Кіріспе

Классикалық архитектураның ордені

Коринф ордені (Κορινθιακὸς ῥυθμός, Korinthiakós rythmós; Ordo Corinthius) – ежелгі грек және рим архитектурасының үш негізгі классикалық орденінің соңғы дамыған және ең әсемдікпен безендірілгені. Қалған екеуі – дорлық орден, ол ең ерте пайда болған, және одан кейін иондық орден. Ежелгі грек архитектурасында Коринф ордені, бағана капителінен басқа барлық жағынан иондық орденді қайталайды, бірақ бұл рим архитектурасында өзгерді. Коринф капителін иондық капителдің байытылған дамуы ретінде қарастыруға болады, алайда Коринф капителіне жақын қарап, бұрыштарындағы иондық спиральдарды ("геликс") көру қажет, олардың мөлшері мен маңыздылығы азайтылған болуы мүмкін, стильделген акант жапырақтары мен сабақтарының ("cauliculi" немесе caulicoles) екі қатарынан жоғарыға қарай иіліп, барлығы сегіз, ал кіші спиральдар әр жағынан бір-бірімен кездесу үшін ішке қарай иіледі. Жапырақтар өте қатаң, схемалық және құрғақ болуы мүмкін, немесе олар керемет түрде ойылып, кесілген, нақты және тікенді болуы мүмкін. Капителдің жоғарғы жағындағы жалпақ абакус әр бетінде ойыс қисыққа ие, әдетте төмендегі жапырақтардан шығатын бір гүл ("розетка") әр бетінде оны жауып тұрады. Ренессанс кезеңінде классикалық архитектура қайта жаңғырылғанда, канонға тағы екі орден қосылды: тоскан ордені және рим дәуірінде белгілі болған, бірақ Коринф орденінің императорлық нұсқасы ретінде қарастырылған композиттік орден. Коринф ордені жолақты бағаналармен және акант жапырақтарымен және иірімдермен безендірілген әсем капительдермен ерекшеленеді. Оның көптеген нұсқалары бар. Коринф атауы ежелгі грек қаласы Коринфтен шыққан, бірақ ол, мүмкін, Афинада ойлап табылған.

Грек Коринфтік ордені

Коринф ордері грек қала-мемлекеті Коринфтің атымен аталады, осы қаламен байланысы сол кезеңде болған. Дегенмен, сәулет тарихшысы Витрувийдің сөзіне сүйенсек, бұл бағананы афиналық мүсінші Каллимах жасаған. Ол коринфтік қыздың қабірінде, үстіне тақташасы қойылған, құрбандық себетінің айналасында өскен акант жапырақтарын бейнелеген. Бұл мәселені тек 16 ғасырда Винченцо Скамоцци ғана шеше алды. Грек Коринф капителінің қарапайымдалған кейінгі нұсқасы Афинадағы Жел мұнарасының галереяларында қолданылғандықтан "Жел мұнарасының Коринф капителі" деп аталады (шамамен б.з.д. 50 жыл). Капительдің төменгі бөлігінде акант жапырақтарының бір қатары, ал артында "ұзын, тар жапырақтардың" қатары орналасқан. Олар дөңгелек тіреуге тығыз жабысады және кейде "лотос" жапырақтары, сондай-ақ "су жапырақтары" мен пальма жапырақтары деп те сипатталады; олардың көптеген ежелгі египеттік капительдердегі жапырақ пішіндерімен ұқсастығы айтылған. Бұл форма көбінесе ежелгі және қазіргі заманғы кішірек бағаналарда кездеседі.

Римдік Коринф ордені

Римдік тәжірибеде стиль өзінің үлгісін дамытты, бұл үлгі Аугуст форумындағы Марс Ультор ғибадатханасының (шамамен б.з. 2 жылы) салған үлгілеріне сәйкес келді. Ол Оңтүстік Галлиядағы Масон Карре (Ним) және Венадағы Август пен Ливия ғибадатханасында қолданылды. Марк Уилсон Джонс атап көрсеткен басқа да маңызды мысалдар: Базилика Ульпияның төменгі қатары және Анконадағы Траян аркасы (екеуі де Траян билігінің кезінде, 98–117 жж.), Фока бағанасы (кейінгі антик кезеңде қайта орнатылған, бірақ 2-ғасырдың туындысы) және Баалбектегі Бакх ғибадатханасы (шамамен 150 ж.). Пропорция – Коринф тәртібінің ерекше белгісі: Марк Уилсон Джонс атап өткендей, "симметрия принциптеріне сәйкес өлшемдер мен қатынастардың үйлесімді интеграциясы". Бағананың жалпы биіктігі мен бағана шахтасының биіктігі арасындағы қатынас 6:5 құрайды, сондықтан бағананың капиталмен бірге толық биіктігі көбінесе 6 римдік футтың еселігіне тең, ал бағананың биіктігі 5 еселігіне тең болады. Коринф бағанасы пропорциялары бойынша иондық бағанаға ұқсас, бірақ одан жіңішке және өзінің ерекше оюлы капителімен ерекшеленеді. Оның бір түрі – Тиволи ордені, Тиволидегі Веста ғибадатханасында табылған. Тиволи орденінің Коринф капителінде екі қатар акант жапырақтары бар, ал оның абакусы гибискус гүлдері пішіндес үлкен флеронмен әшекейленген, олардың спираль тәрізді тораптары айқын байқалады. Бағана тікшелерінің жоғарғы бөлігі тегіс. Фриз букраниялар арасында ілінген жеміс-жидек гирляндаларын көрсетеді. Әр гирлянданың үстінде ортасында розетка орналасқан. Карнизде модульдер жоқ.

Гандара астаналары

Индо-коринфтік астаналар – Үнді субконтинентінің солтүстік-батыс бөлігінде кездесетін, бағаналар мен пилястрларды безейтін астаналар. Олар көбінесе эллинистік және үнді элементтерін үйлестіреді. Бұл астаналар біздің заманымыздың I ғасырына жатсады және Гандхараның грек-буддистік өнерінің маңызды бөлігін құрайды. Классикалық үлгі жиі өзгертіліп, әдетте созылған форма алатын, ал кейде буддалық ступалар мен храмдар контекстінде орамалармен біріктірілетін. Индо-коринфтік астаналар Будда немесе Бодхисаттвалардың мүсіндерін де камтиды, олар көбінесе коринфтік ою-өрнектерінің әсем жапырақтарымен қоршалған және көбінесе олардың көлеңкесінде орналасқан орталық тұлғалар болып бейнеленеді.

Византия империясы және ортағасырлық Еуропа

"Корнифтік" термині классикалық үлгілердің біріне жақын бағаналар мен бас қалаштарына ғана қолданылса да, бас қалаштарына өсімдіктермен безендіру Византия архитектурасында және Еуропа орта ғасырларының түрлі стильдерінде, Каролинг архитектурасынан бастап, роман архитектурасында және готика архитектурасында кең таралды. Бағананың (көбінесе ойықсыз) және бас қалаштың арақатынасы мен ерекшеліктерінде үлкен еркіндік болды. Көптеген өсімдік түрлері кейде шынайы бейнеленген, мысалы, Англиядағы Саутвелл монастырының басқару залындағы бас қалаштарындағыдай.

Тарих

Коринф бағанасының ең ежелгі мысалы Аркадиядағы Бассадағы Аполлон Эпикурий храмында, шамамен 450–420 ж.б.д. кезде табылды. Бұл храмның ордерінің бөлігі емес, храмды қоршап тұрған дориялық колоннадасы мен камера ішіндегі иондық ордері бар. Бір ғана коринфтік бағана камераның ортасында жеке тұр. Бұл ерекше ерекшелік, археологтар оның мәнін талқылайды: кейбіреулері оның жай ғана ант бағанасының мысалы екенін айтады. Келесі ғасырда Грекиядағы коринфтік бағаналардың бірнеше мысалы храмдардың ішінде қолданылған. Көбірек танымал мысал және құрылыстың сыртында Коринф ордерін алғаш рет пайдалану туралы құжатталған дерек – Афинадағы Лисикраттың дөңгелек хорагиялық ескерткіші, шамамен б.з.д. 334 жылы салынған. Эпидаврдың дөңгелек толосының іргесінде ежелгі заманда мұқият көмілген коринфтік капителі қазіргі археологиялық зерттеулер кезінде табылды. Оның құпиясы мен сақталуы Асклепийге арналған храмды салуда тас қалаушылардың үлгісі ретінде мүсіншінің моделі ретінде түсіндірілді. Ғимараттың сәулеттік дизайны ежелгі дәуірде классикалық грек мүсіншісі Ескі Поликлейттің ұлы, Жаңа Поликлейтке жатқызылды. Храм б.з.д. 4 ғасырда салынған. Грекияның ең танымал қасиетті орындарының біріндегі осы капительдер кешірек эллиндік және римдік Коринф ордерінің жобаларына әсер етті. Абаканың қисық жақтары өткір тілімде кездеседі, ол оңай зақымдалады, кейінірек және Ренессанстан кейінгі дәуірде көбінесе қисайған бұрышпен ауыстырылды. Бүршіктердің артында орталық сабаның цилиндрлі пішіні анық көрінеді. Кейінірек рим жазушысы Витрувий (шамамен б.з.д. 75 – б.з.д. 15 ж.ж.) Коринф ордерін грек сәулетшісі және мүсіншісі Каллимахтың жас қыздың қабірінде қалдырылған себетті көргеннен шабыттанғандығын айтқан. Оның бірнеше ойыншықтары болған, ал себеттің үстіне ауа райынан қорғау үшін шаршы плитка қойылған. Акант өсімдігі тоқылған себет арқылы өсіп, тікенді, терең кесілген жапырақтарын себеттің тоқуымен араластырған. Клод Перро Каллимахтың әңгімесін бейнелейтін виньетканы 1684 жылы Парижде жарық көрген Витрувийдің аудармасы үшін Коринф ордерінің суретіне қосты. Перро өзінің гравюрасында капительдің пропорцияларын дизайн талаптарына сәйкес, ешқандай наразылық тудырмастан қалай реттеуге болатынын көрсетті. Перроның жапырақтарының текстурасы мен контуры АҚШ Капитолийіндегі 19 ғасырдың натурализмімен салыстырғанда құрғақ және тығыз. Кейінгі антикалық және Византиялық дәуірде жапырақтар желдің күшімен бүйірге қарай соғылғандай көрінеді. Дориялық және иондық бағана капительдерінен айырмашылығы, Коринф капителінде төменде мойын жоқ, тек астрагалды қалыпқа ұқсас сақина немесе капительдің негізін құрайтын жолақ бар, ол аңыз бойынша себеттің негізін еске түсіреді. Көптеген ғимараттар (және клиенттер) екі ордерге қанағаттанады. Ордерлер бірінің үстіне бірін қойылғанда, мысалы, Колизейде, табиғи прогрессия ең берік және қарапайым (дориялық) төменде, ең жұқа және бай (коринфтік) жоғарыда болады. Колизейдің ең жоғарғы қабатында 16 ғасырда Композиттік ордер деп белгіленген ерекше ордер бар. 16 ғасырдың ортасындағы итальяндықтар, әсіресе Себастьяно Серлио және Джакопо Бароцци да Вигнола, ордерлердің канондық нұсқасын құрғандар, олар Иониялық бұршақтарын Коринфтік жапырақтарымен біріктіретін "Композиттік ордер" анықталды деп ойлады, бірақ римдік тәжірибеде бұршақтар көбінесе кездесетін. Романдық және готикалық сәулетте классикалық жүйе аркалы күмбездерден тұратын жаңа эстетикамен ауыстырылды, бірақ Коринф капителі сақталды. Ол цистерциандық сәулеттегідей, литургия мен аскетикалық ойланудан алаңдатуды тудырмайтын, немесе басқа жағдайларда көптеген қиялға толы өзгерістерге, тіпті бір жүйедегі бағандар немесе колонналар сериясының капительдеріне де ұшырауы мүмкін. 16 ғасырда сәулеттік трактаттардағы ордерлердің гравюралары олардың егжей-тегжейін қатаң шектеулерде стандарттауға көмектесті: Себастьяно Серлио; Джакомо Бароцци да Вигноланың Regola delli cinque ordini (1507–1573); Андреа Палладионың I quattro libri dell'architettura және Винченцо Скамоццидің L'idea dell'architettura universale, 17 ғасырда Перро сияқты одан әрі жетілдірілген гравюралық модельдері бар француз трактаттарымен толықтырылды.