Кіріспе
Франц Шуберт жазған әндер циклі "Қысқы саяхат" (Winterreise, D. 911, Op. 89, 1828 жылы жарияланған) – неміс ақыны Вильгельм Мюллердің 24 өлеңіне жазылған дауыс пен фортепианоға арналған әндер циклі. Бұл Шуберттің Мюллердің өлеңдеріне арналған екі ән циклінің екіншісі, алғашқысы – "Сұлу диірменші" (Die schöne Müllerin, D. 795, Op. 25, 1823 жыл). Екеуі де бастапқыда тенор дауысы үшін жазылған, бірақ Шуберттің өзі белгілеген үрдіс бойынша, олар жиі басқа да вокалдық диапазонға көшіріледі. Екі туынды да көлемі мен құрылымдық үйлесімділігіне байланысты тыңдаушылар мен орындаушылардан интерпретациялық талаптарды қояды. Людвиг ван Бетховеннің "Алыстағы сүйіктіге" (An die ferne Geliebte) циклі 1816 жылы жарық көргенімен, Шуберттің циклдері осы жанр тарихындағы ең маңызды орынды иеленеді. Циклдің қолжазбасы Морган кітапханасы мен мұражайында сақтаулы.
Winterreise (, Winter Journey) is a song cycle for voice and piano by Franz Schubert (D. 911, published as Op. 89 in 1828), a setting of 24 poems by German poet Wilhelm Müller. It is the second of Schubert's two song cycles on Müller's poems, the earlier being Die schöne Müllerin (D. 795, Op. 25, 1823). Both were originally written for tenor voice but are frequently transposed to other vocal ranges, a precedent set by Schubert himself. The two works pose interpretative demands on listeners and performers due to their scale and structural coherence. Although Ludwig van Beethoven's cycle An die ferne Geliebte (To the Distant Beloved) was published earlier, in 1816, Schubert's cycles hold the foremost place in the genre's history. The autograph manuscript of the cycle is preserved in the Morgan Library & Museum.
Авторлығы мен құрамы
"Қысқы сапар" екі бөлімнен тұрады, әрқайсысында он екі ән бар, бірінші бөлігі 1827 жылдың ақпанында, екіншісі 1827 жылдың қазан айында жазылды. Екі бөлімді Тобиас Хаслингер жеке-жеке жариялады, біріншісі 1828 жылдың 14 қаңтарында, ал екіншісі (Шуберт 19 қарашада қайтыс болғанға дейін бірнеше күн бұрын түзетулер енгізген) 1828 жылдың 30 желтоқсанында жарық көрді. Мәтін Вильгельм Мюллердің өлеңдерінен құралған. Мюллер, ақын, солдат және Пруссиядағы Дессау қаласының императорлық кітапханашысы (қазіргі Шығыс Орталық Германия), 1827 жылы 33 жасында қайтыс болды және, мүмкін, оның өлеңдеріне 1823 жылы жазылған "Die schöne Müllerin" музыкалық қойылымын естімеген шығар, тіпті "Қысқы сапар" туралы да білмеген болуы мүмкін. "Die schöne Müllerin" Шуберт пен оның досы, баритон әншісі Иоганн Михаэль Вогльдің өнеркәсібінде маңызды орын алды, ол 1820 жылдардың ортасында Австрия бойынша гастрольдік сапарларында Шуберттің әндерін көптеген адамдарға таныстырды. Шуберт алғашқы он екі өлеңді "Вандерлидер фон Вильгельм Мюллер. Қысқы саяхат. 12 Liedern" атты Лейпцигте 1823 жылы жарық көрген альманахтан (Urania (Almanach)) тапты. Оған бұл кітапты жақын досы Франц фон Шобер сыйлаған. Ол осы өлеңдерге музыка жазғаннан кейін, 1827 жылдың ақпан айында Мюллердің 1824 жылғы "Саяхатшы мүйізшіктің өлімнен кейінгі қағаздарынан" атты кітабындағы өлеңдердің толық жинағын тапты. Бұл кітап композитор Карл Мария фон Веберге (Мюллер ұлы Ф. Макс Мюллердің куәсі) "оның достығы мен құрметінің кепілі ретінде" арналған еді. Вебер 1826 жылы қайтыс болды. 1827 жылдың 4 наурызында Шуберт достарын шақырып, алғашқы әндерді орындауды жоспарлады, бірақ олар келгенде ол үйде болмады, сондықтан іс-шара жыл соңына дейін кейінге қалдырылды, осы кезде толық қойылым өтті. 1823 және 1824 жылдардағы басылымдар арасында Мюллер мәтіндерді сәл өзгертті, сондай-ақ (тағы 12 өлең қосылғаннан кейін) олардың ретін өзгертті. Композицияның екі кезеңіне байланысты Шуберттің ән циклындағы реті алғашқы он екі басылған өлеңнің циклының тұтастығын сақтайды және он екі жаңа өлеңді Fortsetzung (жалғасы) ретінде қосады, Мюллердің ретін сақтайды (егер бұрыннан белгіленген өлеңдерді есептемесек), тек "Die Nebensonnen" мен "Mut!" өлеңдерінің орнын ауыстырды. Мюллердің кітабының толық нұсқасындағы соңғы реті былай болды: "Gute Nacht"; "Die Wetterfahne"; "Gefror'ne Tränen"; "Erstarrung"; "Der Lindenbaum"; "Die Post"; "Wasserflut"; "Auf dem Flusse"; "Rückblick"; "Der greise Kopf"; "Die Krähe"; "Letzte Hoffnung"; "Im Dorfe"; "Der stürmische Morgen"; "Täuschung"; "Der Wegweiser"; "Das Wirtshaus"; "Das Irrlicht"; "Rast"; "Die Nebensonnen"; "Frühlingstraum"; "Einsamkeit"; "Mut!"; "Der Leiermann". Осылайша, Шуберттің нөмірлері 1–5, 13, 6–8, 14–21, 9–10, 23, 11–12, 22, 24 болады, бұл тізбекті кейде Ханс Йоахим Мозер мен Гюнтер Баум талпыныс жасады. Шуберттің бастапқы топтағы орындары "Irrlicht", "Rast", "Frühlingstraum" және "Einsamkeit" өлеңдерімен аяқталады, ал екінші тізбегі "Die Post" өлеңімен басталады. Драмалық тұрғыдан алғанда, бірінші жартысы – сүйіктісінің үйінен кету кезеңі, ал екінші жартысы – қайта оянған үміттің азабы мен бағыну жолы. "Қысқы сапар" шығармасында Шуберт пианистің рөлін әншіге теңестіреді. Әсіресе, фортепианоның ырғақтары ақынның көңіл-күйін үнемі көрсетеді, мысалы, "Auf dem Flusse" өлеңінің ерекше ырғағы, "Rückblick" өлеңінің тынышсыз синкопацияланған үлгілері, "Einsamkeit" өлеңінің драмалық тремололары, "Irrlicht" өлеңінің жарқыраған ноталар жиынтығы немесе "Der stürmische Morgen" өлеңінің өткір акценттері. Пианино өлеңдердің табиғи бейнелерін, элементтердің дауыстарын, тірі жандар мен белсенді заттарды, дауылды желді, мұз астындағы суды, құстардың ән салуын, қарғалардың қағуына, иттердің ұлығуына, тотық ауа райының сықырлауына, посты кернейінің шақыруына және дрон мен қайталанатын әуенге толы әсерлі суреттер жасайды.
Шуберттің ниеті туралы пікірлер
Көптеген адамдар Шуберттің "Қысқы сапар" шығармасын жазған себебін түсіндіруге тырысты. Мүмкін болатын бір түсіндірме Елизавета Норман Маккейдің "Шуберт: Пианино және қараңғы пернелер" атты кітабында жазылған: "1822 жылдың соңында Шуберт қатты ауырып қалды, себебі ол сифилиспен ауырады, бұл оның өміріне әсер етті: оның физикалық және психикалық денсаулығы, және ол жазатын музыка". Төменде егжей-тегжейлі көрсетілгендей, ол сифилиспен өліп жатқанда "Қысқы сапар" жұмысын істеді. Шуберттің досы Франц фон Шоберден басқа, оның Шубертиаден немесе музыкалық сессияларына жиі қатысқан достары Эдуард фон Бауэрнфельд, Йозеф фон Спаун және ақын Иоганн Майрхофер болды. Спаун да, Майрхофер де "Қысқы сапар" шығармасының жазылу кезеңін Шуберттің терең меланхолиялық көңіл күйінде болғаны ретінде сипаттайды, өйткені Майрхофер айтқандай, "өмір өзінің қызғылт түстерін жоғалтып, қыс келді". Спаун Шуберттің күңгірт және депрессияда болғанын айтады, себебін сұрағанда: "Бүгін Шоберге келіңіз, мен сізге қорқынышты әндер циклін ойнаймын; олар маған басқа әндерге қарағанда күштірек әсер етті" деп жауап берді. Содан соң ол бізге "Қысқы сапар" әнін толықтай орындап берді. Біз осы әндердің қараңғы көңіл-күйіне қатты таңғалдық, ал Шобер "Липа ағашы" деген бір ғана әнге риза болғанын айтты. Сонда Шуберт тұрып: "Бұл әндер маған басқалардан да қатты ұнайды, уақыт өте келе сіздерге де ұнайды" деді. "Қысқы сапардың" қараңғы табиғатында, "Ди шёне Мюллеринмен" салыстырғанда, маусымның өзгеруі, мамырдың орнына желтоқсан, және ауырсынудың терең өзегі, жас жігіттің және ер адамның жүрегі арасындағы айырмашылық бар деп айтылады. Композитор осы Шуберт болғандықтан, "Қысқы сапар" музыкасының пафосын сыртқы жағдайлардан түсіндірудің қажеті жоқ, ол он жеті жастағы жігіт ретінде Гретхеннің жылауын музыкаға біржола бекіту қиялына ие болды және жылдар бойы Миньон мен Харпердің қайғысына, Майрхофердің ностальгиясына жауап берді. "Қысқы сапар" кезеңінде Шуберттің шаршаған көрінісін естігенде таңқаларлық емес; бірақ депрессия емес, қайта, қасиетті қуаныш түрі, оның трагикалық "Қысқы сапарына" қатты қуанышпен, тақырыбының сәттілігіне, оған әріптесін қайтарған мүмкіндіктің сұлулығына, от пен қар, бұрқасын мен мұз, қызып тұрған және мұздалған жас тудырған көптеген жаңа бейнелерге қуанышпен қарағанын көреміз. "Қысқы сапар" шығармасының авторы аш жатып жатса да, ол бақытты суретші еді. Шуберттің өмірдегі соңғы міндеті "Қысқы сапар" екінші бөлімінің басылымдарын түзету болды, ал оның соңғы ауруы тым айқын болған кезде "Der Leiermann" соңғы әнінің басылымдарын түзету кезінде оның ойларын елестетуге болады. Алайда, ол Vogl орындаған бүкіл циклді естіген (бұл әлдеқайда ынталы қабылдауды алды), бірақ ол соңғы басылымды көруге де, Wiener Theaterzeitung пікірін де көрген жоқ: Мюллер наив, сезімтал және сыртқы табиғатқа қарсы өзінің түсі мен маңызын бұрынғыдан алатын кейбір құмарлық жан күйінің параллелін қояды. Шуберт музыкасы ақынның сөздері сияқты нағыз; өлеңдеріндегі эмоциялар оның өз сезімдеріндей терең көрініс табады, және олар дыбысталады, сондықтан ешкім оларды жүрегіне әсер етпей әндемейді немесе естімейді. Елена Герхардт "Қысқы сапар" туралы былай деді: "Оны әндей алу үшін бұл цикл сізді қорқытады". Ол олардың барлығын көшіріп алуды мақсат еткен болуы мүмкін. Сондай-ақ, Франц Листтің транскрипцияларын қараңыз. Леопольд Годовский Шуберт әндерінің бірнеше фортепианолық транскрипцияларын жасады; "Қысқы сапардан" шыққан жалғыз ән - "Gute Nacht" атты алғашқы ән. Мори Йестон өзінің музыкалық театр әндер циклін, Карнеги Холлдың жүз жылдық мерейтойына арналған, желтоқсан әндерін "Қысқы сапарға" негіздеді. Ханс Зендер 1993 жылы циклдің нұсқасын оркестрлеп, процесте музыканы өзгертті. 2001 жылы Йенс Йозеф тенор мен струнный квартет үшін нұсқасын шығарды. Оны 2002 жылы Кристиан Элснер мен Хеншель квартеті жазды, ал 2004 жылы Питер Шрайер мен Дрезден стрейхкартеті орындады. 2001 жылы желтоқсанда Джон Ноймайер өзінің Гамбург балетінде "Қысқы сапар" балетімен өнер көрсетті. Руд Адео Мюллердің "Das Wirtshaus" поэмасын "Отель" ағылшынша нұсқасына аударды және оған фортепиано, Вурлицер электр фортепианосы, селеста, гармония және бас үшін жаңа композиция жазды. Оны 2002 жылы Wisseloord студиясындағы Diner-те Rood Adeo & Nighthawks жазды және Transit Cellophane альбомында жарық көрді. Обоист Норманд Ф...
"Come to Schober's today and I will play you a cycle of terrifying songs; they have affected me more than has ever been the case with any other songs." He then, with a voice full of feeling, sang the entire Winterreise for us. We were altogether dumbfounded by the sombre mood of these songs, and Schober said that one song only, "Der Lindenbaum", had pleased him. Thereupon Schubert leaped up and replied: "These songs please me more than all the rest, and in time they will please you as well." It is argued that in the gloomy nature of the Winterreise, compared with Die schöne Müllerin, there is a change of season, December for May, and a deeper core of pain, the difference between the heartbreak of a youth and a man. There is no need to seek in external vicissitudes an explanation of the pathos of the Winterreise music when the composer was this Schubert who, as a boy of seventeen, had the imagination to fix Gretchen's cry in music once for all, and had so quivered year by year in response to every appeal, to Mignon's and the Harper's grief, to Mayrhofer's nostalgia. It is not surprising to hear of Schubert's haggard look in the Winterreise period; but not depression, rather a kind of sacred exhilaration we see him practically gasping with fearful joy over his tragic Winterreise – at his luck in the subject, at the beauty of the chance which brought him his collaborator back, at the countless fresh images provoked by his poetry of fire and snow, of torrent and ice, of scalding and frozen tears. The composer of the Winterreise may have gone hungry to bed, but he was a happy artist. Schubert's last task in life was the correction of the proofs for part 2 of Winterreise, and his thoughts while correcting those of the last song, "Der Leiermann", when his last illness was only too evident, can only be imagined. However, he had heard the whole cycle performed by Vogl (which received a much more enthusiastic reception), though he did not live to see the final publication, nor the opinion of the Wiener Theaterzeitung:Müller is naive, sentimental, and sets against outward nature a parallel of some passionate soul state which takes its colour and significance from the former. Schubert's music is as naive as the poet's expressions; the emotions contained in the poems are as deeply reflected in his own feelings, and these are so brought out in sound that no one can sing or hear them without being touched to the heart. Elena Gerhardt said of the Winterreise, "You have to be haunted by this cycle to be able to sing it." He may have intended to transcribe them all. See also Transcriptions by Franz Liszt. Leopold Godowsky made a number of piano transcriptions of Schubert songs; the only one from Winterreise was the first song, "Gute Nacht". Maury Yeston based his musical theatre song cycle, commissioned by Carnegie Hall for its Centennial, December Songs on Winterreise. Hans Zender orchestrated a version of the cycle in 1993, altering the music in the process. Jens Josef created in 2001 a version for tenor and string quartet. It was recorded by Christian Elsner and the Henschel Quartet in 2002, and performed in 2004 by Peter Schreier and the Dresdner Streichquartett. John Neumeier made a ballet to Winterreise on his Hamburg Ballet company in December 2001. Rood Adeo translated Müller's poem "Das Wirtshaus" into an English version "The Hotel", and wrote a new composition to it for piano, Wurlitzer electric piano, celesta, harmonium, and bass. It was recorded by Rood Adeo & Nighthawks at the Diner at the Wisseloord Studios in 2002, and released on the album Transit Cellophane. Oboist Normand Forget made a unique chamber version for accordion and wind quintet including bass clarinet, oboe d'amore and baroque horn, recorded in September 2007 by tenor Christoph Prégardien, accordionist Joseph Petric and the Montréal ensemble Pentaèdre. It was performed at the Hohenems Schubertiade, Austria 2009, and the Berlin Philharmonic Chambermusic series with the Berlin Philharmonic Wind Quintet 2013. The deaf actor Horst Dittrich translated the cycle of poems into Austrian Sign Language in 2007 and presented it on stage in a production of ARBOS – Company for Music and Theatre directed by Herbert Gantschacher, with Rupert Bergmann (bass baritone) and Gert Hecher (piano), in 2008 in Vienna and Salzburg and in 2009 in Villach (Austria). Rick Burkhardt, Alec Duffy and Dave Malloy created an Obie award winning theatrical adaptation of the cycle, Three Pianos, directed by Rachel Chavkin. The show played at the Ontological Theater and New York Theatre Workshop in 2010 and the American Repertory Theater in 2011.
de, inspired by "Der Leiermann", the last song of Winterreise, arranged the cycle for voice and hurdy gurdy, and recorded it in 2010 with soprano de. Keith Kouna's 2013 album Le voyage d'hiver was a French language reimagining of Winterreise. A new version of the entire cycle for voice and accordion (2014) features indie rock singer Corn Mo and accordionist William Schimmel. Conal Morrison and Conor Linehan combined songs from Winterreise (translated into English by Stephen Clark) with Georg Büchner's Woyzeck in a music theatrical production Woyzeck in Winter which was produced by Landmark Productions and performed at the Galway International Arts Festival, the Barbican Centre, London, and the Dublin Theatre Festival in 2017. The cast was led by Patrick O'Kane and Camille O'Sullivan. Other leading cast members included Rosaleen Linehan, Barry McGovern and Stephen Brennan. Covenant, a Swedish synthpop/industrial band, released "Der Leiermann" on their 2000 single United States of Mind. British translator and lyricist Jeremy Sams produced an English translation that was recorded by baritone Roderick Williams and pianist Christopher Glynn in 2018. Composer and conductor Massimiliano Matesic made an orchestral version of the cycle, which premiered in Zurich on December 29, 2018.
Ұзақ уақыт әсер етуі
Шуберттің "Қысқы саяхат" шығармасы бірнеше маңызды туындыларға, оның ішінде Густав Малердің "Lieder eines fahrenden Gesellen" және Бенджамин Бриттеннің "Түн шығармасы" сияқты туындыларға елеулі әсер етті. 1991 жылы Мори Йестон Карнеги залының 100 жылдығына арналған тапсырыс бойынша "Жылы әндер" ән циклының түпнұсқа музыкасын және мәтінін жазды, ол "Қысқы саяхат" шығармасынан шабыттанды. 1994 жылы поляк ақыны Станислав Баранчак "Podróż zimowa" атты өлеңдер жинағын жариялады, олар Мюллердің бір туындысының аудармасын қоспағанда, Шуберттің музыкасымен шабыттанды. 2020 жылы Deutschlandfunk Augst & Daemgen есімді авторлардың "Қысқы саяхат" туындысының жаңа қойылымын ұсынады. "Atelier neuer Musik" бағдарламасында былай делінген: "Мюллердің мәтіндері мен Шуберттің музыкасын композиторлар мен орындаушылар Оливер Аугст пен Марсель Даемген оқығаннан кейін, "Қысқы саяхат" циклінің басқа да жазбалары мүлдем басқаша көрінеді. Аранжировкалардың негізгі мақсаты – ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі музыканың жарқыраған әдемі дыбысы емес, ескі мәтіндердің өзектілігіне және музыканың мәніне жаңа, ашық қол жеткізу үшін оның қатаң түрде жаңаруы".