Исан тарихы: географиялық орналасуы, атаудың шығу тегі (санскриттен), Таиландтың солтүстік-шығыс аймағы ретіндегі маңызы жайлы мақала. Лао патшалығынан бөліну қаупі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Исанның тарихы географиялық орналасуымен шартталған, өйткені ол Камбоджа, Лаос және Таиланд арасындағы Корат үстіртінде жатыр. Ұлттық үкімет "Исан" атауының санскрит тілінен алынған Īśāna сөзінен шыққандығын мәлімдеді, бұл Шиваның аты және оның солтүстік-шығыс үкімдігін (санскрит īśānya) білдіреді деп санайды. Бұл түсіндіру Лао халқының бөлініп кетуінен сескеніп, Исанды Лао корольдігінің бөлігі емес, Таиландтың солтүстік-шығысы ретінде бекіту мақсатын көздеді. Тай патшасы Ваджираруд ежелгі атауды қайта қолданысқа енгізіп, Раттанакосин корольдігінің солтүстік-шығыс бөлігін "Исан" деп атады. Бұрын, 20 ғасырдың басында Чулалонгкорн патшалығы тұсында, бұл аймақ Нахон Ратчасиманың (Корат) солтүстігіндегі аудандарды Хуа Муанг Лао (Лао қалалары, หัวเมืองลาว) деп, ал шығысқа қарайғы аудандарды Khamen Pa Dong (Ормандағы кхмерлер, เขมรป่าดง) деп атаған. Кейіннен "Исан" термині солтүстік-шығыс аймағын білдіретін кең таралған, бірақ ресми емес атауға айналды, ал "khon Isan" (Исан халқы, คนอีสาน) Исан халқының барлығын білдіретін жалпы атау болды. Исан көрші елдердің бірінен соң бірі басып алынған, бірақ оның өнімсіздігі салдарынан ол көбінесе жеңіс сыйлығы емес, шайқас алаңы болды. Аймақ әрбір елдің империясына қосылмаған, оның орнына "муанг" ("қала-мемлекеттер", เมือง) деп бөлінген, олар мандала жүйесі бойынша бір немесе бірнеше билікке салық төлеген. 20 ғасыр бойы тай үкіметі Исанның Таиландтың бір бөлігі екенін бекіту және оның халқының лао, кхмер және куй тегін жою үшін шаралар қабылдады, бұл процеске тайландастыру делінеді. Қазіргі Исан халқының көпшілігі лао тілінің Исан диалектісінде сөйлейді. Оңтүстік жартысында көптеген кхмер тілінде сөйлейтіндер тұрады, сонымен қатар куйлік тілінде (Куй, Бру және Со) сөйлейтін азшылықтар да бар. Көптеген Исан халқы орталық тай тілінде еркін сөйлейді және оқып-жаза біледі. Орталық үкімет аймақтық мектептерде тай алфавиті мен тілін енгізгенге дейін Исан халқы лао алфавитімен жазған, бұл тай алфавитіне өте ұқсас. Көптеген адамдар әлі де Исан тілінде, яғни лао тілінің диалектісінде сөйлейді. Оңтүстіктегі азшылықтар Солтүстік кхмер тілінде сөйлейді. Куй халқы, бір кезде Ченла патшалығының орталық аймағында шоғырланған австроазиялық халық және "көне кхмерлер" деп аталған кхмер Боран, аймақтың тай тарихына дейінгі тарихымен байланысты.
The history of Isan (อีสาน, ) has been determined by its geography, situated as it is on the Korat Plateau between Cambodia, Laos, and Thailand. The national government claimed that the name "Isan" was derived from Sanskrit Īśāna, a name of Shiva they claimed referred to his rule of the northeast (Sanskrit īśānya). This interpretation was intended to reinforce Isan's identity as the northeast of Thailand, rather than as part of the Lao kingdom because of the fear of the Lao people seceding. The Thai king Vajiravudh reinvoked the ancient name, designating the northeast sector of the Rattanakosin Kingdom "Isan". Previously, in the reign of Chulalongkorn in early 20th century, the sector was generally called Hua Mueang Lao (Lao Townships หัวเมืองลาว) for the area north of Nakhon Ratchasima (Korat) and Khamen Pa Dong (Wilderness Khmer, เขมรป่าดง) for the townships to the east. Later, the term Isan came into wide, if unofficial, use as a term for the northeastern region, and khon Isan (Isan people, คนอีสาน) as a general term for the peoples of Isan. Isan has been dominated by each of its neighbors in turn, although its relative infertility meant it was more often a battleground than a prize. Rather than being incorporated into the respective empires of each power, the area was divided into mueang ("city states", เมือง), each paying tribute to one or more powers under the mandala system. Throughout the 20th century, the Thai government took steps to cement Isan's status as a part of Thailand and to de emphasize the Lao, Khmer and Kuy origins of its population, a process known as Thaification. The majority of people in present day Isan speak the Lao language known as Isan. Many Khmer speakers live in the southern half and substantial minorities of Katuic speakers (i. e., Kuy, Bru, and So) also exist. Most Isan people are both conversant and to some degree literate in Central Thai. Before the central government introduced the Thai alphabet and language in regional schools, the people of Isan wrote in the Lao alphabet, a very similar script that Thai adopted. Most people still speak the Isan language, a dialect of the Lao language, as their first language. A significant minority in the south also speak Northern Khmer. The Kuy people, an Austroasiatic people concentrated around the core of what was once the Chenla Kingdom and known as the Khmer Boran "ancient Khmer", are a link to the region's pre Tai history.
Тарихқа дейінгі дәуір
Тайландтың солтүстігіндегі Хат Пудуй үңгірінен (Ко Ха ауданы, Лампанг провинциясы) тайландтық палеонтологтар Сомсак Праманкиж және Вадхана Субхаванин тапқан төрт Homo erectus қазба бас сүйегінің сынықтары, Плейстоцен дәуірінің ортасына жататын, яғни Хорат жазығының кең жазықтан көтерілуге дейінгі кезеңде сақталған. Йоханнесбургтегі Витвотерсранд университетінің профессоры Филипп Тобиас бұл сынықтарды зерттеп, былай деді: «Таиланд гоминидтер – адамзат тұқымының мүшелерінің қозғалысы үшін магистраль немесе торап болған деген қорытындыға келмеуге болмайды». Удон Тани провинциясындағы Меконг өзенінің жанындағы Фэ Таем жартас суреттері шамамен б.з.д. 1500 жылға дейін сақталып қалған. Олар Қытайдың оңтүстігіндегі Хуа тауындағы тас суреттерінен кейінгі, бірақ құрамы жағынан ұқсас. Бұл суреттер қазіргі Вьетнамның солтүстік жазықтарында өмір сүрген Луоюе халқына, әсіресе Қызыл өзен дельтасының батпақты, ауыл шаруашылығына қолайлы аймағына және Оңтүстік-Шығыс Азияның қола дәуіріндегі Дун Сон мәдениетімен байланысты. Б.з.д. 3000 жылдан б.з. 300 жылға дейінгі кезеңге жататын Бань-Чян археологиялық ескерткіші 1966 жылы назар аударды, себебі ол бастапқыда әлемдегі ең көне қола дәуірі мәдениетінің іздерін көрсеткендей болды, бірақ кейін жасалған мерзімдеу қателіктері анықталды. Көркем өнер саласында бұл орын керамикалық бұйымдарымен ерекшеленеді; ежелгі қаңқа қалдықтарын одан әрі зерттеу тұрақтандыру мен ауыл шаруашылығының дамуына қатысты маңызды сұрақтар тудырды. Бұл орынды 19 ғасырдағы лаос эмигранттары қоныстанғанға дейін неліктен тастап кеткені әлі де анықталған жоқ. Алаңның оңтүстік-шығысындағы Бан Нон Ват қола дәуірі ескерткіші де зерттелуде (2002 жылдан қазіргі уақытқа дейін).
Four Homo erectus fossil skull fragments found in northern Thailand's Hat Pudui cave (Ko Kha District, Lampang Province) by Thai paleontologists Somsak Pramankij and Vadhana Subhavanin, were in deposits dating from the mid Pleistocene era, which was before the Khorat Plateau had uplifted from an extensive plain. Professor Phillip V. Tobias of Johannesburg's University of the Witwatersrand examined the fragments and said: "It seems unavoidable but to conclude that Thailand must have been a highway or crossroads in the movement of hominids — members of the family of man." Pha Taem cliff paintings alongside the Mekong in Udon Thani Province date to around 1500 BC. They are younger than but similar in composition to the Rock Paintings of Hua Mountain in southern China, which are attributed to the Luoyue people of what is today the lowland plains of northern Vietnam, particularly the marshy, agriculturally rich area of the Red River Delta, and particularly associated with the Bronze Age Đông Sơn culture of mainland Southeast Asia. The Ban Chiang archaeological site, dating from around 3000 BC to 300 AD, attracted attention in 1966 as seemingly the world's oldest site showing traces of a Bronze Age culture, due to errors in dating. In Fine Arts, the site is remarkable for its pottery; further investigation into ancient skeletal remains raised serious questions about transitions to sedentism and intensified agriculture. The question as to why the site was abandoned until resettled by 19th–century Lao émigrés remains to be settled. The Bronze Age site of Ban Non Wat in the southeast of the plateau is also under investigation (2002–present.)
Ерте тарих
Исанды алғашқы кездеген маңызды өркениет, артефакттарды зерттеу нәтижесінде Дваравати екені анықталды. Чи және Мун өзендерінің аңғарларында қабырғалары мен бекіністері бар қалалардың қираған қалдықтары шашырап жатыр. Бұл қалдықтар көбінесе буддалық және индуистік әсерді көрсетеді, бұл ықпал батыс жақтан немесе жағалау аймағынан, Чао Пхрая өзенінің алабынан тараған болуы мүмкін.
The first major civilisation to occupy Isan was considered, by the study of artifacts, to be Dvaravati. The remains of walled and moated towns scattered the region, in the valleys of Chi and Mun Rivers. The remains often show the Buddhist and Hinduist influence, perhaps expanding from the western part or the coastal and the Chao Phraya River basin.
Кхмерлер билігі
11 ғасырдан бастап Чао Пхрая өзені алабындағы Дваравати немесе Мон мәдениеті Анкордың кхмер империясымен біртіндеп ығыстырылды. Көптеген маңызды орталықтар Анкордың қарастырылған мемлекеттеріне айналды. Осының салдарынан Исан аймағында, әсіресе оңтүстік бөлігіндегі Фаном Рунг және Фимайда ежелгі кхмер өнерінің ықпалымен салынған көптеген ғибадатханалар табылды. Бұл жерлер Анкорға тікелей жол ашатын, ежелгі кхмер тас жолы деп аталатын бағытта орналасқан. Сонымен қатар, табылған жазбалар вассалдық қалалар мен Анкор сарайы арасындағы байланыстарды куәландырды.
From the 11th century, the Dvaravati or Mon culture from the Chao Phraya River basin was gradually displaced by the Khmer Empire of Angkor. Many principal centers became Angkor's tributary states. Consequently, a number of temples influenced by ancient Khmer art were found in Isan, most notably in southern part, at Phanom Rung and Phimai, which lie on the so called Ancient Khmer Highway, the direct link to Angkor. Inscriptions found also told the connections between vassal towns and the court of Angkor.
Сухотай
Сухотай патшалығы 13-шы ғасырда Ангкор империясынан тәуелсіздік алды. Исанның Сухотай патшалығының құрамына кіргеніне нақты дәлелдер жоқ болғанымен, кхмер империясы әлсіреп, Камбоджаның негізгі аймақтарына қайтарылды, нәтижесінде Исан шашыраңқы муанг (เมือง) қала-мемлекеттерінің/ұсақ мемлекеттердің билігінде қалды. Дегенмен, көптеген кхмер тілінде сөйлейтін адамдар сол жерде қалды және бүгінгі күнге дейін оңтүстік аймақта маңызды рөл атқарып келеді, мысалы, қазіргі Сурин, Бурирам провинцияларында көпшілікті құрайды, сондай-ақ Сисакет провинциясының кейбір бөліктерінде де көптеп кездеседі.
The Sukhothai Kingdom broke free from the Angkor Empire around the 13th century. Although Isan is not thought to have been a part of the Sukhothai kingdom due to the lack of clear evidence, the Khmer empire became weaker and retreated to its Cambodian heartlands, leaving Isan in the hands of fragmented muang (เมือง) city states or statelets. However, many Khmer speaking people remained and are still a prominent fixture in the southern area, constituting the majority in present day southern part of the region such as in present day Surin Province, Buriram Province and are also numerous in part of Sisaket Province.
Лан Шан
Лао корольдігі Лан Шанг 14 ғасырда Фа Нгумның Луанг Прабангте негізін қалады. Патшалықтың атауы "Миллион пил" деген мағынаны білдіреді, бұл көршілес солтүстік патшалық Лан Наның "Миллион күріш шаралары" деген атауын еске түсіреді. Кхмер империясы көршілес тай патшалықтары – Аюттая патшалығы және Лан Шангтың қысымымен шегінуді жалғастырды. Аюттая Нахон-Ратчасима және Фимайда бекінді. Дегенмен, Хорат платосының көп бөлігі Лан Шангтың мандаласына кірді. Лаостанды қоныстандырушылар 14-16 ғасырлар аралығында Меконг арқылы Исанға біртіндеп көшіп бастады. Лоэй, Вианг-Хук, Нонг-Хай, Нонг-Буа-Лампху (дәстүрлі түрде тәж мұрагерінің иелігінде болған), Сакон-Нахон, Нахон-Фаном, Рой-Эт, Суваннапхум және Чампасак сияқты маңызды қалалар құрылды. Тағы да елді мекендер Нонг Хан Ной, Махуканахон және Вьентьяннан Меконг арқылы Шри Сянг Май, Фон Фао, Та Бо, Сай Фонг және Фон Фисай орналасқан. Осы алғашқы қоныстардың көптегені Лао көтерілісінен (1826-1828) кейін қиратылды немесе тасталып кетті. Лан Шанг 1700 жылы король Соринья Вонгсаның қайтысынан кейін мұрагерлік даудың нәтижесінде Вьентьян, Луанг Пхрабанг және Чампасак патшалықтарына бөлінді. Исанның көп бөлігі Вьентьян мен Чампасак арасында бөлісті.
The Lao kingdom of Lan Xang was established in Luang Prabang in the 14th century by Fa Ngum. The kingdom's name means Million Elephants, echoing the name of the neighboring northern kingdom of Lan Na "Million Rice Paddies". As the Khmer Empire continued to retreat under pressure from the neighboring Tai kingdoms of the Ayutthaya Kingdom and Lan Xang. Ayutthaya established a presence at Nakhon Ratchasima and Phimai. However, the bulk of the Khorat Plateau fell into the mandala of Lan Xang. Lao settlers began gradually moving across the Mekong into Isan between the 14th and 16th centuries. Major cities were established at Loei, Viang Khuk, Nong Khai, Nong Bua Lamphu (traditionally held by the crown prince), Sakon Nakhon, Nakhon Phanom, Roi Et, Suwannaphume, and Champasak. Additional settlements were located Nong Han Noi, Mahukhanakhon, and a number of settlements across the Mekong from Vientiane including Sri Xiang Mai, Phon Phao, Tha Bo, Say Fong, and Phon Phisai. Many of these early settlements were destroyed or abandoned in the aftermath of the Lao rebellion (1826 1828). Lan Xang was divided by a succession dispute after the death of King Sourigna Vongsa in 1700, into the competing Kingdom of Vientiane, Kingdom of Luang Phrabang and Kingdom of Champasak. Most of what would become the Isan was split between Vientiane and Champasak.
Сиам
Патша Таксиннің билікке көтерілуімен оның Тонбури патшалығы аймаққа тікелей бақылауын кеңейте бастады. Тонбури әскерлері Луанг Пхрабанг патшалығын басып алып, оны өз бақылауына алды, ал Вьентьян мен Исан патшалығы оның тікелей ықпалына кірді. 1718 жылы Лао қоныс аударушылары, Чампасак патшалығының королі Нокасадтың қызметіндегі бір шенеунікпен бірге Суваннапхум қаласын құрды. 18 ғасырдың соңында Лао патшалықтары Луанг Пхрабанг пен Чампасак Вьентьянмен араздасып кетті. Вьентьян Исанды бақылауда ұстауға күш сарпқанда, көптеген наразылар Вьентьяндан көшіп, Исанда пана тапты. Олардың көпшілігі Сиамды мандала жүйесі бойынша үстемдік ететін мемлекет деп мойындады. Бұл жүйе бойынша муанг басшыларына феодтық жер және губернатор лауазымы берілді, олар өз қалаларын толық басқаруға құқылы болды. Осылайша олар Бангкоктағы патша сарайының қарауына өтті. Чайяпхум сияқты жаңа қалалар мен Хан Чай Чам На сияқты көптеген кішкентай қалалар құрылды. 1827 жылы Вьентьян королі Анувонг Сиамға қарсы көтерілді. Корат бекінісіне сәтті шабуыл жасағаннан кейін ол жеңіліске ұшырады және Ясотон қаласында жеңілісті еске түсіретін ескерткіш орнатылды. Анудың бүлігі жеңілгеннен кейін, Лао патшалықтарынан Исанға мәжбүрлі көші-қондар ұйымдастырылды, бұл аймақта Лао мәдениетінің үстемдігін күшейтті, бірақ Лао муангтарын әлсіретті. Бұл жаңа қалалардың әкімдері жартылай тәуелсіз болды. Олар өз халқынан салық алуға құқылы болды, оның бір бөлігі мерзімімен Бангкокқа жіберілуі мүмкін еді. Соғыс кезінде жергілікті билеушілер Сиамды қорғау үшін әскер жіберуге міндетті болды. Франко-сиамдық соғыста жеңілгеннен кейін Сиам 1893 және 1904 жылдары Луанг Пхрабанг пен Чампасакты Францияға өткізді. Исан Француз Индоқыстайы мен Сиам арасындағы буферлік аймақ ретінде корольдіктің солтүстік-шығыс шекарасы болды, ал Сиам Ұлыбритания мен Франция арасындағы «буферлік аймаққа» айналды. Осылайша Исан аймағын қазіргі Сиам мемлекетіне қосу процесі басталды. Жаңа Ішкі істер министрі (1892) принц Дамронг Раджанубхаб Тесапибан (เทศาภิบาล, сөзбе-сөз, аумақты басқару) деп аталатын месондық әкімшілік жүйесін енгізді, ол 1897 жылғы Жергілікті әкімшілік туралы заңмен ресми түрде қабылданды. Бұл заң жергілікті дворяндардан тағайындалған дәстүрлі провинциялық губернаторлардан билікті жаңадан құрылған месон комиссарлары мен Бангкок тағайындаған мемлекеттік қызметшілерге (รองอํามาตย์ сот қолдауы) көшірді. 1902 жылы Исанда жергілікті көтерілістер болды, олардың көпшілігіне харизматикалық діни көшбасшылар жетекшілік етті. Бұл көтерілістердің ең ауырларының бірі (Пракот Кан Пи Бун) 1768-1770 жылдары Тонбури билігіне қарсы монах Чао Пхра Фаангтың қарсылығын еске түсірді. Убон Ратчатани аймағындағы бұрынғы монах және Фу Ми Бун өзінің «апокалиптикалық» көріністеріне негізделген мыңжылдық сектаға жетекшілік етті. Оның апокалиптикалық болжамдары Бангкок үкіметі оны толық жеңгенше Исан халқының арасында үрей тудырды. 20 ғасырдан бастап Сиам Исанды тайландыру бағдарламасы арқылы біртіндеп бақылауына алды. 1920 жылдары ұлттық мектеп жүйесін енгізу Исан лао тіліндегі монахтардың оқытуын тек тай тілінде оқытумен алмастырды. Радио мен теледидар да тай тілінде хабар тарата бастады. Олар күніне екі рет тай ұлттық әнұранын да ойнататын. Тіпті 1932 жылғы революциядан кейін, демократиялық билік орнағаннан кейін де Исанды жаңа тай үкіметі елемеді. Аймақтың көп бөлігі дамымаған күйде қалды. Тайландтың ең үлкен бөлігі болса да, бүгінгі күнге дейін аймақта тек екі теміржол бар және қазіргі заманғы асфальтталған жолдардың көпшілігі 1960 және 1970 жылдары салынған.
With the rise of King Taksin, his Thonburi Kingdom began expanding direct control over the region. Thonburi forces invaded and took control of the Kingdom of Luang Phrabang and the Kingdom of Vientiane and Isan entered its direct orbit. In 1718, Lao settlers in the company of an official in the service of King Nokasad of the Kingdom of Champasak founded mueang Suwannaphum. During late 18th century, the Lao kingdoms of Luang Phrabang and Champasak were increasingly at odds with Vientiane. As Vientiane struggled to maintain control of Isan, a number of dissidents began migrating from Vientiane and taking refuge in Isan. Most of them recognized Siam as their suzerain according to the mandala system. Under this system, mueang leaders were granted something equivalent to a fiefdom and a noble title as governor, having full right of rulership over their towns. Thus they eventually became the subjects of the royal court in Bangkok. New towns were founded such and Chaiyaphum along with many minor towns such as Han Chai Cham Na. In 1827, King Anouvong of Vientiane rebelled against Siam. After a successful attack on the stronghold of Korat, he was defeated and in Yasothon a memorial to the defeat was raised. The defeat of Anu's revolt was followed by forced migrations from defeated Lao kingdoms to Isan, further increasing the dominance of Lao culture in the region but weakening the mueang of the Lao. The governors of these new towns were semi autonomous. They had right to rule, to tax their own subject, part of which might be transferred to Bangkok periodically. If time of war, these local rulers had a duty to send troops to defend Siam. Following defeat in the Franco Siamese conflict, Siam ceded Luang Phrabang and Champasak to France in 1893 and 1904. Isan became the kingdom's northeast frontier as the buffer zone between French Indochina and Siam, with Siam becoming a 'buffer zone' between the United Kingdom and France with the Entente Cordiale. Thus began the process of annexation of Isan area into the modern Siamese nation. Prince Damrong Rajanubhab as the new Minister of Interior (1892) introduced the monthon administration system known as Thesaphiban (เทศาภิบาล literally, control over territory) officially adopted by the 1897 Local Administration Act, which transferred much power from the traditional provincial governors drawn from the local nobility to the newly established monthon commissioners and civil servants (รองอำมาตย์ court support) appointed by Bangkok. In 1902, local revolts broke out in Isan, often led by charismatic religious leaders called Phu Me Boon (ผู้มีบุญ) or Phi Bun ผีบุญ (Holy man). One of the most serious of these rebellions (Prakot Kan Pi Bun ปรากฏการณ์ผีบุญ) recalled the resistance to Thonburi authority by the monk Chao Phra Faang, 1768–70. A former monk and Phu Mi Bun in the Ubon Ratchathani area headed a millenarian sect inspired by his predictions of 'apocalyptic' vision. His apocalyptic prophecy created panic among almost all of the Isan people until the Bangkok government eventually crushed it. From the 20th century onwards, Siam gradually consolidated its control over Isan through a programme of Thaification. The introduction of a national school system in the 1920s replaced instruction by monks in the Isan Lao language with teaching in the Thai language only. Radio and television, when they began, also broadcast in Thai. They included (and still do) twice daily broadcasts of the Thai National Anthem. Even after the Revolution in 1932, when democratic rule began, Isan was ignored by the new Thai government. Most of the region was underdeveloped. Apparently new or necessary infrastructure were hardly built. Albeit the biggest part of Thailand, until now, there are still only two railways in the region and most of modern paved roads were built in the 1960s and 1970s.
Коммунизм
XX ғасырдың екінші жартысында Тай үкіметі Исанды коммунизмнің таралуына мүмкіндік беретін аймақ ретінде қарастырды. Аймақтың кедейлігі, ерекше тарихы, қашықтығы және қиын өткелді жері осы қауіпті күшейтті. Әрине, Исанда коммунистік бүлікшілердің қаншалықты нақты қауіп төндіргенін анықтау қиын. 1960 жылдардан бастап бірнеше саяси шабуылдар болғаны және Лаостан коммунистік белсенділер мен жабдықтар аймаққа кіргені белгілі. Дегенмен, партизандық күштердің саны бірнеше мыңнан аспаған болуы мүмкін, ал қауіпсіздік күштерінің шаралары мен кешірімдер ұсыну арқасында 1980-жылдардың басына қарай қауіп толыққанды жойылды.
In the latter half of the 20th century, Isan was perceived by the Thai government as a potential breeding ground for Communism. The region's poverty, special history, remoteness and inaccessible terrain all contributed to this fear. Inevitably, the extent to which Communist insurgents were a real threat in Isan is hard to determine. It is known that there were a number of political attacks from the 1960s onwards, and that Communist activists and equipment entered the region from Laos. On the other hand, the number of guerrillas probably never exceeded a few thousand, and the combination of action by the security forces and the offers of amnesties had largely ended the threat by the early 1980s.
АҚШ базалары
Коммунизмге қарсы күрес үкіметті Исанда, атап айтқанда Нахон-Ратчасима, Нахон-Фаном, Удон-Тани, Нахон-Саван және Убон-Ратчатани провинцияларында бірқатар АҚШ базаларын құруға рұқсат беруге мәжбүр етті. Лаоста, Камбоджада және Вьетнамдағы коммунистерге бағытталған болғанымен, базалар Исанда дамуды ынталандырып, коммунизмге қарсы күреске жанама әсер етті. Базалар Исанды Таиландтың қалған бөлігімен интеграциялауды жеңілдететін көлік инфрақұрылымын жақсартуды қажет етті. Олардың ең маңыздысы Бангкок пен Исанды байланыстыратын Митрафап жолы (Достық тас жолы) аталған 2-ші тас жол болды, сондай-ақ аймақтың ірі қалаларын байланыстыратын 2 санымен басталатын басқа да солтүстік-шығыс тас жолдары салынды. Бұл жолдар Исанның негізгі тас жолдары болып қала береді, олардың көпшілігі кейіннен 21-ғасырғы Азия тас жолдары желісіне енгізілді. Таиланд үкіметінің шағын жолдар салу бағдарламаларымен бірге, бұл жобалар ауылдық Исанды қалалармен және Бангкокпен тығыз байланыстырды. АҚШ әскери қызметшілерінің саны 1969 жылы 50 000-ға жетті. АҚШ қызметкерлерінің көптеп келуі аймақтың батыс мәдениетімен танысуына тікелей әсер етті. Бұл аймақтың дамуына көмектесті, бірақ базалар маңында кең ауқымды секс-индустрияның пайда болуына да себеп болды. Соңында, АҚШ әскери қатысуы аймақтың экономикасына үлкен қаржылық үлес қосты, ал американдық әскери қызметшілермен бірге келген әйелдер үлкен сомада ақша жіберіп отырды. Базалар 1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталғаннан кейін жабылды.
The fight against Communism persuaded the government to allow the establishment of a number of US bases in Isan, notably in the provinces of Nakhon Ratchasima, Nakhon Phanom, Udon Thani, Nakhon Sawan and Ubon Ratchathani. Although the bases were directed at Communists in Laos, Cambodia and Vietnam, they had an indirect effect in promoting development and opposing Communism in Isan. The bases required the creation of improved transport links, facilitating the integration of Isan with the rest of Thailand. The most important of these was Highway 2 named the Mittraphap Road (Friendship Highway,) which links with Bangkok and Isan. and other northeast highways that being with the numeral 2, which link the region's major cities with each other. These remain Isan's primary road links, with many later to be incorporated into the 21st century Asian Highway Network. Complemented by Thai government programs to build minor roads, these projects did much to bind rural Isan more closely to the cities and to Bangkok. The number of US servicemen reached its peak in 1969 at 50,000. This influx of US personnel also had a direct effect in exposing the region to western culture. This helped to promote the development of the region, but it also created a sizable sex industry in the vicinity of the bases. Finally, the US military presence contributed substantial sums of money to the area's economy, with emigrant spouses who accompanied American servicemen continuing to send substantial sums home. The bases were closed at the end of the Vietnam War in 1975.
Даму
Тай үкіметі коммунизмге қарсы күрестегі бір құрал ретінде Исанды дамытуды қолға алды. Атап айтқанда, 1958 жылы елді басқаруды өз қолына алған фельдмаршал Сарит Дханараджата Исан тумасы болғандықтан, онда бірнеше даму жобаларын іске қосты. 1960 жылдардан бастап үкімет Исанға толығымен немесе жартылай бағытталған бірқатар даму бағдарламаларын бастады. Бұл 1961 жылы жарияланған және АҚШ көмегімен қолдау көрсетілген бес жылдық даму жоспарымен басталды. Бағдарламаның "жоғарыдан төменге" қарай бағытталған тәсілі ондаған жылдар өткен соң да ән болып орындалып, сатираланды. 1964 жылы тағы да АҚШ қолдауымен жеделдетілген ауылдық даму бағдарламасы іске асырылды. Орталық үкіметтің тиімсіздігін айналып өту мақсатында бұл бағдарлама провинциялық әкімдердің басқаруына берілді, бірақ бюрократия, жемқорлық және барлық даму күш-жігеріне кедергі келтіретін консервативті көзқарас сияқты мәселелерді шеше алмады. 1960 жылдардағы жақсартылған егіс тұқымдарын енгізу жобалары фермерлерді тұқым, тыңайтқыш және қажетті жабдықтар үшін несие алуға мәжбүр еткені үшін, сондай-ақ генетикалық әртүрлілікті азайтқаны үшін сынға ұшырады. Тіпті 1970 жылдары ауылдық көмек бағдарламаларына жұмыс істеп тұрған адамдарға мемлекеттік шығын Таиландтағы басқа аймақтарға қарағанда Исанда төмен болды. Дегенмен, үлкен жетістіктерге қол жеткізілді: 1960 жылдардың соңында денсаулық сақтауға бағытталған мобильді ауылдық даму бөлімдері жылына шамамен 1000 далалық қызметкерді оқытты; Хон Каендегі Нам Понг/Убон Ратана және Каласиндегі Лам Пао сияқты гидроэлектр станциялары электр қуатын қамтамасыз етті; заманауи дәретханалар таратылды; мемлекеттік күріш сатып алу бағдарламалары бағаны тұрақтандырды. Білім беру саласындағы күш-жігердің нәтижесінде 1970 жылы 4,4% құраған орта мектепте оқитын балалардың саны 2000 жылға қарай 80% -қа жетті. 1964 жылы Кхон Каен университетімен бастау алған университеттер, одан кейін Махасаракхам университеті мен Суранри технологиялық университеті құрылды.
The Thai government promoted development in Isan as one weapon in the fight against Communism. In particular, Field Marshal Sarit Dhanarajata, who took control of the country in 1958, was a native of Isan and promoted a number of development projects there. From the 1960s onwards, the government launched a string of development programmes aimed wholly or in part at Isan. These began with a five year development plan announced in 1961 and backed by US aid. The program's "top down" approach was satirized in a country song still being sung decades later. An Accelerated Rural Development Programme followed in 1964, again with US support. This was administered by provincial governors in the hope of circumventing the inefficiencies of central government, but it could not evade the problems of bureaucracy, corruption and a conservative mindset which hampered all development efforts. 1960s projects to introduce improved crop strains have been criticised for forcing farmers to take out loans to pay for the seed, fertiliser and equipment required, while reducing genetic diversity. Even in the 1970s, government per capita spending on rural assistance programmes was lower in Isan than anywhere else in Thailand. Nevertheless, much was achieved: Mobile Rural Development Units focusing on health education trained about 1000 field workers per year in the late 1960s; hydroelectric schemes such as Nam Pong/Ubon Ratana power station in Khon Kaen and Lam Pao in Kalasin provided electricity; modern toilets were distributed; government rice purchase programmes maintained prices. Education efforts increased the proportion of children attending high school from 4.4% in 1970 to 80% by 2000. Universities were established beginning with Khon Kaen University in 1964, soon followed by Mahasarakham University and Suranaree University of Technology.
Жақында болған тарих
ХХ ғасырдың соңындағы маңызды саяси мәселе – Убон-Ратчатани провинциясының Хонг-Чиам ауданындағы Пак-Мун бөгетінің салынуы болды. Жоба 1994 жылы аяқталды, нәтижесінде 117 шаршы километр жер суға батты және шамамен 3000 отбасы қоныс аударды. Жоба жеткіліксіз өтемақы төлемдері, Мун өзенінің балық шаруашылығына тигізген зиянды әсері және жоспарланған қуатты өндіре алмауы үшін сынға алынды. Пак-Мун бөгетіне қарсы наразылық білдіргендер 1995 жылы басқа да халық белсенділерімен бірігіп, кедейлердің шешім қабылдау процесіне қатысуын және олардың мүдделерін ескеруді мақсат тұтқан Кедейлер Ассамблеясын құрды. Ассамблея Бангкокта жобаға қарсы бірнеше наразылық акцияларын ұйымдастырды. Қазіргі уақытта қызметтен алынған премьер-министр Таксин Шинаватра бұған жауап ретінде "Тірі Өзен" (Living River Siam) ҮЕҰ белсенділерін қарапайым халықтың пікірін білдірмейтін, тәртіпсіздік тудырушылар деп атады. Осыған ұқсас мәселе Сисакет провинциясындағы Раси Салай бөгетімен де туындады, ол да 1994 жылы электр энергиясын өндіру үшін салынды; бірақ 2000 жылы бұл мақсатта қолданылмай, демалыс орнына айналдырылды.
An important political issue at the end of the 20th century was the construction of the Pak Mun dam in the district of Khong Chiam, in Ubon Ratchathani Province. The project was completed in 1994, flooding 117 square kilometres of land and displacing around 3000 families. The project has been criticised for insufficient compensation payments, adverse effects on the fisheries of the Mun River, and failure to produce the projected power output. Protesters against the Pak Mun dam joined with other grassroots activists in 1995 to form the Assembly of the Poor, a group seeking to promote the involvement of the poor in decision making processes, and to have their interests taken into account. The group has organised a number of protests against the project in Bangkok. The now deposed prime minister, Thaksin Shinawatra, responded by claiming that activists NGO Living River Siam are trouble makers who do not reflect the opinions of ordinary people. The same issue arose with the Rasi Salai Dam in Sisaket Province, which was also completed in 1994 for the generation of electricity; it was abandoned for that purpose in 2000 and converted into a recreation area.