Кіріспе

Классикалық сәулет стилі, бағана түрінен танылатын Физикалық құрылымдық рет

Архитектурадағы рет – әр бөлігінің атқаруға тиіс қызметімен реттелетін, бірыңғай белгіленген пропорцияларға бағынатын бөліктердің жиынтығы. Ежелгі грек және ежелгі римдік өркениеттерден бізге жеткен архитектуралық реттер – классикалық сәулет стилі болып табылады, олардың әрқайсысы пропорцияларымен, ерекше профильдерімен және детальдарымен, ең алдымен қолданылған бағана түрімен ерекшеленеді. Архитектураның үш реті – дорлық, иондық және коринфтік – Грецияда пайда болған. Римдіктер бұларға, атауы болмаса да, тоскан ретін қосты, оны дорлықтан қарапайымдап жасады, ал композиттік ретін коринфтік ретінен әшекейлі етті. Классикалық ғимараттың архитектуралық реті классикалық музыканың лады немесе тоналығына, жазбаша композицияның грамматикасына немесе риторикасына ұқсас. Ол музыка интервалдары сияқты белгілі бір модульдермен белгіленеді және тіліне бейімделген тыңдаушыда белгілі бір күтулерді тудырады. Ежелгі грек сәулетінде реттер негізінен құрылымдық болған, ол кешкі кезеңіне дейін арканы аз қолданды, ал римдік сәулетте, арка жиі басым болғанда, реттер порталдар мен ұқсас қолдануларды қоспағанда, көбінесе декоративтік элементтерге айналды. Бағаналар қабырғалардан шығатын жартылай бағаналарға дейін қысқартылды немесе пилястраларға айналды. Бұл тәсіл итальяндық Ренессанста, алғашқыда римдік үлгілерге сүйене отырып, реттердің саналы және «дұрыс» қолданылысын қайта жаңғыртудан кейін де жалғасты. Грек қайта жаңғыру архитектурасы грек түпнұсқалары туралы білімнің артуымен шабыттандырылды және салыстырмалы түрде ерте кезеңдерден бастап, көбірек нақты үлгілерге оралды.

Элементтер

Әр стильдің бағаналардың жоғарғы жағында ерекше капителдері және олар тіреген көлденең антаблементтері болады, ал ғимараттың қалған бөлігі бұл реттерге байланысты өзгермейді. Бағанның білігі мен негізі де ретке қарай өзгереді және кейде тік, ойыс жолақтармен – флютингпен безендіріледі. Білік төменгі жағында жоғарғы жағына қарағанда кеңірек, себебі оның энтазисі, биіктігінің үштен бірінен басталып, бағанды жоғары қарай бірте-бірте жіңішкелентеді. Дегенмен, кейбір дориялық бағаналар, әсіресе ерте грек бағаналары, көзге көрінетіндей кеңейген, білігі бойында тарлап кететін тік сызықты профильдерге ие. Капител білік үстіне орналасады. Ол жүктемелік функцияны атқарады, антаблементтің салмағын тірек бағанаға шоғырландырады, бірақ негізгі мақсаты эстетикалық. Некинг – біліктің жалғасы, бірақ ол бір немесе бірнеше ойықтармен визуалды түрде бөлінеді. Эхинус некингтің үстінде жатады. Ол сыртқа қарай дөңгеленген дөңгелек блок, ол абакқа тірек болады – абак көлденең немесе бейнелі блок, ол өз кезегінде антаблементті тірейді. Антаблемент үш көлденең қабаттан тұрады, олардың барлығы формалар немесе жолақтар арқылы көзбен ажыратылады. Римдік және Ренессанстан кейінгі жұмыстарда антаблемент бағанадан бағанаға, оның салмағын көтеретін бағанадан шығатын арка түрінде тасылуы мүмкін, бұл ретте оның бөліністері мен мүсіндік безендірілуі сақталады. Бұйрықтың барлық бөліктерінің атаулары бар.

Өлшем

Бағандардың биіктігі, оның қабыршағының негізіндегі диаметрі мен баған биіктігі арасындағы қатынас арқылы есептеледі. Дорикалық баған жеті диаметр биіктікте, ионикалық баған сегіз диаметр биіктікте, ал Коринфтік баған тоғыз диаметр биіктікте сипатталады. Бірақ, ежелгі және жаңадан қайта жаңғырылған мысалдарында қолданылған нақты қатынастар айтарлықтай өзгеріп отырады, бірақ тәртіптер арасындағы жіңішкелену тенденциясын сақтайды. Кейде, қабыршақтың қай бөлігі өлшенгенін көрсету үшін "негізгі диаметр биіктігі" деп айтылады.

Грек ордендері

Ежелгі грек архитектурасында үш ерекше тәртіп бар: дориялық, иондық және коринфтік. Римдіктер осы үшеуін қабылдап, олардың капителдарын өзгертті. Грек ордерлерін Рим империясы б.з.б. 1 ғасырында қабылдады. Ежелгі гректердің үш ордері содан бері Еуропаның неоклассикалық архитектурасында тұрақты түрде қолданылып келеді. Кейде дориялық ордер ең ерте ордер деп есептеледі, бірақ мұны қолдайтын дәлел жоқ. Керісінше, дориялық және иондық ордерлер шамамен бір уақытта пайда болған сияқты, иондық – Грецияның шығысында, ал дориялық – батыста және материкте. Дориялық және иондық ордерлердің екеуі де ағаштан шыққан болуы мүмкін. Олимпиядағы Гера храмы – дориялық архитектураның ең жақсы сақталған ескі храмы. Ол б.з.б. 600 жылдан кейін салынған. Дориялық ордер кейін Грекияға және Сицилияға тарады, онда ол 800 жыл бойы монументалды архитектураның басты ордері болды. Ерте гректер, әрине, ежелгі египеттік архитектурада және басқа Таяу Шығыс мәдениеттерінде тас бағаналардың негіздері мен капителдары қолданылғанын білген, бірақ онда олар көбінесе интерьерде қолданылған, грек стиліндегідей экстерьердің басым бөлігі ретінде емес.

Дориялық тәртіп

Дорлық тәртіп материктік және Батыс Грекияда пайда болған. Бұл ең қарапайым тәртіп, қысқа, ұйымдасқан, салмақты бағаналарымен, қарапайым, дөңгелек пішіндес капительдерімен (жоғарғы бөліктерімен) және негізі болмайтындығымен сипатталады. Биіктігі диаметрінен 4-8 есе ғана артық болғандықтан, бұл бағаналар барлық тәртіптердің ішінде ең алшақ болып табылады. Дорлық тәртіптің шахтасы 20 тік қырмен жасалған. Капителі мойын немесе сақинадан тұрады, ол қарапайым шеңбер болып табылады. Эхинус дөңес немесе дөңгелек жастық сияқты тас, ал абакус – төртбұрышты тас плита. Капительдің үстінде капительді антаблементпен байланыстыратын төртбұрышты абакус орналасқан. Антаблемент үш көлденең бөлікке бөлінеді, олардың төменгі бөлігі тегіс немесе көлденең сызықтармен бөлінген. Жоғарғы жартысы дорлық тәртіпке тән. Дорлық антаблементтің фризі триглифтер мен метопаларға бөлінеді. Триглиф – үш тік жолақтан тұратын бөлім, олар ойықтармен бөлінген. Метопалар – екі триглифтің арасындағы тегіс немесе оюлы бедерлер. Грек дорлық тәртібінің формалары жеке негізсіз келеді, олар тікелей стилобатқа орналастырылады. Бірақ кейінірек пайда болған формалары тұғыр мен торус тұратын дәстүрлі негізге ие болды. Римдік дорлық тәртібінің нұсқалары кішірек пропорцияларға ие. Осының салдарынан, олар грек тәртіптеріне қарағанда жеңіл көрінеді.

Иондар реті

Иониялық тәртіп Грекияның шығысынан пайда болды, оның бастауы ұқсас, бірақ аз танымал Эолиялық тәртіппен тығыз байланысты. Ол жұқа, тікшелі бағаналарымен, үлкен негізімен және капиталдың эхинусындағы екі қарама-қарсы ирекшелермен (немесе "ұлулармен") ерекшеленеді. Эхинус өзі жұмыртқа және тікен мотивімен әшекейленген. Иониялық бағана дориялық бағанаға қарағанда төрт тікшеден артық (барлығы 24 тікше). Иониялық негізде екі дөңгелек өрнек – тори бар, олар скоциямен бөлінеді. Иониялық тәртіп сондай-ақ энтазиспен, бағана шахтасының иіліп тарылуымен де ерекшеленеді. Иониялық тәртіптегі бағананың биіктігі оның ең төменгі диаметрінен тоғыз есе артық. Шахтаның биіктігі сегіз диаметрге тең. Антабламенттің архитравы көбінесе үш қабатты жолақтардан (фасциялардан) тұрады. Фриз дориялық триглифтері мен метопаларынан бос. Фриз кейде олардың орнына мүсінделген бейнелер сияқты үздіксіз әшекеймен келеді.

Коринфтік тәртіп

Коринф ордері грек ордерлерінің ең әсемделуі болып табылады, оның жұқа тілімделген бағанасы екі қатар акант жапырақтарымен және төрт иректермен әшекейленген көркемді капителімен сипатталады. Коринф ордерінің шахтасы 24 тілімшеден тұрады. Бағананың биіктігі әдетте он диаметрге тең. Римдік жазушы Витрувий Коринф ордерін б.з.б. 5 ғасырдағы грек мүсіншісі Каллимахқа қарызды деп есептейді. Бұл ордер бойынша салынған ең көне ғимарат – Афинадағы Лисикраттың хорагикалық монументі, ол б.з.б. 335-334 жылдары салынған. Коринф ордері б.з.б. 1 ғасырда Витрувийдің еңбектері арқасында мәртебелі деңгейге көтерілді.

Римдік ордендер

Римдіктер гректердің барлық тәртіптерін бейімдеді, сондай-ақ грек тәртіптерінің өзгеруінде жатқан екі өз тәртібін жасады. Алайда, бұл тәртіптер Қайта өрлеу дәуірінде ғана Тоскана және Композит деп аталып, ресми тілге енді, тиісінше ең қарапайым және ең әсем тәртіптер. Римдіктер сонымен қатар "үстіне орналасқан" тәртіпті де ойлап тапты. Үстіне орналасқан тәртіп – бұл ғимараттың қабаттарының әртүрлі тәртіптермен жасалуы. Ең ауыр тәртіптер төменгі қабатта, ал ең жеңілдері – жоғарғы қабатта болды. Яғни, дориялық тәртіп бірінші қабатта, иондық тәртіп ортаңғы қабатта, ал коринфтік немесе композиттік тәртіп жоғарғы қабатта қолданылды. Гигант тәртіпті Қайта өрлеу дәуіріндегі сәулетшілер ойлап тапқан. Гигант тәртіп екі немесе одан да көп қабаттың биіктігіне дейін созылатын бағаналармен сипатталады.

Тосканалық орден

Тосканалық ордер өте қарапайым дизайнға ие, қарапайым тірегі, сондай-ақ қарапайым капителі, негізі және фризі бар. Ол гректердің дориялық ордерінің жеңілдетілген нұсқасы. Тосканалық ордерге тек эхинус пен абакус тұратын капитель және жолақты тірегі тән. Пропорциялары жағынан дориялық ордерге ұқсас, бірақ жалпы алғанда ол айтарлықтай қарапайым. Бағанның биіктігі әдетте жеті диаметрге тең. Басқа ордерлермен салыстырғанда, Тоскана ордері ең мықты болып көрінеді.

Құрама тапсырыс

Композиттік рет – бұл аралас рет, ионикалық реттің спиральдерін және коринфтік реттің жапырақтарын біріктіреді. Ренессансқа дейін ол жеке рет ретінде қарастырылмаған. Керісінше, ол коринфтік реттің кейінгі римдік түрі деп есептелген. Композиттік реттің бағанасы әдетте он диаметр биіктікте болады.

Тарихи дамуы

Ренессанс кезеңінде ежелгі Грекия мен Рим мәдениеттерінің әдеби көздеріне қызығушылық қайта жанданды, классикалық принциптерге негізделген жаңа архитектураның қарқынды дамуы орын алды. Римдік теоретик, сәулетші және инженер Витрувийдің "Де архитектура" трактаты – ежелгі дәуірден жеткен жалғыз архитектуралық еңбек. 15 ғасырда қайта жаңғырылған Витрувий архитектура саласындағы басты авторитет ретінде бірден мойндалды. Дегенмен, оның мәтінінде сөздердің реті дұрыс келмейді. Бағандардың төрт түрін (ол тек: Тоскана, Дорика, Ионика және Коринф) сипаттау үшін ол әртүрлі сөздер қолданады: genus (туыс), mos (әдет, салты, мінез-құлық), opera (еңбек). "Орден" термині және канонды қайта анықтау идеясы 16 ғасырдың басында Римде пайда болды, бұл, әдетте, Перуцци, Рафаэль және Сангалло Витрувийдің мәтінін зерттеу барысында және оны талқылауларынан туындады. Содан бері канонның анықтамасы – Ренессанс және Барокко дәуірлерінің бірнеше буын еуропалық сәулетшілерін қамтитын ұжымдық еңбекке айналды, олар өз теорияларын Витрувийдің жазбаларын зерттеу және римдік қираған орындарды бақылау негізінде құрды (грек қираған орындары тек Грекия тәуелсіздігінен кейін, 1821–1823 жылдары қолжетімді болды). Осыған қоса, архитектуралық ордерлерді қолдану ережелері және олардың ең ұсақ бөлшектеріне дейін нақты пропорциялары жасалды. Ренессанс теоретиктері белгілі бір құдайларға арналған ғибадатханалар үшін ордерлердің сәйкестігі туралы түсіндірмелер берді (Витрувий I.2.5), онда Дорикалық – қайратты және ер жүрек, Ионикалық – аналық, ал Коринфтік – қыздық деп сипатталды.

Вигнола "реті" ұғымын анықтайды

Витрувийдің үлгісіне және 1537 жылдан бастап жарық көрген Себастьяно Серлионың Regole generali di architettura sopra le cinque maniere de gli edifici бес кітабына сүйене отырып, Джакомо Бароцци да Виньола сәулет ережелерін жасады, ол бұрынғы екі трактаттан гөрі практикалық болатын, сонымен қатар алғаш рет әрбір бес түрлі бағананың антикадан мұраға қалған түрлерін анықтау үшін «рет» терминін жүйелі және тұрақты түрде қолданды. Әр түрлі тақталардың алғашқы басылымы 1562 жылы Римде «Regola delli cinque ordini d'architettura» («Сәулет өнерінің бес ордерінің каноны») деген атпен жарық көрді. Дэвид Уоткин атап көрсеткендей, Виньоланың кітабы «400 жыл ішінде он тілде – итальян, голланд, ағылшын, фламанд, француз, неміс, португал, орыс, испан, швед тілдерінде 500-ден астам басылымда жарық көрді, бұл оны барлық уақыттағы ең ықпалды кітаптардың біріне айналдырды». Кітап тек кіріспеден және содан кейін бес сәулеттік ордерлердің барлық егжей-тегжейлерін көрсететін 32 түсіндірмелі тақтадан тұрды. Ренессанс архитектурасы трактаттарының негізгі сарапшысы Кристоф Тонестің айтуынша, «Витрувийдің үлгісіне сәйкес, Виньола жүйенің негізі болып табылатын жарты диаметрге тең «модульді» таңдады. Барлық басқа өлшемдер осы модульдің бөлшектері немесе еселіктері түрінде берілген. Нәтижесінде арифметикалық модель пайда болады, оның көмегімен әрбір рет, үйлесімді пропорциясымен, фасадтың немесе интерьердің кез келген биіктігіне оңай бейімделуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Виньоланың «Регола» кітабы – тамаша зияткерлік жетістік». Америкада 19-ғасырдың басында сәулетші Ашер Бенджамин жазған «Американдық құрылысшының серігі» шығыс штаттарындағы көптеген құрылысшыларға, әсіресе Федералды стиль деп белгілі стильді дамытқандарға әсер етті. Виньоланың «Регола» кітабының соңғы американдық интерпретациясын 1904 жылы Уильям Роберт Уэр өңдеді. Классикалық стильден бас тарту алдымен Готикалық қайта жанданумен, содан кейін 19-ғасырда модернизмнің дамуымен болды. Баухаус таза функционализмді насихаттады, артық әшекейлерден арылды, бұл қазіргі заманғы сәулеттің ерекше белгілерінің біріне айналды. Бірақ кейбір ерекшеліктер де бар. Постмодернизм композицияның қатаң ережелерінен айырылып, мәдени сілтеме ретінде ордерлерді ирониялық түрде пайдалануды енгізді. Екінші жағынан, Англиядағы Квинлан Терри және Америка Құрама Штаттарындағы Майкл Дуайер, Ричард Саммонс және Дункан Стройк сияқты бірқатар маман классикалық дәстүрді жалғастырып, өз жұмыстарында классикалық ордерлерді қолданады.

Нонс бұйрықтары

Бірнеше тәртіптер, әдетте композиттік тәртіпке негізделген және тек астаналардың дизайнында ғана өзгешеленетін, белгілі бір жағдайлардың ықпалымен ойлап табылды, бірақ қайта қолданылмады. Олар "nonce order" терминімен белгіленеді; бірнеше мысалы төменде келтірілген. Бұл "nonce order"-лердің бәрі Париж курстарында оқытылған "сөйлейтін архитектураны" (architecture parlante) көрсетеді, Этьен Луи Булье ең нақты түсіндіргендей, онда классикалық архитектураның мүсіндік элементтері құрылыстың мақсатын жақсырақ жеткізу және оның визуалды мағынасын тиістілікпен байыту үшін символдық түрде қолданылуы мүмкін. Бұл идея шамамен 1875-1915 жылдары Beaux Arts архитектурасының оқытуында кеңінен қолданылды.

Француздық орден

Версаль сарайындағы Айналар залында "француздық тәртіпте" қоладан жасалған капительдері бар пилястрлар орналасқан. Шарль Ле Брун жобалаған капительдер Франция Корольдігінің ұлттық нышандарын бейнелейді: екі галл әтешінің арасында патшалық күн және одан төменде лилия гүлі.

Британдық ордендер

Роберт Адамның ағасы Джеймс 1762 жылы Римде Клериссоның басшылығымен ежелгі ескерткіштерді суреттеді, «британдық тәртіпті» ойлап тапты және оның суретін жариялады. Оның капителінде геральдикалық арыстан мен біржан композиттің орамдарының орнын басады, бұл Византиялық немесе Романдық концепция, бірақ неоклассикалық реализм тұрғысынан бейнеленген. Адамның бояу және қызыл бояумен жасалған суреті Колумбия университетінің Эйвери кітапханасында сақталады. 1789 жылы Джордж Дэнс Иония тәртібінің нұсқасы – аммонит тәртібін ойлап тапты, ол Джон Бойделдің Лондонның Палл Моллдағы Шекспир галереясы үшін қазба аммониттер пішіндес орамдарды қолданды. Уильям Донторнның репа жапырақтары мен мангельвурцельді пайдаланған Коринф тәртібінің бейімделуі «Аграрлық тәртіп» деп аталады. 1912 жылдан бастап Үндістандағы Британ империясының жаңа үкімет орталығы ретінде Нью-Делиді жоспарлаған сэр Эдвин Лютьенс, тік қабырғалар жолағы бар капителі бар және орамдардың орнына әр бұрышында қоңыраулар ілінген Дели тәртібін жасады. Оның жаңа қаланың орталық сарайы – Вице-король үйі, қазіргі президенттік резиденция Раштрапати Бхаван, классикалық формалар мен пропорцияларға үнді сәулетінің элементтерін толығымен енгізіп, тәртіптің барлық бөліктерін пайдаланды.

Америкалық тапсырыстар

АҚШ-та Вашингтондағы Капитолий ғимаратының сәулетшісі Бенджамин Латроб американдық ботаникалық ордерлер сериясын жобалаған. Ең танымал – акант жапырақтарының орнына жүгерінің қабаттары мен жапырақтарын қолданған Коринф ордері, оны Джузеппе Францони жасап, Сенат ғимаратының кішкентай күмбезді вестибюлінде пайдаланған. 1814 жылы Вашингтон өртенген кезде осы вестибюль дерлік зақымсыз қалды. Бейбітшілік орнағаннан кейін Латроб темекі жапырақтарын аканттың орнына қолданатын американдық ордерді жобалады және 5 қараша 1816 жылы Томас Джефферсонға оның эскизін хатпен жіберді. Одан үлгі жіберуі сұралды, ол Монтичеллода сақтаулы. 1830 жылдары Александр Джексон Дэвис оған қатты әсер етіп, оның суретін салды. 1809 жылы Латроб екінші американдық ордерді ойлап тапты, ол классикалық ою-өрнектердің шеңберінде магнолия гүлдерін пайдаланды, бұл оның суретінде көрсетілген. Ол «Сенат палатасының кіреберіс галереясындағы жоғарғы бағаналарға» арналған еді.