Кіріспе

Франц Шуберт жазған әндер циклі "Қысқы саяхат" (Winterreise, D. 911, Op. 89, 1828 жылы жарияланған) – неміс ақыны Вильгельм Мюллердің 24 өлеңіне жазылған дауыс пен фортепианоға арналған әндер циклі. Бұл Шуберттің Мюллердің өлеңдеріне арналған екі ән циклінің екіншісі, алғашқысы – "Сұлу диірменші" (Die schöne Müllerin, D. 795, Op. 25, 1823 жыл). Екеуі де бастапқыда тенор дауысы үшін жазылған, бірақ Шуберттің өзі белгілеген үрдіс бойынша, олар жиі басқа да вокалдық диапазонға көшіріледі. Екі туынды да көлемі мен құрылымдық үйлесімділігіне байланысты тыңдаушылар мен орындаушылардан интерпретациялық талаптарды қояды. Людвиг ван Бетховеннің "Алыстағы сүйіктіге" (An die ferne Geliebte) циклі 1816 жылы жарық көргенімен, Шуберттің циклдері осы жанр тарихындағы ең маңызды орынды иеленеді. Циклдің қолжазбасы Морган кітапханасы мен мұражайында сақтаулы.

Авторлығы мен құрамы

"Қысқы сапар" екі бөлімнен тұрады, әрқайсысында он екі ән бар, бірінші бөлігі 1827 жылдың ақпанында, екіншісі 1827 жылдың қазан айында жазылды. Екі бөлімді Тобиас Хаслингер жеке-жеке жариялады, біріншісі 1828 жылдың 14 қаңтарында, ал екіншісі (Шуберт 19 қарашада қайтыс болғанға дейін бірнеше күн бұрын түзетулер енгізген) 1828 жылдың 30 желтоқсанында жарық көрді. Мәтін Вильгельм Мюллердің өлеңдерінен құралған. Мюллер, ақын, солдат және Пруссиядағы Дессау қаласының императорлық кітапханашысы (қазіргі Шығыс Орталық Германия), 1827 жылы 33 жасында қайтыс болды және, мүмкін, оның өлеңдеріне 1823 жылы жазылған "Die schöne Müllerin" музыкалық қойылымын естімеген шығар, тіпті "Қысқы сапар" туралы да білмеген болуы мүмкін. "Die schöne Müllerin" Шуберт пен оның досы, баритон әншісі Иоганн Михаэль Вогльдің өнеркәсібінде маңызды орын алды, ол 1820 жылдардың ортасында Австрия бойынша гастрольдік сапарларында Шуберттің әндерін көптеген адамдарға таныстырды. Шуберт алғашқы он екі өлеңді "Вандерлидер фон Вильгельм Мюллер. Қысқы саяхат. 12 Liedern" атты Лейпцигте 1823 жылы жарық көрген альманахтан (Urania (Almanach)) тапты. Оған бұл кітапты жақын досы Франц фон Шобер сыйлаған. Ол осы өлеңдерге музыка жазғаннан кейін, 1827 жылдың ақпан айында Мюллердің 1824 жылғы "Саяхатшы мүйізшіктің өлімнен кейінгі қағаздарынан" атты кітабындағы өлеңдердің толық жинағын тапты. Бұл кітап композитор Карл Мария фон Веберге (Мюллер ұлы Ф. Макс Мюллердің куәсі) "оның достығы мен құрметінің кепілі ретінде" арналған еді. Вебер 1826 жылы қайтыс болды. 1827 жылдың 4 наурызында Шуберт достарын шақырып, алғашқы әндерді орындауды жоспарлады, бірақ олар келгенде ол үйде болмады, сондықтан іс-шара жыл соңына дейін кейінге қалдырылды, осы кезде толық қойылым өтті. 1823 және 1824 жылдардағы басылымдар арасында Мюллер мәтіндерді сәл өзгертті, сондай-ақ (тағы 12 өлең қосылғаннан кейін) олардың ретін өзгертті. Композицияның екі кезеңіне байланысты Шуберттің ән циклындағы реті алғашқы он екі басылған өлеңнің циклының тұтастығын сақтайды және он екі жаңа өлеңді Fortsetzung (жалғасы) ретінде қосады, Мюллердің ретін сақтайды (егер бұрыннан белгіленген өлеңдерді есептемесек), тек "Die Nebensonnen" мен "Mut!" өлеңдерінің орнын ауыстырды. Мюллердің кітабының толық нұсқасындағы соңғы реті былай болды: "Gute Nacht"; "Die Wetterfahne"; "Gefror'ne Tränen"; "Erstarrung"; "Der Lindenbaum"; "Die Post"; "Wasserflut"; "Auf dem Flusse"; "Rückblick"; "Der greise Kopf"; "Die Krähe"; "Letzte Hoffnung"; "Im Dorfe"; "Der stürmische Morgen"; "Täuschung"; "Der Wegweiser"; "Das Wirtshaus"; "Das Irrlicht"; "Rast"; "Die Nebensonnen"; "Frühlingstraum"; "Einsamkeit"; "Mut!"; "Der Leiermann". Осылайша, Шуберттің нөмірлері 1–5, 13, 6–8, 14–21, 9–10, 23, 11–12, 22, 24 болады, бұл тізбекті кейде Ханс Йоахим Мозер мен Гюнтер Баум талпыныс жасады. Шуберттің бастапқы топтағы орындары "Irrlicht", "Rast", "Frühlingstraum" және "Einsamkeit" өлеңдерімен аяқталады, ал екінші тізбегі "Die Post" өлеңімен басталады. Драмалық тұрғыдан алғанда, бірінші жартысы – сүйіктісінің үйінен кету кезеңі, ал екінші жартысы – қайта оянған үміттің азабы мен бағыну жолы. "Қысқы сапар" шығармасында Шуберт пианистің рөлін әншіге теңестіреді. Әсіресе, фортепианоның ырғақтары ақынның көңіл-күйін үнемі көрсетеді, мысалы, "Auf dem Flusse" өлеңінің ерекше ырғағы, "Rückblick" өлеңінің тынышсыз синкопацияланған үлгілері, "Einsamkeit" өлеңінің драмалық тремололары, "Irrlicht" өлеңінің жарқыраған ноталар жиынтығы немесе "Der stürmische Morgen" өлеңінің өткір акценттері. Пианино өлеңдердің табиғи бейнелерін, элементтердің дауыстарын, тірі жандар мен белсенді заттарды, дауылды желді, мұз астындағы суды, құстардың ән салуын, қарғалардың қағуына, иттердің ұлығуына, тотық ауа райының сықырлауына, посты кернейінің шақыруына және дрон мен қайталанатын әуенге толы әсерлі суреттер жасайды.

Шуберттің ниеті туралы пікірлер

Көптеген адамдар Шуберттің "Қысқы сапар" шығармасын жазған себебін түсіндіруге тырысты. Мүмкін болатын бір түсіндірме Елизавета Норман Маккейдің "Шуберт: Пианино және қараңғы пернелер" атты кітабында жазылған: "1822 жылдың соңында Шуберт қатты ауырып қалды, себебі ол сифилиспен ауырады, бұл оның өміріне әсер етті: оның физикалық және психикалық денсаулығы, және ол жазатын музыка". Төменде егжей-тегжейлі көрсетілгендей, ол сифилиспен өліп жатқанда "Қысқы сапар" жұмысын істеді. Шуберттің досы Франц фон Шоберден басқа, оның Шубертиаден немесе музыкалық сессияларына жиі қатысқан достары Эдуард фон Бауэрнфельд, Йозеф фон Спаун және ақын Иоганн Майрхофер болды. Спаун да, Майрхофер де "Қысқы сапар" шығармасының жазылу кезеңін Шуберттің терең меланхолиялық көңіл күйінде болғаны ретінде сипаттайды, өйткені Майрхофер айтқандай, "өмір өзінің қызғылт түстерін жоғалтып, қыс келді". Спаун Шуберттің күңгірт және депрессияда болғанын айтады, себебін сұрағанда: "Бүгін Шоберге келіңіз, мен сізге қорқынышты әндер циклін ойнаймын; олар маған басқа әндерге қарағанда күштірек әсер етті" деп жауап берді. Содан соң ол бізге "Қысқы сапар" әнін толықтай орындап берді. Біз осы әндердің қараңғы көңіл-күйіне қатты таңғалдық, ал Шобер "Липа ағашы" деген бір ғана әнге риза болғанын айтты. Сонда Шуберт тұрып: "Бұл әндер маған басқалардан да қатты ұнайды, уақыт өте келе сіздерге де ұнайды" деді. "Қысқы сапардың" қараңғы табиғатында, "Ди шёне Мюллеринмен" салыстырғанда, маусымның өзгеруі, мамырдың орнына желтоқсан, және ауырсынудың терең өзегі, жас жігіттің және ер адамның жүрегі арасындағы айырмашылық бар деп айтылады. Композитор осы Шуберт болғандықтан, "Қысқы сапар" музыкасының пафосын сыртқы жағдайлардан түсіндірудің қажеті жоқ, ол он жеті жастағы жігіт ретінде Гретхеннің жылауын музыкаға біржола бекіту қиялына ие болды және жылдар бойы Миньон мен Харпердің қайғысына, Майрхофердің ностальгиясына жауап берді. "Қысқы сапар" кезеңінде Шуберттің шаршаған көрінісін естігенде таңқаларлық емес; бірақ депрессия емес, қайта, қасиетті қуаныш түрі, оның трагикалық "Қысқы сапарына" қатты қуанышпен, тақырыбының сәттілігіне, оған әріптесін қайтарған мүмкіндіктің сұлулығына, от пен қар, бұрқасын мен мұз, қызып тұрған және мұздалған жас тудырған көптеген жаңа бейнелерге қуанышпен қарағанын көреміз. "Қысқы сапар" шығармасының авторы аш жатып жатса да, ол бақытты суретші еді. Шуберттің өмірдегі соңғы міндеті "Қысқы сапар" екінші бөлімінің басылымдарын түзету болды, ал оның соңғы ауруы тым айқын болған кезде "Der Leiermann" соңғы әнінің басылымдарын түзету кезінде оның ойларын елестетуге болады. Алайда, ол Vogl орындаған бүкіл циклді естіген (бұл әлдеқайда ынталы қабылдауды алды), бірақ ол соңғы басылымды көруге де, Wiener Theaterzeitung пікірін де көрген жоқ: Мюллер наив, сезімтал және сыртқы табиғатқа қарсы өзінің түсі мен маңызын бұрынғыдан алатын кейбір құмарлық жан күйінің параллелін қояды. Шуберт музыкасы ақынның сөздері сияқты нағыз; өлеңдеріндегі эмоциялар оның өз сезімдеріндей терең көрініс табады, және олар дыбысталады, сондықтан ешкім оларды жүрегіне әсер етпей әндемейді немесе естімейді. Елена Герхардт "Қысқы сапар" туралы былай деді: "Оны әндей алу үшін бұл цикл сізді қорқытады". Ол олардың барлығын көшіріп алуды мақсат еткен болуы мүмкін. Сондай-ақ, Франц Листтің транскрипцияларын қараңыз. Леопольд Годовский Шуберт әндерінің бірнеше фортепианолық транскрипцияларын жасады; "Қысқы сапардан" шыққан жалғыз ән - "Gute Nacht" атты алғашқы ән. Мори Йестон өзінің музыкалық театр әндер циклін, Карнеги Холлдың жүз жылдық мерейтойына арналған, желтоқсан әндерін "Қысқы сапарға" негіздеді. Ханс Зендер 1993 жылы циклдің нұсқасын оркестрлеп, процесте музыканы өзгертті. 2001 жылы Йенс Йозеф тенор мен струнный квартет үшін нұсқасын шығарды. Оны 2002 жылы Кристиан Элснер мен Хеншель квартеті жазды, ал 2004 жылы Питер Шрайер мен Дрезден стрейхкартеті орындады. 2001 жылы желтоқсанда Джон Ноймайер өзінің Гамбург балетінде "Қысқы сапар" балетімен өнер көрсетті. Руд Адео Мюллердің "Das Wirtshaus" поэмасын "Отель" ағылшынша нұсқасына аударды және оған фортепиано, Вурлицер электр фортепианосы, селеста, гармония және бас үшін жаңа композиция жазды. Оны 2002 жылы Wisseloord студиясындағы Diner-те Rood Adeo & Nighthawks жазды және Transit Cellophane альбомында жарық көрді. Обоист Норманд Ф...

Ұзақ уақыт әсер етуі

Шуберттің "Қысқы саяхат" шығармасы бірнеше маңызды туындыларға, оның ішінде Густав Малердің "Lieder eines fahrenden Gesellen" және Бенджамин Бриттеннің "Түн шығармасы" сияқты туындыларға елеулі әсер етті. 1991 жылы Мори Йестон Карнеги залының 100 жылдығына арналған тапсырыс бойынша "Жылы әндер" ән циклының түпнұсқа музыкасын және мәтінін жазды, ол "Қысқы саяхат" шығармасынан шабыттанды. 1994 жылы поляк ақыны Станислав Баранчак "Podróż zimowa" атты өлеңдер жинағын жариялады, олар Мюллердің бір туындысының аудармасын қоспағанда, Шуберттің музыкасымен шабыттанды. 2020 жылы Deutschlandfunk Augst & Daemgen есімді авторлардың "Қысқы саяхат" туындысының жаңа қойылымын ұсынады. "Atelier neuer Musik" бағдарламасында былай делінген: "Мюллердің мәтіндері мен Шуберттің музыкасын композиторлар мен орындаушылар Оливер Аугст пен Марсель Даемген оқығаннан кейін, "Қысқы саяхат" циклінің басқа да жазбалары мүлдем басқаша көрінеді. Аранжировкалардың негізгі мақсаты – ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі музыканың жарқыраған әдемі дыбысы емес, ескі мәтіндердің өзектілігіне және музыканың мәніне жаңа, ашық қол жеткізу үшін оның қатаң түрде жаңаруы".