Кіріспе

Адам пішінде жасалған сәулеттік тірек. Еуропалық сәулет мүсінінде атлас (сондай-ақ атлант, атланта немесе атлантид деп те аталады; көпше түрі – атланттар) – адам пішінде жасалған тірек, ол бағана, тіреу немесе пиластрдың орнына қойылуы мүмкін. Мұндай мүсіндік тіректі римдіктер теламон (көпше түрі – теламон немесе теламондар) деп атаған. Атлант әдетте адамның нақты мөлшерінде немесе одан да ірі болады; сәндік өнердегі кішірек, ұқсас пішіндер терминдер деп аталады. Көптеген атланттардың денесі бел деңгейінде тікбұрышты бағанаға немесе басқа сәулеттік элементке айналады, бұл ерекшелік терминдерден алынған. Атланттардың позы мен мінезі көбінесе ғимараттың ауыр салмағын көтеруге жасаған күш-жігерін көрсетеді, бұл терминдер мен кариатидтерде сирек кездеседі. Герма немесе герм – бұл классикалық шекара белгісі немесе құдайға арналған жол бойындағы ескерткіш, ол әдетте төртбұрышты бағана болып табылады, оның үстінде тек мүсінделген бас, адамның нақты мөлшерінде және еркек жыныс мүшелері тиісті жерде орналасқан. Шын мәнінде атланттар деп аталатын пішіндер кейде гермдер деп сипатталады. Атланттар өздерінің қызметінде ең жоғары күш-жігерді көрсетеді, иықтарына ғимараттың салмағын таңу үшін бас алға қарай иілген, қосымша қолдау көрсету үшін алқызылдары көтерілген, бұл сәулеттік мотивті құрайды. Атланттар мен кариатидтерді римнің соңғы республикалық архитекторларының бірі Витрувий атап өткен, оның құрылыстарды сипаттауы, сақталған мысалдардан гөрі, атланттар туралы идеяны Ренессанс сәулет лексикасына жеткізді.

Шығу тегі

Кариатидтер олардан бұрын пайда болған, сонымен қатар ежелгі Египетте монолиттерден жасалған ұқсас сәулеттік фигуралар да болған. Атланттар грек Сицилиясы мен Магна Грецияда, Оңтүстік Италияда пайда болды. Ең ерте сақталған атланттар – Сицилиядағы Агриджентодағы Зевс ғибадатханасы, Олимпейоннан құлағандары. Атланттар манерлік және барокко сәулет өнерінде де маңызды рөл атқарды. XVIII және XIX ғасырларда көптеген ғимараттардың жобаларында грек түпнұсқаларына ұқсас атланттар бейнеленген. 1840 жылдары Ресей императоры Николай I үшін салынған Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайының портигінің соңғы жобасына енгізілуі атланттарды пайдалануды ерекше танымал етті. Эрмитаж портигінде он үлкен атлант бар, олар Сердобол гранитінен қашалған, Иоганн Халбиг жобалап, мүсінші Александр Теребенев жасаған, олардың мөлшері тірі адамнан шамамен үш есе үлкен.

Орта Америка

Колумбияға дейінгі Мезоамериканың кейбір жерлеріндегі қаһарлы адамдар пішіндес оюлы тас бағаналар немесе тіреулер әдетте атланттар деп аталады. Бұл мүсіндер "толтектердің батырларының ірі мүсіндері" деп есептеледі.