Кіріспе
Ежелгі Рим дініндегі кішкентай киелі орын. Ежелгі Рим дінінде эдикула (aedicula) – кішкентай киелі орын, ал классикалық сәулет өнерінде екі бағанамен тірелген фронтон немесе антаблетурамен жабылған ойыс немесе шағын ғимаратты білдіреді, әдетте мүсінді қоршайды. Ерте христиандық эдикулаларда кейде жерлеу урналары кездеседі. Эдикулалар өнерде де әшекейлеу түрі ретінде бейнеленеді. "Эдикула" сөзі латын тіліндегі aedes сөзінің кішіргіші, ол ғибадатхана ғимараты немесе тұрғын үйді білдіреді. Ларелер – үйді және отбасылық үй құдайларын қорғайтын римдік құдайлар. Пенаттар бастапқыда қойманың қамқоршы құдайлары (нағыз генийлер) болды, кейін бүкіл үйді күзететін үй құдайларына айналды. Басқа эдикулалар үлкен ғибадатханалар ішіндегі кішкентай киелі орындар болды, әдетте негізге орнатылып, үстінен фронтон және бағаналармен қоршалған. Ежелгі Рим сәулетінде эдикуланың қоғамда өкілдік функциясы болған. Олар триумф аркасы, қала қақпасы және терма сияқты қоғамдық ғимараттарға орнатылған. Ефестегі Цельс кітапханасы (шамамен 2 жыл) – жақсы мысал. 4-шы ғасырдан бастап Рим империясының христиандығына көшуінен бастап, мұндай киелі орындар немесе оларды қоршап тұрған құрылымдар жиі Киелі кітаптағы "табернакль" (tabernacle) терминімен аталады, ол ойыс, терезе немесе сурет үшін жасалған кез келген әсемделген құрылымды білдіреді.
In ancient Roman religion, an aedicula (: aediculae) is a small shrine, and in classical architecture refers to a niche covered by a pediment or entablature supported by a pair of columns and typically framing a statue, the early Christian ones sometimes contained funeral urns. Aediculae are also represented in art as a form of ornamentation. The word aedicula is the diminutive of the Latin aedes, a temple building or dwelling place. The Lares were Roman deities protecting the house and the family household gods. The Penates were originally patron gods (really genii) of the storeroom, later becoming household gods guarding the entire house. Other aediculae were small shrines within larger temples, usually set on a base, surmounted by a pediment and surrounded by columns. In ancient Roman architecture the aedicula has this representative function in the society. They are installed in public buildings like the triumphal arch, city gate, and thermae. The Library of Celsus in Ephesus (c. 2 AD) is a good example. From the 4th century Christianization of the Roman Empire onwards such shrines, or the framework enclosing them, are often called by the Biblical term tabernacle, which becomes extended to any elaborated framework for a niche, window or picture.
Готикалық эдикулалар
Готика сәулетінде де эдикула немесе киелі үй – бұл оның ішіндегі мазмұнына, жазулы тақтаға, құлшынып бағалайтын нысанға, бюстіне немесе осы сияқты нәрсеге мән беру үшін қолданылатын құрылымдық жақтау. Ол, орналасқан қабырғасынан ерекшеленетін шағын ғимараттың құрылымдық тілін қабылдайды. Қабырғадағы киелі үйдің жақтауы, бос тұрған үш өлшемді сәулеттік балдахин немесе алтарь үстіндегі кибориум сияқты иерархиялық функцияларды атқарады. Кейінгі готикалық кезеңде алтарьдық суреттер мен құрметті бейнелер әдетте готикалық шіркеулердің сәулетін шағын түрде қайталайтын, жиналған бағаналармен тірелген қақпақтар мен шатырлармен безендірілген. Жарықтандырылған қолжазбалардың бастапқы әріптерінде қасиетті тарихтан алынған суреттерді эдикулалармен бейнелейді.
Қайта өрлеу дәуірі эдикулалары
Классикалық сәулеттік құрылым мен all'antica стиліндегі ежелгі [Римдік] үлгідегі әшекей, Кеш Ренессанс дәуірінде суреттелген немесе бедерлі портреттерді безендірудің немесе қымбатты және құнды айналарды қорғаудың сәнді тәсіліне айналды; итальяндық үлгілер 16 ғасырдың соңында Францияда, содан кейін Испанияда, Англияда және Германияда қолданылды.
Қайта өрлеуден кейінгі классицизм
16 ғасырда архитектуралық безендірілген аэдикулярлы есік айналасы, есіктің екі жағында пилястрлар немесе бағаналар мен оның үстінде фронтонды антаблетура қолданыла бастады. Ұлыбританиядағы неопалладиандық қайта жандану кезеңінде, ою-өрнектелген және алтын жалатылған аэдикулярлық немесе табернакльдік жақтаулар Уильям Кент сияқты суретшілер үшін 1720 жылдардың соңынан 1740 жылдарға дейінгі ағылшын Палладиандық айна кадрларының танымал элементтері болды. Эдикулалар Бернинидің мүсіндерімен бірге Әулие Петр қабірінің композициясында маңызды орын алады; оның тікелей астындағы шамамен 160 жылға дейін сақталған кішкентай эдикула 1940 жылы табылды.
Басқа эдикулалар
Грек дінінде де осындай шағын киіз үйлерге ұқсас құрылыстар кездеседі, олар "найскои" деп аталады, бірақ олардың қолданылуы қатаң түрде діни мақсатта болған. Эдикулалар бүгінде рим зираттарында жерлеу архитектурасының бір бөлігі ретінде сақталған. Қазіргі уақытта ең танымал эдикула Иерусалим қаласындағы Қасиетті қабір шіркеуінің ішінде орналасқан. Заманауи американдық сәулетші Чарльз Мур (1925–1993) өз жұмыстарында эдикула тұжырымдамасын кеңістіктердің ішінде кеңістіктер жасау және үйдің рухани мәнін сезіндіру үшін пайдаланған.