Кіріспе
Ресейлік қоғам қайраткері Кирсан Николаевич Илюмжинов (Кирса́н Никола́евич Илюмжи́нов, ; Kalmyk: Үлмҗин Кирсән, Ülmcin Kirsən, ; 5 сәуір 1962 жылы туған) – ресейлік олигарх, басшы және саясаткер. Ол 1993 жылдан 2010 жылға дейін Ресей Федерациясының Калмыкия Республикасының президенті болды, ал 1995 жылдан 2018 жылға дейін шахматтың халықаралық басқару органы FIDE президенті қызметін атқарды. Ол сонымен қатар Ресейде және шетелдегі мектептерде шахматты дамытуға белсенді түрде атсалысты. "Новый Взгляд" баспа үйінің негізін қалаушы. Бұрынғы Калмыкияның "Уралан" футбол клубының құрметті президенті болды.
Kirsan Nikolayevich Ilyumzhinov (Кирса́н Никола́евич Илюмжи́нов, ; Kalmyk: Үлмҗин Кирсән, Ülmcin Kirsən, ; born 5 April 1962) is a Russian oligarch, administrator and politician. He was President of the Republic of Kalmykia in the Russian Federation from 1993 to 2010, and was president of FIDE, the chess international governing body, from 1995 to 2018. He has also been in the forefront of promoting chess in schools in Russia and overseas. He is the founder of Novy Vzglyad publishing house. He has been an honorary president of the former Kalmykian FC Uralan.
Жеке өмір
Ильюмжинов Калмыкияның Элиста қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы 1943 жылы барлық калмық халқы Сібірге жер аударылған кезде, калмықтардың жер аударуына ұшырады. Кирсанның отбасының немістермен күресте айқын еңбегі болды (оның есімі орыс Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияда қызмет еткен және көптеген тұтқынға алынған ақтарды атқызуға бұйрық алғаннан кейін өзін-өзі өлтірген үлкен ағасының құрметіне берілген). Ол Калмықтарға Сталиннің қайтысынан кейін оралуға рұқсат берілген соң, Элистада өсті. Кішкентай кезінен шахматқа қызығушылық танытты және 1976 жылы 14 жасында Калмыкияның ұлттық шахмат чемпионатында жеңіске жетті. 1979-1980 жылдары Илюмжинов Элистадағы "Звезда" зауытында механик-монтажшы болып жұмыс істеді. Екі жыл Совет Армиясында қызмет еткеннен кейін, ол бір жылға соңғы зауытқа механик болып қайта оралды, содан кейін 1983 жылдан 1989 жылға дейін Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтында оқыды. 1989-1990 жылдары ол Мәскеудегі "Лико Радуга" совет-жапон автомобиль компаниясының сату менеджері болды, ал 1990 жылдан 1993 жылға дейін Мәскеудегі SAN корпорациясының президенті болды. Илюмжинов КСРО-ның ыдырауынан кейін жеке сектордың дамуымен байланысты байлыққа ие болды. Кирсан Данара Илюмжиновақа (қыздығы Давашкина) үйленген және олардың бір ұлы – Дәуіт. Илюмжиновтың Санал мен Вячеслав деген екі бауыры бар. Калмық және орыс тілдерінен басқа, ол ағылшын және жапон тілдерін жақсы біледі, сондай-ақ корей, моңғол және қытай тілдерін де біраз деңгейде меңгерген.
НЛО тәжірибесі
Ілюмжинов 1997 жылғы қыркүйекте оны пәтерінен белгісіз жандар алып кетіп, олардың ғарыш кемесімен басқа планетаға саяхат еткенін айтқандықтан әлемдік назарға іліккен. Оның айтуынша, үш қызметкері оны пәтерінен іздеген, бірақ таба алмаған, ал бір сағаттан кейін ол бөлмесінде қалай пайда болғанын ешкім түсіндіре алмаған. Эдвард Винтердің "Chess Notes" басылымында Ілюмжиновтың өзінің белгісіз жандармен болған кездесулері туралы толыққанды мәлімдемелер жинағы келтірілген. Бұл мәлімдемелер Илюмжиновқа Ресейде де, халықаралық деңгейде де көптеген медиа назарын аударды және оны шахматтан тыс әлемде танымал етуге септігін тигізді.
Саяси мансап
1993 жылғы 12 сәуірде Илюмжинов Калмыкия Республикасының тұңғыш президенті болып сайланды. Илюмжиновтың Калмыкия президенттігіне сайлау платформасына сайлаушыларға әрқайсысына 100 доллар және әрбір малшыға ұялы телефон беруге уәде берді. Ол бір кезде "бай президент – жемқорлыққа қарсы кепілдік" деген ұранмен сайлауалды кампаниясын жүргізді. Сондай-ақ, республикада "экономикалық диктатура" деп атаған нәрсені енгізуге, сондай-ақ Калмыкияда, Ресейде және бүкіл әлемде шахматты насихаттауды жалғастыруға уәде берді. 1995 жылы қайта сайланғаннан кейін Илюмжинов Ресейдің "Известия" газетінің журналисіне: "Мен адамдарға не айтсам да, оларға сана-сезімінен тыс нұсқаулар беремін, бір кодты. Басқа өңірлердегі ресейлік азаматтармен сөйлескенде де осылай істеймін. Республика төңірегінде бір түрлі сезімдік өріс құрып жатырмын, ол біздің жобаларымызға көп көмектеседі", – деді. Илюмжинов шахматқа және дінге миллиондаған доллар жұмсады. Ол Рим папасы Иоанн Павел II келгеннен кейін католик шіркеуін салдырды. Оның айтуынша, ол мешіт, синагога, 22 православие шіркеуі мен 30 будда ғибадатханасын салған. Шахмат бастауыш мектептің алғашқы үш жылында міндетті пән ретінде оқытылды – мұндай жағдай әлемде бірінші рет тіркелді. Аймақта қазір көптеген чемпиондар бар. 14-ші Далай-лама Кирсан Илюмжиновқа бірнеше рет барып, Элистадағы бірнеше ғибадатхананы, сондай-ақ шетелдегі калмык буддалық ғибадатханаларын баталады. Илюмжинов республиканың қаражатын жеке пайдалану және БАҚ бостандығын шектеу туралы тараған айыптамаларды жоққа шығарады. 2004 жылы полиция оның отставкасын талап еткен наразылықты білдірген шағын топты таратып жіберді. Австралиялық журналист Эрик Кэмпбелл Элистадағы адамдармен сұхбаттасқанда, көптеген адамның Илюмжинов шахмат арқылы Калмыкияға кеңінен назар аударғандығына қуанғанын, бірақ шахмат жобаларына жұмсалған қаржыға сын көзбен қарағанын анықтады. 1998 жылғы 8 маусымда оппозициялық газеттің баспагері Лариса Юдина Элистада пышақталды. Қылмысқа кінәлі деп танылған екеуі де Калмыкия үкіметінің кеңесшілері болды, ал біреуі Илюмжиновтың кеңесшісі еді. Тағы бір адам қылмыстың анықталуына көмектесетін куәліктер бергендігі үшін ақталды. Илюмжинов бұл қылмысқа қатысы бар екенін жоққа шығарды; оқиға жергілікті және ресейлік билік органдарымен тергелді. 2010 жылғы 24 қазанда Илюмжинов Калмыкия басшысы лауазымынан кетіп, оның орнына Алексей Орлов тағайындалды. 2011 жылғы 12 маусымда Илюмжинов Ливиядағы биліктен құлатылған және жазаланған Муаммар Каддафимен шахмат ойнағаннан кейін Триполиде көпшілік алдында пайда болды.
АҚШ санкциялары
2015 жылдың 25 қарашасында АҚШ Қаржы министрлігі оны "Сирия үкіметіне, Сирия Орталық банкіне, Адиб Маялех пен Батул Ридаға материалдық көмек көрсеткені және олардың мүддесі үшін әрекет еткені үшін" арнайы тағайындалған тұлға деп жариялады. Осы санкцияларға байланысты 2015 жылдың 6 желтоқсанында Илюмжинов тізімнен алынғанша FIDE-тің барлық заңдық, қаржылық және бизнес операцияларынан бас тартты. Бұған қарамастан, 2018 жылдың 12 ақпанында UBS FIDE-тің барлық банк шоттарын жабу туралы хабарлады.
ФИДЕ мансабы
1995 жылдың қарашасында Ильюмжинов Халықаралық шахмат федерациясының президенті болды, ойынға жеке капиталының көп бөлігін инвестициялады. Ол Калмыкияға халықаралық турнирлерді тартуға ынталы болды, көптеген гроссмейстерлер де солай істеді. Республикада шахмат қаласын салуға қатысты оның жоспарлары кейбір адамдардың наразылығын туғызды, бірақ басқалары оны жақсы жарнама ретінде бағалады. 1996 жылы Гата Камский мен Анатолий Карпов арасындағы матч бастапқыда Бағдадта өтуі тиіс еді, бірақ халықаралық реакциядан кейін Элистаға көшірілді. Сол кезде Кирсан Илюмжинов Еуропалық шахмат федерацияларының, АҚШ және Канаданың қарсыластарынан қарсылыққа тап болды. Олардың кейбіреулері 27-28 сәуірде Нидерландының Утрехт қаласында арнайы кездесу өткізді. Кездесуде Камский мен Карповқа теңдей қарау, әлем чемпионатының матчына дейінгі FIDE-нің дәстүрлі іріктеу циклын қалпына келтіру және FIDE-де реформалар жасау талап етілді. Бұл реформаны нығайту үшін Утрехт серіктестері шахмат олимпиадасымен бірге өткен FIDE конгресінде Илюмжиновқа қарсы үміткерді қолдады. Үміткер – бразилиялық гроссмейстер Хайме Сунье Нето. Илюмжинов үшінші әлем елдері мен Ресейден қолдау жинап, сайлауда жеңіске жетті. Дәстүрлі іріктеу циклын қалпына келтіруге мүмкіндік болмады, ал Илюмжиновтың әлемнің үздік 100 ойыншысы үшін 5 миллион долларлық нокаут турнирін өткізу ұсынысы 1996 жылдың желтоқсанынан 1997 жылдың желтоқсанына дейін кейінге шегерілді, демеушісі туралы мәлімдеме жасалмады. 1998 жылдың жазында Кирсан Илюмжинов Ресей президенттігіне үміткер болу мүмкіндігін жариялады. Бұл Анатолий Карповтың FIDE әлем чемпионатының жылдық нокаут жүйесін сынаған кезімен бірге болды. Карповтың сөзіне göre, ол ФИДЕ-мен жасасқан келісімі бойынша 1998 жылғы Карпов-Ананд матчының жеңімпазы екі жыл бойы чемпиондық атақты сақтайтын болады. Карповтың өз құқықтарын сәтті қорғауы сол жылы Невада штатының Лас-Вегасында жоспарланған әлем чемпионатының нокаут сериясын тоқтатуға әкелді. Карповтың Анандқа қарсы матчынан басқа сәттіліксіз жыл өткендіктен, ол осы нокаутқа қатысу жоспарына қарсы тұра алмады, оның ұйымдастырылатын кез келген уақытта ертерек қатысуы тиіс еді. Илюмжинов FIDE-ге мүше 140 елді 1998 жылдың қыркүйек айының соңында Элистада басталатын жылдың басты командалық іс-шарасы – шахмат олимпиадасына қатысуға көндірді. Алайда, жаңа арена уақытында аяқталмағандықтан, іс-шара кешігіп басталды. Нәтижесінде, негізгі жарысқа 110 команда қатысты, швейцариялық жүйедегі турнир кешігуді өтеу үшін 13 раундқа дейін қысқартылды. 2 маусым 2006 жылы Илюмжинов FIDE президенті болып қайта сайланды, қарсыласы Бессел Кокқа қарағанда 96-54 дауыспен жеңіске жетті. 2006 жылғы қазан айында Wall Street Journal газетінде жарияланған мақалада Гарри Каспаров, Илюмжиновтың қарсыласын қолдаған, Илюмжиновтың FIDE басшылығын сынға алып былай деді: "(Илюмжинов) бүгінгі Ресейдегі кез келген бақылаушыға таныс билік тігіншесін құрды". FIDE басшылығы үшін Кирсанның бәсекелесін қолдаған британдық гроссмейстер Найджел Шорт Илюмжиновтың жеңісіне қатысты Каспаровтың алаңдаушылығына қосылды. 2010 жылдың 29 қыркүйегінде Кирсан Илюмжинов өзінің қарсыласы Анатолий Карповты жеңіп, FIDE президенті болып қайта сайланды – бұл сайлауда 95 дауысқа 55 дауыс түсті. Алайда, дауыс беру жүйесіне қатысты алдау және сыбайлас жемқорлық туралы қызу айыптаулар болды, ағылшын шахмат федерациясының президенті С.Ж. де Муи: "Бұл дауыс берудің фарсы болды, тіпті әділдік пен сөз бостандығына деген сылтау да болған жоқ" деді. 2014 жылы Кирсан Илюмжинов 110-61 есебімен Гарри Каспаровты жеңіп, FIDE президенті болып қайта сайланды. 2015 жылдың қарашасында FIDE президенті болып қызмет еткен 20 жылдығында Илюмжинов өзінің басты жетістіктерін атап өтті: шахматты спорт ретінде тану, шахмат әлем чемпионатының бірігуі, FIDE-нің тұрақты қаржылық жағдайы, толық FIDE күнтізбесі, шахмат ойнайтын адамдардың саны он еседен астамға артты, FIDE отбасы едәуір өсті және әйелдер шахматын дамыту. Сол кездегі сұхбатында ол қазіргі уақытта ФИФА президенті болуға ұмтылмаса да, болашақта үміткер бола алатынын айтып: "Мен футболды одан да танымал ету және ұйымды жемқорлықтан тазарту туралы көзқарасым бар, біз оны FIDE-мен істегендей" деді. 2015 жылдың 6 желтоқсанында ОФАК санкцияларына байланысты Илюмжинов ОФАК тізімінен шығарылғанға дейін FIDE-нің кез келген заңдық, қаржылық және бизнес операцияларынан бас тартты, бірақ ол FIDE-ді бақылауда ұстайды. 2014 жылдың маусым айында Илюмжинов Украинаға қатысты санкциялар туралы өз есімінің айналасында жүріп жатқанын атап өткен болатын. 2017 жылдың 27 наурызында FIDE өзінің сайты арқылы Илюмжиновтың отставкаға кеткенін жариялады, келесі айда отставканы қарастыру және қабылдау үшін төтенше отырыс өткізілетінін мәлімдеді. Кейін Илюмжинов ресейлік БАҚ-та отставкаға кеткенін жоққа шығарды, Chess.com-ға хабарласқанда оның көмекшісі де солай мәлімдеді. FIDE атқарушы директоры Найджел Фримен Илюмжиновтың Афинадағы Президенттік кеңес отырысында ауызша отставкаға кеткенін және мәселені талқылау үшін төтенше Президенттік кеңес отырысын шақырғанын хабарлады. Отырыста Илюмжиновтың формалды түрде отставкаға кетпегені расталды, бірақ ол БАҚ-қа берген қате ақпараттық мәлімдемелері үшін сынға ілінді. 2018 жылдың мамырында Chessdom.com Илюмжиновтың "Глен Старк" деп аталатын виртуалды үміткермен бірге жаңа FIDE сайлауына қатысқанын хабарлады. 2018 жылдың 13 шілдесінде FIDE этика комиссиясы Кирсан Илюмжиновты FIDE этика кодексін бұзғаны үшін санкциялады. "Кез келген лауазымды" атқаруға тыйым салынған FIDE президенті бастапқыда бұл шешіммен күресу ниетін білдірді. Алайда, көп ұзақтан соң ол FIDE президенті лауазымына қайта кандидат болмауға шешім қабылдады. 1995 жылдан бері 23 жыл қызмет еткеннен кейін Кирсан Илюмжинов ақыры қызметтен шеттетілді, мұның нәтижесінде ізбасар тағайындалды. 1990 жылдан бері Бас хатшы болып қызмет еткен және Кирсанның президенттігі кезінде ұйымда екінші тұлға болған грек Георгиос Макропулос алғаш болып өзінің үміткерлігін жариялады. Одан кейін 1993 жылғы Әлем шахмат чемпионатында Гарри Каспаровқа қарсы Әлем чемпионы атаны үшін күрескен ағылшын Найджел Шорт өзінің үміткерлігін жариялады. Соңғы үміткерлік Ресейдің бұрынғы премьер-министрі және Ресей шахмат федерациясының қадағалау кеңесінің мүшесі Аркадий Дворковичке тиесілі болды. Дворкович сонымен қатар 2018 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының бас ұйымдастырушыларының бірі болды. 2018 жылдың қазан айында Батумиде (Грузия) өткен сайлауда Дворкович Макропулосты 103-78 есебімен жеңіп, FIDE тарихындағы 7-президент атанды.
Өмірбаян
Илюмжинов өзінің автобиографиясын "Президенттің тікенді тәжі" деп атады. Кітаптың тараулары "Менсіз халық толық емес" (Андрей Платоновтың әңгімесінен алынған цитата), "Мен миллионер боламын" және "Адамды өлтіруге екі апта ғана керек" - соңғысы Ресейдің кейбір өңірлеріндегі қылмыс деңгейінің өсуіне байланысты мәселелер туралы.