Кіріспе
Шахмат фигурасы. Патша (♔, ♚) – шахмат ойынындағы ең маңызды фигура. Ол кез келген жақын алаңға жүре алады; сондай-ақ, мұнарамен бірге «кастинг» деп аталатын ерекше қозғалыс жасай алады. Егер ойыншының патшасына тұтқынға алу қаупі туса, ол «шахта» деп айтылады, және ойыншы осы қауіпті дереу жоюға тиіс. Егер мұны істеу мүмкін болмаса, патша «мат» болады, нәтижесінде ол ойыншы жеңіледі. Ойыншы өз патшасын шахқа қоятын қозғалыс жасай алмайды. Дегенмен, патша партияның соңында, ал сирек жағдайларда ортасында күшті шабуылдық фигураға айналуы мүмкін. Алгебралық нотацияда патша ағылшын тілінде K әрпімен белгіленеді. Ақ патша ойынды e1 алаңынан, ал қара патша e8 алаңынан бастайды. Басқа барлық фигуралардан айырмашылығы, әр ойыншыда тек бір ғана патша болады, және патшалар партия барысында тақтадан алынбайды.
The king (♔, ♚) is the most important piece in the game of chess. It may move to any adjoining square; it may also perform, in tandem with the rook, a special move called castling. If a player's king is threatened with capture, it is said to be in check, and the player must remove the threat of immediately. If this cannot be done, the king is said to be in checkmate, resulting in a loss for that player. A player cannot make any move that places their own king in check. Despite this, the king can become a strong offensive piece in the endgame or, rarely, the middlegame. In algebraic notation, the king is abbreviated by the letter K among English speakers. The white king starts the game on e1; the black king starts on e8. Unlike all other pieces, each player can have only one king, and the kings are never removed from the board during the game.
Орналастыру және жылжыту
Ақ патша ақтардың көзқарасынан патшайымның оң жағындағы бірінші қалпынан e1-ден басталады. Қара патша e8-ден басталады, ақ патшаның тікелей қарсысында. Әр патша өзінің түсіне қарама-қарсы алаңнан бастайды. Патша бір шаршыны көлденең, тік және диагональ бойынша жылжыта алады, егер шаршыда достық фигура болмаса немесе бұл жылжу патшаны шахқа қоймаса. Егер алаңда қорғалмаған жау фигурасы болса, патша оны алып тастап, ойыннан шығарады. Қарсы патшалар бір-біріне жақын алаңдарға (қарсыласу қараңыз) шах қоюға болмайды, себебі бұл жылжыған патшаны да шахқа қояды. Дегенмен, патша пілді, ладьяны немесе ханышаны жолдан шығару арқылы ашық шах бере алады.
Шах және мат
Шабуылға ұшыраған патша шахта екендігі айтылады, ал шахтадағы ойыншы жағдайды дереу түзетуге міндетті. Патшаны шахтан шығарудың үш мүмкін жолы бар: Патша қауіп төндірмейтін жақын алаңға жылжытылады. Ойыншы шахтан шығу үшін қалқан құруға құқылы емес. Патша, егер басқа жау фигурасы қорғамаса, жақын жау фигурасын ала алады. Патша мен шабуылдайтын фигураның арасына фигура қойылып, қауіптің бағыты бұзылады (шабуылдайтын фигура ат немесе піл болғанда немесе қос шах болғанда мүмкін емес). Шабуылдайтын фигура алынады (қос шах болғанда, патша алмайынша мүмкін емес). Егер үш нұсқаның ешқайсысы қол жетімді болмаса, ойыншының патшасы мат болады және ойыншы ойынды ұта алмайды. Достастық ойындарда қарсыластың патшасын шахқа қойғанда "шах" деп хабарлау қалыпты жағдай, бірақ шахмат ережелері мұны талап етпейді.
The king is moved to an adjacent non threatened square. A player may not castle to get their king out of check. A king can capture an adjacent enemy piece if that piece is not protected by another enemy piece. A piece is interposed between the king and the attacking piece to break the line of threat (not possible when the attacking piece is a knight or pawn, or when in double check). The attacking piece is captured (not possible when in double check, unless the king captures). If none of the three options are available, the player's king has been checkmated, and the player loses the game. In casual games, when placing the opponent's king in check, it is common to announce "check", but this is not required by the rules of chess.
Қақтығыстар
Ойын тұйыққа келген жағдайда, ойыншының кезегінде ешқандай заңды жүрліс болмаса, ал ойыншының патшасы шахта астында болмаса, тұйық жағдай туындайды. Мұндай жағдайда патша тұйыққа түскен деп есептеледі және ойын тең аяқталады. Жеңіске үміті аз немесе жоқ ойыншы, жеңілістен қашу үшін қарсыласын ойшаусыз өзінің патшасын тұйыққа түсіруге мәжбүр етуге тырысады (алдамшылыққа қараңыз).
Ойындағы рөлі
Ашылу және орта ойында патша шабуылдық немесе қорғаныс позициясын дамытуда сирек белсенді рөл атқарады. Керісінше, ол әдетте рокировка жасап, достық пешкалардың артында тақтаның шетінде қауіпсіздік іздейді. Алайда, эндшпильде патша белсенді шабуылдаушы рөлге шығып, ойыншының қалған пешкаларын жүргізуге көмектеседі. Патшаны басқа фигуралармен салыстырғанда бағалаудың мәні жоқ, өйткені оны ұстап алуға немесе айырбастауға болмайды және оны кез келген құнмен қорғау керек. Осы тұрғыдан алғанда, оның құндылығы шексіз деп есептелуі мүмкін. Эндшпильде патшаның шабуылдау қабілетін бағалауда, ол көбінесе слон немесе жылқыдан сәл күшті деп саналады. Эммануэль Ласкер оған жылқының және пешканың құнын берді (яғни шахмат фигураларының салыстырмалы құны шкаласында төрт ұпай), бірақ кейбір басқа теоретиктер оны үш ұпайға жақын деп бағалайды. Ол достық пешкаларды қорғауда жылқыдан жақсы, ал жау пешкаларына шабуыл жасауда слондан жақсы.
Тарих
Патшаның алдыңғысы – шатрандждағы сол аттас фигура. Қазіргі патша сияқты, бұл ойынның ең маңызды фигурасы және кез келген көрші жаққа көшуге қабілетті. Бірақ шатранджда патшаны ашу – жеңіс, егер қарсылас дереу солай жасай алмаса; патшаны тоқтату – жеңіс; ал рокировка болмайды.