Кіріспе

Евгений Максимович Примаков (29 қазан 1929 - 26 маусым 2015) – ресейлік саясаткер және дипломат, 1998-1999 жылдары Ресейдің премьер-министрі қызметін атқарған. Ұзақ мансабында ол Сыртқы істер министрі, КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы, сондай-ақ барлау қызметінің басшысы болды. Примаков – академик (арабист) және Ресей Ғылым академиясының Президиумының мүшесі.

Жеке өмір

Примаков Украина КСР-інің Киев қаласында дүниеге келді, Грузия КСР-інің Тбилиси қаласында өсті. Примаковтың әкесінің тегі Немченко. Ол Сталиндік тазалау кезінде ГУЛАГ-та тұтқындалған. Примаковтың анасы еврей, Анна Яковлевна Примакова есімді, акушер болып жұмыс істеген және әйгілі физиологтың туысы. Ол Мәскеу шығыстану институтында білім алып, 1953 жылы бітірген, Мәскеу мемлекеттік университетінде аспирантурада оқыған. Ол араб тілінде мамандық алды. Примаковтың барлау қызметіне күштеп інген болуы мүмкін. 1962 жылы Әлемдік экономика және халықаралық қатынастар институтының аға ғылыми қызметкері ретінде ғылыми қоғамға қатысты. 1970 жылдың 30 желтоқсанынан 1977 жылға дейін Кеңес Одағы Ғылым академиясының Дүниежүзілік экономика және халықаралық қатынастар институты директорының орынбасары болып қызмет етті. Осы қызметінде ол Дартмут конференциясына, басқалармен бірге, Чарльз Йостпен қатысты. 1977-1985 жылдары КСРО Ғылым академиясының Шығыстану институтының директоры болды. Осы кезеңде ол Кеңес Одағының Бейбітшілік комитетінің бірінші орынбасары да болды. 1985 жылы ол Дүниежүзілік экономика және халықаралық қатынастар институтына қайта оралды және 1989 жылға дейін директор болып қызмет етті. Примаков 1989 жылы ұлттық саясатқа қатысып, Кеңес парламентінің екі палатасының бірі – Совет Одағының төрағасы болды. 1990 жылдан 1991 жылға дейін Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевтің Президенттік кеңесінің мүшесі болды.

Шетелдік барлау қызметінің бастығы (1991-1996)

1991 жылғы тамыздағы сәтсіз төңкерістен кейін Примаков КГБ төрағасының бірінші орынбасары және КГБ-ның сыртқы барлау қызметіне жауапты бірінші бас басқарманың директоры болып тағайындалды. Ресей Федерациясы құрылғаннан кейін Примаков КГБ-ның бірінші бас басқармасын Ресей Федерациясы үкіметінің бақылауына көшіруді басқарды, ол жаңа атауымен Сыртқы барлау қызметі (СВР) деп аталды. Примаков жаңа СВР таңбасымен ескі КГБ шетелдік барлау аппаратын сақтап, қызметкерлерді тазалау мен құрылымдық реформалар жүргізбеді. Ол 1991 жылдан 1996 жылға дейін СВР директоры болып қызмет етті және НАТО-ның бұрынғы Шығыс блогына кеңеюіне қарсы болды. Бірақ 1997 жылғы 27 мамырда НАТО Бас хатшысы Хавьер Соланамен бес айлық келіссөздерден кейін Ресей "Қыстық соғыс" жаулықтарының аяқталуын білдіретін Құрылтай актісіне қол қойды. Ол Югославия соғыстары кезінде Слободан Милошевичті қолдады. Сондай-ақ, Кеңес Одағының ыдырауынан және "салқын соғыстың" аяқталуынан кейін Американың әлемдік гегемониясына балама ретінде көпжақтылықты жақтады. Примаков Ресейдің сыртқы саясатын төмен құнмен делдалдық жүргізуге және Таяу Шығыс пен бұрынғы кеңестік республикаларға ықпалын кеңейтуге бағыттауды ұсынды. 1999 жылдан бастап ол Ресей, Қытай және Үндістанды АҚШ-қа қарсы салмақ ретінде "стратегиялық үшбұрыш" деп атады, бұл "Примаков доктринасы" деп танылды. Кейбір сарапшылар бұл қадамды Орталық Азиядағы "түсті революцияларға" қарсы бірлесіп күресу туралы келісім ретінде қарастырды.

Ресей Премьер-Министрі (1998-1999)

Ельциннің Виктор Черномырдинді Ресейдің премьер-министрі қызметіне қайтаруға жасаған әрекеті 1998 жылдың қыркүйегінде Мемлекеттік Дума тарапынан тоқтатылғаннан кейін, Президент парламенттік көпшілік қабылдайтынына сенімді болған Примаковқа, келісімге келгендік үшін бұрылды. Премьер-министр ретінде Примаков Ресейде өте қиын реформаларды өткізуге үлес қосты, олардың көпшілігі, мысалы салық реформасы, үлкен табысқа жетті. 1998 жылғы егін жиналымы соңғы 45 жылдағы ең нашар көрсеткіш болды, сонымен қатар рубль құнсыздануымен бірге, Примаковтың премьер-министр ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі 1998 жылдың қазан айында АҚШ пен Канададан азық-түлік көмегін сұрау, ал Еуропалық Одақтан экономикалық көмек сұрау болды. Примаковтың АҚШ-тың біржақты әрекеттеріне қарсылығы кейбір ресейліктердің арасында қолдау тапса, 1999 жылы НАТО-ның Югославияны бомбалауы кезінде Батыспен қарым-қатынастың нашарлауына және бұрынғы Югославиядағы жағдайларда Ресейдің оқшаулануына әкелді. 1999 жылдың 24 наурызында Примаков ресми сапармен Вашингтон қаласына жол тартты. Атлант мұхитының үстінен ұшып бара жатып, ол НАТО-ның Югославияны бомбалауды бастағанын естіді. Примаков сапарды тоқтатуға шешім берді, ұшақты мұхит үстінен кері бұруға бұйрық берді және "Примаковтың айналымы" деп аталған маневрмен Мәскеуге оралды. Елцинге жақын дереккөздер сол кезде президенттің Примаковты коммунистік партияға тым жақын санағанын мәлімдеді. Примаковтың өзі президенттікке үміткер болуға толық мүмкіндігі болды. Примаков коммунистік партия президентке қарсы сәтсіз импичмент процесін дайындап жатқанда, коммунистік министрлерді қызметтен босатудан бас тартты. Ақырында Елцин жыл соңында отставкаға кетіп, оның орнына соңғы премьер-министрі Владимир Путин келді, оны Примаков ФСБ басшысы қызметінен босатуға тырысқан, себебі ол Дума төрағасының телефонын тыңдаған.

Премьер-министрден кейінгі мансап

1988 жылдан бастап Примаков Дүниежүзілік экономика және халықаралық қатынастар бөлімінің академик хатшысы, Дүниежүзілік экономика және халықаралық қатынастар институтының директоры және Кеңес Одағы Ғылым академиясының Президиумының мүшесі болды. Ельциннің отставкасына дейін Примаков сол кездегі Путинге қолдау білдіретін «Бірлік» сайлау блогының басты қарсыласы болған «Отан – Бүкіл Ресей» сайлау фракциясын қолдап, президенттікке үміткер болды. Бастапқыда жеңіске жете алатын күшті тұлға саналған Примаков 1999 жылғы желтоқсан айындағы Дума сайлауында Премьер-министр Владимир Путинге адал фракциялар тарапынан тез жеңіліске ұшырады. Примаков 2000 жылдың 4 ақпанында, 26 наурыздағы президенттік сайлауға екі айдан кем уақыт қалғанда, телеарнада сөйлеген сөзінде президенттік жарыстан ресми түрде бас тартты. Біраз уақыттан соң ол Путиннің кеңесшісі және саяси одақтасы болды. 2001 жылдың 14 желтоқсанында Примаков Ресей Федерациясының Сауда-өнеркәсіп палатасының Президенті болды және 2011 жылға дейін осы лауазымды атқарды. 2003 жылдың ақпан және наурыз айларында ол Иракқа сапар шегіп, Президент Путиннің арнайы өкілі ретінде Ирак Президенті Саддам Хусейнмен келіссөздер жүргізді. Ол Хусейннің өз еркімен отставкаға кетуін сұраған Путиннің хабарламасын Бағдатқа жеткізді. Примаков 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруді болдырмауға тырысты, бұл қадам соғысқа қарсы шыққан бірнеше мемлекеттен қолдау тапты. Ол Хусейнге, басқа мәселелермен қатар, Ирактың жаппай қырып-жоятын қаруларын Біріккен Ұлттар Ұйымына тапсыруды ұсынды. Алайда Хусейн Примаковқа өзіне ешқандай зиян келмейтініне сенімді екенін айтты, бірақ бұл сенім кейіннен қате екені дәлелденді. Кейін Примаков Хусейннің 2006 жылы өлім жазасын алуы АҚШ үкіметін ұялтатын Ирак-АҚШ қарым-қатынасы туралы ақпаратты жариялаудан сақтану үшін асығыс түрде жасалғанын мәлімдеді. 2006 жылғы сөйлеген сөзінде Примаков: «Иракта АҚШ жүргізіп отырған саясатының күйреуі американдық біржақтылық доктринасына қайырсыздай соққы берді» деп мәлімдеді. 2009 жылы Сербияның Ниш университеті Примаковқа құрметті доктор дәрежесін берді. 2004 жылдың қараша айында Примаков соғыс қылмыстары бойынша сотталып жатқан бұрынғы Югославия Президенті Слободан Милошевичтің қорғанына куәлік берді. Ол бұрын 1999 жылғы наурыз айында НАТО-ның Югославияны бомбалау кезінде Милошевичпен кездескен ресейлік делегацияны басқарған болатын.

Өлім

Примаков 2015 жылғы 26 маусымда Мәскеуде 85 жасында ұзаққа созылған аурудан (бауыр қатерлі ісігінен) қайтыс болды. Ол Новодевичье бейістігінде әскери салтанатпен жерленді. Ресейдегі некрологтарда оны "ресейлік Киссинджер" деп атады, ал президент Владимир Путин Примаковтың "қазіргі Ресейдің қалыптасуына зор үлес қосканын" айтты. Бұл қоғамымыз үшін өте қайғылы, ауыр қайғы. Евгенийдің беделі ел ішінде де, шетелде де жоғары бағаланды. Шындығында, "оның өлімі оның көзқарастары Путиннің стратегиялық саясатының ресми бағыты мен тірегі болған кезде келді". Примаковты еске алу үшін 2015 жылғы қазан айында Примаков оқулары құрылды. Бұл – Әлемдік экономика және халықаралық қатынастар институты ұйымдастырған, Мәскеуде өткізілетін, әлемнің түкпір-түкпірінен келген жоғары білікті сарапшылар, дипломаттар мен шешім қабылдаушылардың қатысуымен әлемдік экономика, халықаралық саясат және қауіпсіздік саласындағы ағымдағы жаһандық тенденциялар бойынша диалогты дамытуға бағытталған жыл сайынғы халықаралық саммит. Оның бір қағидасы: "Жақсылық жасағанның жақсылығын көреді, жамандық жасаған жазасын алады".