Кіріспе

Исанның тарихы географиялық орналасуымен шартталған, өйткені ол Камбоджа, Лаос және Таиланд арасындағы Корат үстіртінде жатыр. Ұлттық үкімет "Исан" атауының санскрит тілінен алынған Īśāna сөзінен шыққандығын мәлімдеді, бұл Шиваның аты және оның солтүстік-шығыс үкімдігін (санскрит īśānya) білдіреді деп санайды. Бұл түсіндіру Лао халқының бөлініп кетуінен сескеніп, Исанды Лао корольдігінің бөлігі емес, Таиландтың солтүстік-шығысы ретінде бекіту мақсатын көздеді. Тай патшасы Ваджираруд ежелгі атауды қайта қолданысқа енгізіп, Раттанакосин корольдігінің солтүстік-шығыс бөлігін "Исан" деп атады. Бұрын, 20 ғасырдың басында Чулалонгкорн патшалығы тұсында, бұл аймақ Нахон Ратчасиманың (Корат) солтүстігіндегі аудандарды Хуа Муанг Лао (Лао қалалары, หัวเมืองลาว) деп, ал шығысқа қарайғы аудандарды Khamen Pa Dong (Ормандағы кхмерлер, เขมรป่าดง) деп атаған. Кейіннен "Исан" термині солтүстік-шығыс аймағын білдіретін кең таралған, бірақ ресми емес атауға айналды, ал "khon Isan" (Исан халқы, คนอีสาน) Исан халқының барлығын білдіретін жалпы атау болды. Исан көрші елдердің бірінен соң бірі басып алынған, бірақ оның өнімсіздігі салдарынан ол көбінесе жеңіс сыйлығы емес, шайқас алаңы болды. Аймақ әрбір елдің империясына қосылмаған, оның орнына "муанг" ("қала-мемлекеттер", เมือง) деп бөлінген, олар мандала жүйесі бойынша бір немесе бірнеше билікке салық төлеген. 20 ғасыр бойы тай үкіметі Исанның Таиландтың бір бөлігі екенін бекіту және оның халқының лао, кхмер және куй тегін жою үшін шаралар қабылдады, бұл процеске тайландастыру делінеді. Қазіргі Исан халқының көпшілігі лао тілінің Исан диалектісінде сөйлейді. Оңтүстік жартысында көптеген кхмер тілінде сөйлейтіндер тұрады, сонымен қатар куйлік тілінде (Куй, Бру және Со) сөйлейтін азшылықтар да бар. Көптеген Исан халқы орталық тай тілінде еркін сөйлейді және оқып-жаза біледі. Орталық үкімет аймақтық мектептерде тай алфавиті мен тілін енгізгенге дейін Исан халқы лао алфавитімен жазған, бұл тай алфавитіне өте ұқсас. Көптеген адамдар әлі де Исан тілінде, яғни лао тілінің диалектісінде сөйлейді. Оңтүстіктегі азшылықтар Солтүстік кхмер тілінде сөйлейді. Куй халқы, бір кезде Ченла патшалығының орталық аймағында шоғырланған австроазиялық халық және "көне кхмерлер" деп аталған кхмер Боран, аймақтың тай тарихына дейінгі тарихымен байланысты.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тайландтың солтүстігіндегі Хат Пудуй үңгірінен (Ко Ха ауданы, Лампанг провинциясы) тайландтық палеонтологтар Сомсак Праманкиж және Вадхана Субхаванин тапқан төрт Homo erectus қазба бас сүйегінің сынықтары, Плейстоцен дәуірінің ортасына жататын, яғни Хорат жазығының кең жазықтан көтерілуге дейінгі кезеңде сақталған. Йоханнесбургтегі Витвотерсранд университетінің профессоры Филипп Тобиас бұл сынықтарды зерттеп, былай деді: «Таиланд гоминидтер – адамзат тұқымының мүшелерінің қозғалысы үшін магистраль немесе торап болған деген қорытындыға келмеуге болмайды». Удон Тани провинциясындағы Меконг өзенінің жанындағы Фэ Таем жартас суреттері шамамен б.з.д. 1500 жылға дейін сақталып қалған. Олар Қытайдың оңтүстігіндегі Хуа тауындағы тас суреттерінен кейінгі, бірақ құрамы жағынан ұқсас. Бұл суреттер қазіргі Вьетнамның солтүстік жазықтарында өмір сүрген Луоюе халқына, әсіресе Қызыл өзен дельтасының батпақты, ауыл шаруашылығына қолайлы аймағына және Оңтүстік-Шығыс Азияның қола дәуіріндегі Дун Сон мәдениетімен байланысты. Б.з.д. 3000 жылдан б.з. 300 жылға дейінгі кезеңге жататын Бань-Чян археологиялық ескерткіші 1966 жылы назар аударды, себебі ол бастапқыда әлемдегі ең көне қола дәуірі мәдениетінің іздерін көрсеткендей болды, бірақ кейін жасалған мерзімдеу қателіктері анықталды. Көркем өнер саласында бұл орын керамикалық бұйымдарымен ерекшеленеді; ежелгі қаңқа қалдықтарын одан әрі зерттеу тұрақтандыру мен ауыл шаруашылығының дамуына қатысты маңызды сұрақтар тудырды. Бұл орынды 19 ғасырдағы лаос эмигранттары қоныстанғанға дейін неліктен тастап кеткені әлі де анықталған жоқ. Алаңның оңтүстік-шығысындағы Бан Нон Ват қола дәуірі ескерткіші де зерттелуде (2002 жылдан қазіргі уақытқа дейін).

Ерте тарих

Исанды алғашқы кездеген маңызды өркениет, артефакттарды зерттеу нәтижесінде Дваравати екені анықталды. Чи және Мун өзендерінің аңғарларында қабырғалары мен бекіністері бар қалалардың қираған қалдықтары шашырап жатыр. Бұл қалдықтар көбінесе буддалық және индуистік әсерді көрсетеді, бұл ықпал батыс жақтан немесе жағалау аймағынан, Чао Пхрая өзенінің алабынан тараған болуы мүмкін.

Кхмерлер билігі

11 ғасырдан бастап Чао Пхрая өзені алабындағы Дваравати немесе Мон мәдениеті Анкордың кхмер империясымен біртіндеп ығыстырылды. Көптеген маңызды орталықтар Анкордың қарастырылған мемлекеттеріне айналды. Осының салдарынан Исан аймағында, әсіресе оңтүстік бөлігіндегі Фаном Рунг және Фимайда ежелгі кхмер өнерінің ықпалымен салынған көптеген ғибадатханалар табылды. Бұл жерлер Анкорға тікелей жол ашатын, ежелгі кхмер тас жолы деп аталатын бағытта орналасқан. Сонымен қатар, табылған жазбалар вассалдық қалалар мен Анкор сарайы арасындағы байланыстарды куәландырды.

Сухотай

Сухотай патшалығы 13-шы ғасырда Ангкор империясынан тәуелсіздік алды. Исанның Сухотай патшалығының құрамына кіргеніне нақты дәлелдер жоқ болғанымен, кхмер империясы әлсіреп, Камбоджаның негізгі аймақтарына қайтарылды, нәтижесінде Исан шашыраңқы муанг (เมือง) қала-мемлекеттерінің/ұсақ мемлекеттердің билігінде қалды. Дегенмен, көптеген кхмер тілінде сөйлейтін адамдар сол жерде қалды және бүгінгі күнге дейін оңтүстік аймақта маңызды рөл атқарып келеді, мысалы, қазіргі Сурин, Бурирам провинцияларында көпшілікті құрайды, сондай-ақ Сисакет провинциясының кейбір бөліктерінде де көптеп кездеседі.

Лан Шан

Лао корольдігі Лан Шанг 14 ғасырда Фа Нгумның Луанг Прабангте негізін қалады. Патшалықтың атауы "Миллион пил" деген мағынаны білдіреді, бұл көршілес солтүстік патшалық Лан Наның "Миллион күріш шаралары" деген атауын еске түсіреді. Кхмер империясы көршілес тай патшалықтары – Аюттая патшалығы және Лан Шангтың қысымымен шегінуді жалғастырды. Аюттая Нахон-Ратчасима және Фимайда бекінді. Дегенмен, Хорат платосының көп бөлігі Лан Шангтың мандаласына кірді. Лаостанды қоныстандырушылар 14-16 ғасырлар аралығында Меконг арқылы Исанға біртіндеп көшіп бастады. Лоэй, Вианг-Хук, Нонг-Хай, Нонг-Буа-Лампху (дәстүрлі түрде тәж мұрагерінің иелігінде болған), Сакон-Нахон, Нахон-Фаном, Рой-Эт, Суваннапхум және Чампасак сияқты маңызды қалалар құрылды. Тағы да елді мекендер Нонг Хан Ной, Махуканахон және Вьентьяннан Меконг арқылы Шри Сянг Май, Фон Фао, Та Бо, Сай Фонг және Фон Фисай орналасқан. Осы алғашқы қоныстардың көптегені Лао көтерілісінен (1826-1828) кейін қиратылды немесе тасталып кетті. Лан Шанг 1700 жылы король Соринья Вонгсаның қайтысынан кейін мұрагерлік даудың нәтижесінде Вьентьян, Луанг Пхрабанг және Чампасак патшалықтарына бөлінді. Исанның көп бөлігі Вьентьян мен Чампасак арасында бөлісті.

Сиам

Патша Таксиннің билікке көтерілуімен оның Тонбури патшалығы аймаққа тікелей бақылауын кеңейте бастады. Тонбури әскерлері Луанг Пхрабанг патшалығын басып алып, оны өз бақылауына алды, ал Вьентьян мен Исан патшалығы оның тікелей ықпалына кірді. 1718 жылы Лао қоныс аударушылары, Чампасак патшалығының королі Нокасадтың қызметіндегі бір шенеунікпен бірге Суваннапхум қаласын құрды. 18 ғасырдың соңында Лао патшалықтары Луанг Пхрабанг пен Чампасак Вьентьянмен араздасып кетті. Вьентьян Исанды бақылауда ұстауға күш сарпқанда, көптеген наразылар Вьентьяндан көшіп, Исанда пана тапты. Олардың көпшілігі Сиамды мандала жүйесі бойынша үстемдік ететін мемлекет деп мойындады. Бұл жүйе бойынша муанг басшыларына феодтық жер және губернатор лауазымы берілді, олар өз қалаларын толық басқаруға құқылы болды. Осылайша олар Бангкоктағы патша сарайының қарауына өтті. Чайяпхум сияқты жаңа қалалар мен Хан Чай Чам На сияқты көптеген кішкентай қалалар құрылды. 1827 жылы Вьентьян королі Анувонг Сиамға қарсы көтерілді. Корат бекінісіне сәтті шабуыл жасағаннан кейін ол жеңіліске ұшырады және Ясотон қаласында жеңілісті еске түсіретін ескерткіш орнатылды. Анудың бүлігі жеңілгеннен кейін, Лао патшалықтарынан Исанға мәжбүрлі көші-қондар ұйымдастырылды, бұл аймақта Лао мәдениетінің үстемдігін күшейтті, бірақ Лао муангтарын әлсіретті. Бұл жаңа қалалардың әкімдері жартылай тәуелсіз болды. Олар өз халқынан салық алуға құқылы болды, оның бір бөлігі мерзімімен Бангкокқа жіберілуі мүмкін еді. Соғыс кезінде жергілікті билеушілер Сиамды қорғау үшін әскер жіберуге міндетті болды. Франко-сиамдық соғыста жеңілгеннен кейін Сиам 1893 және 1904 жылдары Луанг Пхрабанг пен Чампасакты Францияға өткізді. Исан Француз Индоқыстайы мен Сиам арасындағы буферлік аймақ ретінде корольдіктің солтүстік-шығыс шекарасы болды, ал Сиам Ұлыбритания мен Франция арасындағы «буферлік аймаққа» айналды. Осылайша Исан аймағын қазіргі Сиам мемлекетіне қосу процесі басталды. Жаңа Ішкі істер министрі (1892) принц Дамронг Раджанубхаб Тесапибан (เทศาภิบาล, сөзбе-сөз, аумақты басқару) деп аталатын месондық әкімшілік жүйесін енгізді, ол 1897 жылғы Жергілікті әкімшілік туралы заңмен ресми түрде қабылданды. Бұл заң жергілікті дворяндардан тағайындалған дәстүрлі провинциялық губернаторлардан билікті жаңадан құрылған месон комиссарлары мен Бангкок тағайындаған мемлекеттік қызметшілерге (รองอํามาตย์ сот қолдауы) көшірді. 1902 жылы Исанда жергілікті көтерілістер болды, олардың көпшілігіне харизматикалық діни көшбасшылар жетекшілік етті. Бұл көтерілістердің ең ауырларының бірі (Пракот Кан Пи Бун) 1768-1770 жылдары Тонбури билігіне қарсы монах Чао Пхра Фаангтың қарсылығын еске түсірді. Убон Ратчатани аймағындағы бұрынғы монах және Фу Ми Бун өзінің «апокалиптикалық» көріністеріне негізделген мыңжылдық сектаға жетекшілік етті. Оның апокалиптикалық болжамдары Бангкок үкіметі оны толық жеңгенше Исан халқының арасында үрей тудырды. 20 ғасырдан бастап Сиам Исанды тайландыру бағдарламасы арқылы біртіндеп бақылауына алды. 1920 жылдары ұлттық мектеп жүйесін енгізу Исан лао тіліндегі монахтардың оқытуын тек тай тілінде оқытумен алмастырды. Радио мен теледидар да тай тілінде хабар тарата бастады. Олар күніне екі рет тай ұлттық әнұранын да ойнататын. Тіпті 1932 жылғы революциядан кейін, демократиялық билік орнағаннан кейін де Исанды жаңа тай үкіметі елемеді. Аймақтың көп бөлігі дамымаған күйде қалды. Тайландтың ең үлкен бөлігі болса да, бүгінгі күнге дейін аймақта тек екі теміржол бар және қазіргі заманғы асфальтталған жолдардың көпшілігі 1960 және 1970 жылдары салынған.

Коммунизм

XX ғасырдың екінші жартысында Тай үкіметі Исанды коммунизмнің таралуына мүмкіндік беретін аймақ ретінде қарастырды. Аймақтың кедейлігі, ерекше тарихы, қашықтығы және қиын өткелді жері осы қауіпті күшейтті. Әрине, Исанда коммунистік бүлікшілердің қаншалықты нақты қауіп төндіргенін анықтау қиын. 1960 жылдардан бастап бірнеше саяси шабуылдар болғаны және Лаостан коммунистік белсенділер мен жабдықтар аймаққа кіргені белгілі. Дегенмен, партизандық күштердің саны бірнеше мыңнан аспаған болуы мүмкін, ал қауіпсіздік күштерінің шаралары мен кешірімдер ұсыну арқасында 1980-жылдардың басына қарай қауіп толыққанды жойылды.

АҚШ базалары

Коммунизмге қарсы күрес үкіметті Исанда, атап айтқанда Нахон-Ратчасима, Нахон-Фаном, Удон-Тани, Нахон-Саван және Убон-Ратчатани провинцияларында бірқатар АҚШ базаларын құруға рұқсат беруге мәжбүр етті. Лаоста, Камбоджада және Вьетнамдағы коммунистерге бағытталған болғанымен, базалар Исанда дамуды ынталандырып, коммунизмге қарсы күреске жанама әсер етті. Базалар Исанды Таиландтың қалған бөлігімен интеграциялауды жеңілдететін көлік инфрақұрылымын жақсартуды қажет етті. Олардың ең маңыздысы Бангкок пен Исанды байланыстыратын Митрафап жолы (Достық тас жолы) аталған 2-ші тас жол болды, сондай-ақ аймақтың ірі қалаларын байланыстыратын 2 санымен басталатын басқа да солтүстік-шығыс тас жолдары салынды. Бұл жолдар Исанның негізгі тас жолдары болып қала береді, олардың көпшілігі кейіннен 21-ғасырғы Азия тас жолдары желісіне енгізілді. Таиланд үкіметінің шағын жолдар салу бағдарламаларымен бірге, бұл жобалар ауылдық Исанды қалалармен және Бангкокпен тығыз байланыстырды. АҚШ әскери қызметшілерінің саны 1969 жылы 50 000-ға жетті. АҚШ қызметкерлерінің көптеп келуі аймақтың батыс мәдениетімен танысуына тікелей әсер етті. Бұл аймақтың дамуына көмектесті, бірақ базалар маңында кең ауқымды секс-индустрияның пайда болуына да себеп болды. Соңында, АҚШ әскери қатысуы аймақтың экономикасына үлкен қаржылық үлес қосты, ал американдық әскери қызметшілермен бірге келген әйелдер үлкен сомада ақша жіберіп отырды. Базалар 1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталғаннан кейін жабылды.

Даму

Тай үкіметі коммунизмге қарсы күрестегі бір құрал ретінде Исанды дамытуды қолға алды. Атап айтқанда, 1958 жылы елді басқаруды өз қолына алған фельдмаршал Сарит Дханараджата Исан тумасы болғандықтан, онда бірнеше даму жобаларын іске қосты. 1960 жылдардан бастап үкімет Исанға толығымен немесе жартылай бағытталған бірқатар даму бағдарламаларын бастады. Бұл 1961 жылы жарияланған және АҚШ көмегімен қолдау көрсетілген бес жылдық даму жоспарымен басталды. Бағдарламаның "жоғарыдан төменге" қарай бағытталған тәсілі ондаған жылдар өткен соң да ән болып орындалып, сатираланды. 1964 жылы тағы да АҚШ қолдауымен жеделдетілген ауылдық даму бағдарламасы іске асырылды. Орталық үкіметтің тиімсіздігін айналып өту мақсатында бұл бағдарлама провинциялық әкімдердің басқаруына берілді, бірақ бюрократия, жемқорлық және барлық даму күш-жігеріне кедергі келтіретін консервативті көзқарас сияқты мәселелерді шеше алмады. 1960 жылдардағы жақсартылған егіс тұқымдарын енгізу жобалары фермерлерді тұқым, тыңайтқыш және қажетті жабдықтар үшін несие алуға мәжбүр еткені үшін, сондай-ақ генетикалық әртүрлілікті азайтқаны үшін сынға ұшырады. Тіпті 1970 жылдары ауылдық көмек бағдарламаларына жұмыс істеп тұрған адамдарға мемлекеттік шығын Таиландтағы басқа аймақтарға қарағанда Исанда төмен болды. Дегенмен, үлкен жетістіктерге қол жеткізілді: 1960 жылдардың соңында денсаулық сақтауға бағытталған мобильді ауылдық даму бөлімдері жылына шамамен 1000 далалық қызметкерді оқытты; Хон Каендегі Нам Понг/Убон Ратана және Каласиндегі Лам Пао сияқты гидроэлектр станциялары электр қуатын қамтамасыз етті; заманауи дәретханалар таратылды; мемлекеттік күріш сатып алу бағдарламалары бағаны тұрақтандырды. Білім беру саласындағы күш-жігердің нәтижесінде 1970 жылы 4,4% құраған орта мектепте оқитын балалардың саны 2000 жылға қарай 80% -қа жетті. 1964 жылы Кхон Каен университетімен бастау алған университеттер, одан кейін Махасаракхам университеті мен Суранри технологиялық университеті құрылды.

Жақында болған тарих

ХХ ғасырдың соңындағы маңызды саяси мәселе – Убон-Ратчатани провинциясының Хонг-Чиам ауданындағы Пак-Мун бөгетінің салынуы болды. Жоба 1994 жылы аяқталды, нәтижесінде 117 шаршы километр жер суға батты және шамамен 3000 отбасы қоныс аударды. Жоба жеткіліксіз өтемақы төлемдері, Мун өзенінің балық шаруашылығына тигізген зиянды әсері және жоспарланған қуатты өндіре алмауы үшін сынға алынды. Пак-Мун бөгетіне қарсы наразылық білдіргендер 1995 жылы басқа да халық белсенділерімен бірігіп, кедейлердің шешім қабылдау процесіне қатысуын және олардың мүдделерін ескеруді мақсат тұтқан Кедейлер Ассамблеясын құрды. Ассамблея Бангкокта жобаға қарсы бірнеше наразылық акцияларын ұйымдастырды. Қазіргі уақытта қызметтен алынған премьер-министр Таксин Шинаватра бұған жауап ретінде "Тірі Өзен" (Living River Siam) ҮЕҰ белсенділерін қарапайым халықтың пікірін білдірмейтін, тәртіпсіздік тудырушылар деп атады. Осыған ұқсас мәселе Сисакет провинциясындағы Раси Салай бөгетімен де туындады, ол да 1994 жылы электр энергиясын өндіру үшін салынды; бірақ 2000 жылы бұл мақсатта қолданылмай, демалыс орнына айналдырылды.