Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Руслан Имранович Хасбулатов (Русла́н Имранович Хасбула́тов; 22 қараша 1942 – 3 қаңтар 2023) – ресейлік экономист, саясаткер және шешен тегінен шыққан Ресей Парламентінің бұрынғы төрағасы. Ол Ресей Федерациясындағы 1993 жылғы конституциялық дағдарысқа әкелген оқиғаларда маңызды рөл атқарды.
Russian economist and politician (1942–2023)
Ruslan Imranovich Khasbulatov (Русла́н Имранович Хасбула́тов, ; 22 November 1942 – 3 January 2023) was a Russian economist and politician and the former Chairman of Parliament of Russia of Chechen descent who played a central role in the events leading to the 1993 constitutional crisis in the Russian Federation.
Ерте өмір
Хасбулатов 1942 жылғы 22 қарашада Чечняның астанасы Грозныйға жақын орналасқан Толстой-Юрт ауылында дүниеге келген. 1944 жылғы ақпанда шешендердің жер аударылуы кезінде Орталық Азияға жер аударылды. Алматыда оқығаннан кейін 1962 жылы Хасбулатов Мәскеуге көшіп, беделді Мәскеу мемлекеттік университетінде құқық тағылымдарын оқыды. 1966 жылы бітірген соң, Кеңес Одағы Коммунистік партиясына мүше болды. Оқуын жалғастырып, 1970-1980 жылдар аралығында капиталистік елдердің саяси, әлеуметтік және экономикалық дамуына қатысты зерттеулер жүргізіп, бірнеше ғылыми дәреже алды. 1970-1980 жылдары халықаралық экономика және сауда саласында бірқатар кітаптар жариялады.
Khasbulatov was born in Tolstoy Yurt, a village near Grozny, the capital of Chechnya, on 22 November 1942. In February 1944, he was deported to Central Asia during the Chechen deportations. After studying in Almaty, Khasbulatov moved to Moscow in 1962, where he studied law at the prestigious Moscow State University. After graduating in 1966, he joined the Communist Party of the Soviet Union. He continued his studies, focusing on the political, social and economic development of capitalist countries, and received several higher degrees between 1970 and 1980. During the 1970s and 1980s, he published a number of books on international economics and trade.
Саяси өмірге кіруі
1980 жылдардың аяғында Хасбулатов Коммунистік партияның көтеріліп келе жатқан тәуелсіз саяхатшысы Борис Ельцинмен тығыз жұмыс істей бастады. 1990 жылы Ресей КСР Халық депутаттарының съезіне сайланды. 1991 жылығы төңкеріс талпынысына қарсы Ельциннің табысты қарсылығына қосылды. 1991 жылдың тамызында Коммунистік партиядан шығып, 1991 жылдың 29 қазанында РСФСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болып сайланды.
In the late 1980s, Khasbulatov began to work closely with rising maverick in the Communist Party Boris Yeltsin. He was elected to the Congress of People's Deputies of the Russian SFSR in 1990. He followed Yeltsin in the successful resistance to the putsch attempt in 1991. He quit the Communist Party in August 1991, and on 29 October 1991, he was elected speaker of the Supreme Soviet of RSFSR.
1993 жылғы конституциялық дағдарыс
Хасбулатов осы кезеңде Ельциннің одақтасы болды және 1991 жылғы төңкеріс талпынысына қарсы тұруды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Алайда, 1991 жылдың соңында Кеңес Одағының ыдырауынан кейін ол Ельцинмен арасы суытылды. КСРО ыдырағаннан кейін Хасбулатов Ресей парламентіне бақылауын күшейтіп, Ельциннен кейін Ресейдегі екінші ең ықпалды адамға айналды. Басқа факторлармен қатар, Хасбулатов пен Ельцин арасындағы жеке бастық таластардың күшеюі 1993 жылғы Ресей конституциялық дағдарысына әкелді, онда Хасбулатов (вице-президент Александр Руцкоймен бірге) Ресейдің Жоғарғы Кеңесін президентпен билік үшін күресте жетектеді, бұл Ельциннің 1993 жылдың қазан айында парламентке күш қолданып шабуыл жасауымен және одан кейін таратылуымен аяқталды. Хасбулатов парламент басшыларының қалғандарымен бірге тұтқындалды. 1994 жылы жаңадан сайланған Дума оны Ельцинге қарсы оппозицияның басқа да маңызды лидерлерімен бірге кешірді.
Khasbulatov had been an ally of Yeltsin in this period, and played a key role in leading the resistance to the 1991 coup attempt. However, he and Yeltsin drifted apart following the collapse of the Soviet Union at the end of 1991. After the collapse of the USSR, Khasbulatov consolidated his control over the Russian parliament and became the second most powerful man in Russia after Yeltsin himself. Among other factors, the escalating clash of egos between Khasbulatov and Yeltsin led to the Russian constitutional crisis of 1993, in which Khasbulatov (along with Vice President Alexander Rutskoy) led the Supreme Soviet of Russia in its power struggle with the president, which ended with Yeltsin's violent assault on and subsequent dissolution of the parliament in October 1993. Khasbulatov was arrested along with the other leaders of the parliament. In 1994, the newly elected Duma pardoned him along with other key leaders of the anti Yeltsin resistance.
Чечен саясаты
Хасбулатов Екінші шешен соғысынан кейін 2003 жылғы Чечен Республикасы президенті сайлауына қатысу мүмкіндігін қарастырды, бірақ соңында сайлауға түспеді. 2021 жылғы Чечен Республикасы басшысы сайлауында ол қолданыстағы Рамзан Қадыровты қолдады.
Khasbulatov considered running as a candidate in the 2003 election for President of the Chechen Republic, following the Second Chechen War, but ultimately chose not to run. In the 2021 Chechen head election, he endorsed incumbent Ramzan Kadyrov.
Кейінгі өмірі
Саяси мансабы аяқталғаннан кейін Хасбулатов бұрынғы кәсібіне – Плеханов атындағы Ресей экономика академиясының (РЭА) Халықаралық экономика кафедрасын құрып, басқарған экономика пәнінің оқытушысы ретінде қайта оралды. Ол Ресейдегі саяси жағдайлар туралы пікір білдіруін жалғастырды. Оның қаза болғаны туралы хабар 2023 жылдың 3 қаңтарында тарады.
Following the end of his political career, Khasbulatov returned to his earlier profession as a teacher of economics as founder and head of the Department of International Economy at the Plekhanov Russian Academy of Economics (REA). He continued to comment on political developments in Russia. His death was reported on 3 January 2023.