Кіріспе

Кездейсоқтық болашақ күйлерін анықтауда қатысы жоқ жүйе. Математика, компьютерлік ғылым және физикада детерминистік жүйе – жүйенің болашақ күйлерінің қалыптасуында кездейсоқтық жоқ жүйе. Детерминистік модель берілген бастапқы жағдай немесе бастапқы күйден әрқашан бірдей нәтиже береді.

Физикадан

Дифференциалдық теңдеулермен сипатталатын физикалық заңдар детерминистік жүйелерді көрсетеді, тіпті белгілі бір сәтте жүйенің күйін ашық түрде сипаттау қиын болса да. Кванттық механикада жүйенің толқындық функциясының үздіксіз уақыт бойынша өзгеруін сипаттайтын Шредингер теңдеуі детерминистік болып табылады. Дегенмен, жүйенің толқындық функциясы мен жүйенің байқалатын қасиеттері арасындағы байланыс детерминистік емес сияқты көрінеді.

Математикадан

Хаос теориясында зерттелетін жүйелер детерминистік болып табылады. Егер бастапқы күйі нақты белгілі болса, онда теориялық тұрғыдан мұндай жүйенің болашақ күйін болжауға болады. Бірақ, практикада болашақ жағдай туралы білім бастапқы күйді өлшеудің дәлдігімен шектеледі, ал хаостық жүйелер бастапқы шарттарға өте сезімтал болады. Бастапқы шарттарға деген осы сезімталдық Ляпунов көрсеткіштерімен өлшенеді. Марков тізбектері және басқа да кездейсоқ қозғалыстар детерминистік жүйелер емес, себебі олардың дамуы кездейсоқ таңдауларға байланысты.

Компьютерлік ғылымда

Есептеудің детерминистік моделі, мысалы детерминистік Тьюринг машинасы, машинаның кезекті күйлері мен орындалатын операциялар алдыңғы күйімен толық анықталатын есептеу моделі болып табылады. Детерминистік алгоритм – белгілі бір кіріс мәліметі берілгенде әрқашан бірдей нәтижені беретін алгоритм, оның негізгі машинасы әрқашан бірдей күйлер тізбесінен өтеді. Детерминистік машинада детерминистік емес алгоритмдер жұмыс істей алады, мысалы, кездейсоқ таңдауларға негізделген алгоритм. Әдетте, мұндай кездейсоқ таңдаулар үшін псевдокездейсоқ сандар генераторы қолданылады, бірақ компьютерлік сағаттың соңғы цифрлары сияқты сыртқы физикалық процестерді де пайдалануға болады. Псевдокездейсоқ сандар генераторы – бұл кездейсоқ тізбектерге ұқсас сандар тізбектерін жасауға арналған детерминистік алгоритм. Дегенмен, аппараттық кездейсоқ сандар генераторы детерминистік болмауы мүмкін.

Басқалар

Экономикада Рамси-Касс-Купманс моделі детерминистік болып табылады. Оның ықтималдық баламасы нақты бизнес айналымы теориясы деп белгілі.