ол екі ғарышкерге арналған. Онда екі D пішіндес люк бар, ұзындығы (диаметрі) және ені бар. Ғарыш шаттлы миссиялары орбиталық аппараттың компьютерлерімен және байланыс құралдарымен интеграциялана алатын, сондай-ақ ғылыми және пайдалы жүк деректерін бақылай алатын портативті жалпы қолдау компьютерін (PGSC) әкелді. Бастапқы миссиялар PGSC ретінде алғашқы ноутбуктердің бірі – Grid Compass-ті әкелді, бірақ кейінгі миссиялар Apple және Intel ноутбуктерін әкелді.

Пайдалы жүк қоймасы

Пайдалы жүк бөлімі орбиталық аппараттың корпусының басым бөлігін құрады және ғарыш шаттлының жүктерін тасымалдауға арналған кеңістікті қамтамасыз етті. Оның ұзындығы 18 метр (60 фут), ені 5 метр (15 фут) болатын, ал диаметрі 5 метрге (15 фут) дейін жететін цилиндр тәрізді жүктерді орналастыруға мүмкіндік берді. Бөлімнің екі жағында екі жүк бөлімі есігі біліктік бойынша ашылып, ұшыру және қайта кіру кезінде жүктерді қызудан қорғау үшін жақын ауа өткізбейтін жабындыны қамтамасыз етті. Жүктер жүк бөліміндегі лонжеронға орналасқан бекіту нүктелеріне бекітілді. Жүк бөлімі есіктері орбиталық аппараттың жылуын таратуға арналған радиаторлардың да қызметін атқарды және орбитаға шыққаннан кейін жылуды сыртқа шығару үшін ашылды.

RS-25 қозғалтқыштары

Үш RS 25 қозғалтқышы, сондай-ақ Space Shuttle Main Engines (SSME) деп аталады, орбиталық аппараттың артқы фюзеляжына үшбұрышты үлгіде орнатылған. Қозғалтқыш мүндерінің бұрылуы ±10.5° көлбеуге және ±8.5° жарылуға қабілетті болды, бұл қозғалтқыштың итерім күшін бағыттап, Шатлдың бағытын өзгертуге мүмкіндік берді. Титан қорытпасынан жасалған, қайта пайдалануға болатын қозғалтқыштар орбиталық аппараттан тәуелсіз болды және әрбір ұшудың арасында алынып, ауыстырылатын. RS 25 – сұйық оттегі мен сутекті пайдаланатын және барлық бұрынғы сұйық отынмен жұмыс істейтін ракеталардың камералық қысымынан жоғары криогендік қозғалтқыш. Негізгі жану камерасы ең жоғары қысымда жұмыс істеді. Қозғалтқыш мүндерінің биіктігі зор, ал ішкі диаметрі 1,080 сұйық сутекті тасымалдайтын ішкі түтіктермен салқындатылады және жылу оқшаулағыш және абляциялық материалмен қорғалған. ET ұшырылған сәттен бастап негізгі қозғалтқыш тоқтағанға дейін ғарыш Шатлының негізгі қозғалтқыштарына жанар май жеткізді. ET қозғалтқыш тоқтағаннан кейін 18 секундтан соң орбиталық аппараттан бөлінді және автоматты түрде немесе қолмен іске қосылуы мүмкін. Бөліну кезінде орбиталық аппараттың қосылатын пластиналары жиырылды, ал қосылатын кабельдері орбиталық аппаратқа артық жанар майдың ағып түсуіне жол бермес үшін герметикалық жабылды. Құрылымдық бекіткіштердегі бұрандалар қиылып тасталғаннан кейін ET орбиталық аппараттан бөлінді. Бөліну кезінде мұрыннан газ тәрізді оттегі шығарылып, ET құлап түсті, бұл қайтадан атмосфераға кіргенде оның ыдырауын қамтамасыз етті. ET ғарыш Шатлы жүйесінің қайта пайдаланбаған жалғыз маңызды бөлігі болды және ол Үнді немесе Тынық мұхитына баллистикалық траекториямен ұшып бара жатты. Әр SRB биіктігі 45 метр, ені 4 метр, салмағы және қабырғасының қалыңдығы шамамен 4 метр болатын. SRB-ның кіші бөліктеріне қатты отынмен жұмыс істейтін қозғалтқыш, мұрын конусы және ракета мүндері кірді. Қатты отынмен жұмыс істейтін қозғалтқыш SRB құрылымының басым бөлігін құрады. Оның корпусы оның төрт негізгі сегментін құрайтын 11 болат секциядан тұрды. Мұрын конусы алдыңғы бөліну қозғалтқыштарын және қалпына келтіру кезінде қолданылатын парашют жүйелерін қамтыды. Ракета мүндері ұшу кезінде түзетулер жасау үшін 8 градусқа дейін бұрылуы мүмкін. Шатл тасымалдаушы ұшағы (ШКҰ) – екі модификацияланған Боинг-747 ұшағы, олар артында орбиталық аппаратты тасымалдауға қабілетті. Бастапқы ШКҰ (N905NA) алғаш рет 1975 жылы ұшырылды және 1991 жылға дейінгі барлық миссияларда Эдвардс әуе базасынан KSC-ге орбиталық аппаратты тасымалдау үшін және ALT үшін пайдаланылды. Екінші ШКҰ (N911NA) 1988 жылы сатып алынды және Endeavour-ды зауыттан KSC-ге тасымалдау үшін алғаш рет қолданылды. Ғарыш Шатлы зейнеткерлікке шыққаннан кейін N905NA JSC-де, ал N911NA Калифорнияның Палмдейл қаласындағы Джо Дэвис мұралық әуе саябағында қойылды. Экипаж тасымалдау машинасы (CTV) – астронавттарға жерге қонғаннан кейін орбиталық аппараттан шығуға көмектесетін, содан кейін олар миссиядан кейінгі медициналық тексеруден өтетін әуежайдың модификацияланған реактивті көпірі. Астрован астронавттарды ұшыру күні Операциялар және тексеру ғимаратындағы экипаж бөлмелерінен ұшыру алаңына жеткізді. NASA темір жолы үш локомотивтен тұрды, олар SRB сегменттерін Флориданың Шығыс жағалауы темір жолынан Титусвиллде KSC-ге тасымалдады.

Three RS 25 engines, also known as the Space Shuttle Main Engines (SSME), were mounted on the orbiter's aft fuselage in a triangular pattern. The engine nozzles could gimbal ±10.5° in pitch, and ±8.5° in yaw during ascent to change the direction of their thrust to steer the Shuttle. The titanium alloy reusable engines were independent of the orbiter vehicle and would be removed and replaced in between flights. The RS 25 is a staged combustion cycle cryogenic engine that used liquid oxygen and hydrogen and had a higher chamber pressure than any previous liquid fueled rocket. The original main combustion chamber operated at a maximum pressure of The engine nozzle is tall and has an interior diameter of The nozzle is cooled by 1,080 interior lines carrying liquid hydrogen and is thermally protected by insulative and ablative material. The ET provided propellant to the Space Shuttle Main Engines from liftoff until main engine cutoff. The ET separated from the orbiter vehicle 18 seconds after engine cutoff and could be triggered automatically or manually. At the time of separation, the orbiter vehicle retracted its umbilical plates, and the umbilical cords were sealed to prevent excess propellant from venting into the orbiter vehicle. After the bolts attached at the structural attachments were sheared, the ET separated from the orbiter vehicle. At the time of separation, gaseous oxygen was vented from the nose to cause the ET to tumble, ensuring that it would break up upon reentry. The ET was the only major component of the Space Shuttle system that was not reused, and it would travel along a ballistic trajectory into the Indian or Pacific Ocean. Each SRB was 149.2 feet (45 m) tall and 12.2 feet (4 m) wide, weighed , and had a steel exterior approximately thick. The SRB's subcomponents were the solid propellant motor, nose cone, and rocket nozzle. The solid propellant motor comprised the majority of the SRB's structure. Its casing consisted of 11 steel sections which made up its four main segments. The nose cone housed the forward separation motors and the parachute systems that were used during recovery. The rocket nozzles could gimbal up to 8° to allow for in flight adjustments. The Shuttle Carrier Aircraft (SCA) were two modified Boeing 747s that could carry an orbiter on its back. The original SCA (N905NA) was first flown in 1975, and was used for the ALT and ferrying the orbiter from Edwards AFB to the KSC on all missions prior to 1991. A second SCA (N911NA) was acquired in 1988, and was first used to transport Endeavour from the factory to the KSC. Following the retirement of the Space Shuttle, N905NA was put on display at the JSC, and N911NA was put on display at the Joe Davies Heritage Airpark in Palmdale, California. The Crew Transport Vehicle (CTV) was a modified airport jet bridge that was used to assist astronauts to egress from the orbiter after landing, where they would undergo their post mission medical checkups. The Astrovan transported astronauts from the crew quarters in the Operations and Checkout Building to the launch pad on launch day. The NASA Railroad comprised three locomotives that transported SRB segments from the Florida East Coast Railway in Titusville to the KSC.

Ұшыруға дайындық

Ғарыш шаттлы негізінен ККС-дегі VAB-де ұшыруға дайындалды. SRB-лер жинақталып, MLP-дегі сыртқы жанармай багіне бекітілді. Орбиталық аппарат орбиталық өңдеу кешенінде (OPF) дайындалды және VAB-ге жеткізілді, онда оны тік қалпына келтіру үшін және сыртқы жанармай багіне қосу үшін кран қолданылды. Ғарыш шаттлы молния шағып тию мүмкіндігі болған жағдайда ұшырылмады, себебі оның газ шығару ағыны ұшырылғаннан кейін жерге тоқ өткізгіш жол жасап, молнияны тудыруы мүмкін еді, бұл Аполлон-12 миссиясында орын алған. НАСА-ның шаттл ұшыру ережесінде, ұшыруды тоқтату туралы соңғы шешім қабылданғанға дейін, шаттл ұшырудың ауа райы маманы бақылаған қашықтықта нөсер бұлт пайда болуына жол жоқ еді. Ұшыру алаңындағы ауа райынан өзге, Трансатлантикалық авариялық қону алаңдарының бірінде және SRB-лерді құту аймағында да жағдайлар қанағаттануы тиіс болды.

Іске қосу

Миссия экипажы мен Ұшыруды басқару орталығының (ҰҚК) қызметкерлері кері санау барысында жүйелерді тексеруді аяқтады. T-20 минутта және T-9 минутта орнатылған екі кідіріс, кез келген мәселені шешу және қосымша дайындық жүргізу үшін жоспарланған үзілістерді қамтамасыз етті. T-10 секундта, әрбір қозғалтқыш саптамасының астындағы сутек тұтандырғыштары іске қосылды, жанасу кезінде инертті газдардың жануын қамтамасыз ету үшін. Бұл газдарды жақпау, борт сенсорларын іске қосып, өртеу кезеңінде көліктің қысымының артуына және жарылу қаупіне әкелуі мүмкін. Сутек багының прельвалары T-9,5 секундта қозғалтқышты іске қосуға дайындық ретінде ашылды. T-6,6 секундтан T-3 секундқа дейін, RS 25 қозғалтқыштары жұмыс істеп тұрғанда, ал SRB-лер әлі де ұшыру платформасына бекітілген кезде, итермелеудің ығысуы ғарыш кемесінің төмен қарай бұрылуына себеп болды, бұл сыртқы бактың ұшында өлшенді; 3 секундтық кешігу, SRB тұтануына дейін құрылымның дерлік тік күйіне оралуына мүмкіндік берді. Бұл қозғалыс «тванг» деп аталды. T-0 сәтінде, SRB-ні ұшыру платформасына бекіткен сегіз сынғыш гайкалар жарылды, соңғы қосылыстар ажыратылды, SSME-ге 100% қуат беруге бұйрық берілді және SRB-лер тұтандырылды. T+0,23 секундқа қарай, SRB-лер ұшу үшін жеткілікті итермелеу күшін жинады және T+0,6 секундта максималды камералық қысымға жетті. Орбиталық аппараттың артқы RCS қозғалтқыштары өшірілді, оның элерон, лифттері және рульдері төменгі атмосферада тиімді бола бастағанда. 45720 м (150000 фут) биіктікте орбиталық аппарат тік стабилизаторындағы жылдамдық тежегішін ашты. Қонуға 8 минут 44 секунд қалғанда, экипаж ауа деректерін жинауға арналған зондтарды іске қосты және шабуыл бұрышын 36°-қа дейін төмендетті. Экипаж мен жабдықты салқындату және қайта кіруден туындаған артық жылуды тарату үшін кондиционерлер мен фреондық желілер қосылды.

Бюджет

NASA ғарыш бағдарламасының жалпы бюджеті 221 миллиард долларды құрады (2012 жылғы шамамен). Температура төмен болғанда О-сақиналарының қауіпсіздігіне қатысты дәлелдердің жетіспеушілігі туралы алаңдаушылық білдірген конструкторлардың қайта-қайта ескертулері NASA басшылары тарапынан назарсыз қалды. Сөйтіп, Атлантис кемесімен астронавттарды жөндеу немесе құтқару мүмкіндіктері сол кезде NASA басшылығымен қарастырылмады.

Сын

Ғарыш шаттлының ішінара қайта пайдалану мүмкіндігі оның бастапқы әзірлемесі кезіндегі негізгі жобалау талаптарының бірі болды. "Челленджер" және "Колумбия" апаттары ғарыш шаттлының қауіпсіздігіне қатысты тәуекелдерді көрсетті, бұл экипаждың қаза болуына әкелуі мүмкін еді. Ұшқыш аппараттың ғарыш ұшағы дизайны авариялық жағдайлардағы амалдарды шектеді, себебі авариялық сценарийлерге Аполлон және "Союз" ғарыш капсулаларындағыдай тез эвакуация емес, ұшқыш аппаратты бақыланатын түрде ұшу жолына қою немесе экипажға жеке-жеке шығу мүмкіндігі қажет болды. NASA инженерлері мен басшылығы жариялаған алғашқы қауіпсіздік талдаулары экипаждың қаза болуына әкелетін апатты сәтсіздік мүмкіндігін 100 ұшырылымның 1-нен 100 мыңның 1-іне дейін деп болжады. Екі ғарыш миссиясының қаза болуынан кейін бастапқы миссиялар үшін тәуекелдер қайта бағаланды және аппарат пен экипаждың апатты жоғалу ықтималдығы 1:9-ға дейін жоғары екені анықталды. Кейін NASA басшылығы миссиялардың жоғары қарқыны үшін экипажға қатысты тәуекелді қабылдағаны үшін сынға ұшырады. "Челленджер" және "Колумбия" есімді екі баяндамада NASA миссиялардың ықтимал тәуекелдерін объективті түрде бағалауға тырыспай, экипаж қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмағаны түсіндірілді.

Зейнеткерлік

2004 жылдың қаңтар айында ғарыш шаттлының қызметін тоқтату туралы жарияланды. Халықаралық ғарыш станциясының (ISS) дұрыс құрастырылуын қамтамасыз ету үшін 2006 жылдың наурыз айында қатысушы серіктестер тағы 16 құрастыру миссиясы қажет екенін анықтады. Әрбір шаттлдың соңғы рейсінен кейін, олар көрсетуге қойылғанға дейін қауіпсіздендіріліп өңделді. ОМС және RCS жүйелеріндегі уытты гипергольді отыны ең қауіпті фактор болды, сондықтан олардың көптеген бөліктері қауіпті газ шығарудың алдын алу үшін толығымен алынып тасталды. «Атлантис» Флоридадағы Кеннеди ғарыш орталығының келушілер кешенінде, «Дискавери» Вирджиниядағы Стивен Ф. Удвар-Хази орталығында, «Эндевор» Лос-Анджелестегі Калифорния ғылым орталығында, ал «Энтерпрайз» Нью-Йорктегі «Интрепид» мұражайында қойылған. Шаттлдардың құрамдас бөліктері АҚШ Әуе күштеріне, ХҒС бағдарламасына, сондай-ақ Ресей және Канада үкіметтеріне берілді. Қозғалтқыштар «Ғарышқа ұшыру жүйесінде» пайдалану үшін алынып тасталды, ал көрнекі мақсатта қосалқы RS 25 соплолары орнатылды.