Кіріспе

Британдық суперсонылық зерттеу ұшағы

Bristol Type 188 – британдық ұшақ өндіруші Bristol Aeroplane Company компаниясы жобалаған және шығарған суперсонылық зерттеу ұшағы. Ұзындығы мен салыстырмалы түрде жұқа көлденең қимасы, сондай-ақ мақсатына байланысты оны «Жанды қалам» деп атаған. 188 типті ұшақ Avro 730 ұшағының зерттеу жұмыстарын қолдау мақсатында жасалды, аталған жоба кейіннен тоқтатылды, бірақ Mach 3 жылдамдығымен ұшуға қабілетті болған. Оның мақсаты жоғары жылдамдық және жоғары температурадағы ұшуды зерттеу болды; осы мақсатта дәстүрлі емес материалдар, мысалы, көп мөлшерде тот баспайтын болат, сондай-ақ белсенді салқындату жүйесі пайдаланылды. Бұл материалмен жұмыс істеу үшін сыртқы компаниялардың техникалық қолдауымен салыстырмалы түрде күрделі балшықпен дәнекерлеу технологиясы қолданылды. Сынақ бағдарламасының бір бөлігі ретінде 188 типті машина әртүрлі ауа түсіру, қозғалтқыш және соплоларды орнатуға мүмкіндік беретін икемді қозғалтқыш орнатуларымен жобаланды. Сонымен қатар, ол кең ауқымды электронды сенсорлармен, деректерді жазу және телеметриялық құралдармен жабдықталды. Барлығы үш ұшақ, бір статикалық сынақ тірегі және екі (конструкторлық нөмірлері 13518 және 13519) ұшуға қабілетті ұшақ салынды; сонымен қатар әртүрлі масштабтағы модельдер өндірілді. 1960 жылдың мамыр айында алғашқы ұшақ Фарнбородағы Royal Aircraft Establishment (RAE) мекемесіне жеткізілді. 188 типті ұшақтың алғашқы ұшуы 1962 жылдың 14 сәуірінде өтті. Ұшу сынақтарында көптеген проблемалар туындады, соның ішінде De Havilland Gyron Junior қозғалтқыштарының шамадан тыс отын тұтынуы, бұл ұшақтың әуе шассинің «термиялық соғуын» бағалау үшін жеткілікті жылдамдықпен ұшуына мүмкіндік бермеді, бұл жобаның негізгі зерттеу салаларының бірі. 51 ұшу кезінде 188 типті ұшақ ең жоғары жылдамдығына – Mach 1.88 (сағатына 1440 миль немесе 2300 км/сағ) – 36 000 фут (11 000 метр) биіктікте жетті. Британияның бірнеше ұшақ өндірушілері осы салыстырмалы түрде озық техникаға қызығушылық танытты, Bristol Aircraft компаниясы министрлік шенеуніктерімен арнайы тендерге шақырылды. Оның орнына аргон газ қалқанымен доғалық дәнекерлеудің салыстырмалы түрде озық әдісі қолданылды. Басқа британдық ұшақ өндіруші компаниясы, W. G. Armstrong Whitworth компаниясы, осы кезеңде Bristol компаниясына техникалық көмек пен қолдау көрсетті; олар сонымен қатар озық аэроғарыш мақсаттары үшін балшықпен дәнекерлеуді пайдалануды зерттеді. Armstrong Whitworth ұшақтың негізгі бөліктерін субподрядшы ретінде жасады. North American Aviation XB 70 Valkyrie бомбалаушы үшін тот баспайтын болаттан жасалған бал арасы металл табақтарын аргонмен дәнекерлеудің бірдей әдістерін қолданды. Кварцтан жасалған шанақ, шатыр және пилот кабинасының салқындату жүйесі жобаланып, орнатылды, бірақ олар жобаланған ортада сынақтан өтпеді. Ұшқышқа стандартты катапульді орындық берілді. Ұшудың барлық басқару элементтері, сондай-ақ, шасси және төрт бөліктен тұратын ауа тежегіштері гидравликалық қуатпен жұмыс істеді. 188 типті бастапқыда Rolls Royce Avon қозғалтқыштарымен жабдықтау жоспарланған, бірақ 1957 жылдың маусым айында олар De Havilland Gyron Junior қозғалтқыштарымен (әрқайсысы жарты тонна жеңіл) ауыстырылды. Бұл қозғалтқыштардың өзгеруі конфигурацияны өзгертуді қажет етті, оның ішінде қозғалтқыштардың ұзартылған нацеллалармен және реактивті құбырлармен бірге алға қарай орнатылуы. Gyron Junior сол кезде Saunders Roe SR.177 үндеуден жоғары ұстағыш үшін әзірленіп жатты және толық өзгермелі қайта қыздыруды енгізді, ол құрғақ және толық қайта қыздыру арасындағы итермелеудің тегіс өзгеруіне қол жеткізді, сондықтан әлемдегі ең алғашқы қозғалтқыштардың бірі болды. Бұл қозғалтқыш құралының таңдауы 188 типтің 25 минутқа ғана жарамдылығына әкелді, бұл оған талап етілген жоғары жылдамдықты зерттеу сынақтарын жүргізуге жеткіліксіз. Бас сынақ жүргізушісі Годфри Л. Аути 188 типті ұшақ субсоникалық жылдамдықтан суперсоникалық жылдамдыққа оңай ауысқан кезде, Gyron Junior қозғалтқыштары осы жылдамдықтан асып кетуі мүмкін, бұл ұшақтың қисаюына және бұрылуына әкеледі деп хабарлады. Аэродинамикалық және құбылу проблемаларын шешу үшін көптеген масштабтағы модельдер өндіріліп, сынақтан өткізілді. Кейбір модельдер қайта жаңартылған зымыранды көтерушілерге орнатылды және еркін ұшуды зерттеу үшін пайдаланылды, мұндай көптеген іске қосылулар RAE Aberporth мекемесінен жүзеге асырылды. Осы сынақтардың нәтижесінде жел тоннелінде жүргізілген сынақтардың нәтижесінде 188 типтің конструкциясына әр түрлі аэродинамикалық түзетулер мен өзгерістер енгізілді. Нәтижесінде, қозғалтқыш ұшақтарының арасында кең тіктөртбұрышты қанат жоспары қабылданды, сыртқы қанаттарда мүйіз теңгерілген элеронмен бірге, ал толық қозғалмалы қанатшасы қанаттың үстіне көтерілді, ал хордасы да ұшып келе жатқанда бір қозғалтқыштың істен шығуына бейімделу үшін ұзартылды. XF923 ұшағы бастапқы ұшулар мен бағалау үшін Bristol компаниясымен қалды, ал содан кейін оны MoA-ға беру жоспарланған. XF926 ұшағы 1963 жылдың 26 сәуірінде XF923 қозғалтқыштарымен бірінші ұшуын жасады; XF926 ұшу бағдарламасы үшін RAE Bedford мекемесіне берілді. 51 ұшу кезінде 188 типті ұшақ ең жоғары жылдамдығына – Mach 1.88 (сағатына 1440 миль немесе 2300 км/сағ) – 36 000 фут (11 000 метр) биіктікте жетті. Ең ұзақ субсоникалық ұшу 48 минутқа созылды, бұл ұшақтың операциялық биіктігіне жету үшін оның отын сыйымдылығының 70 пайызы жұмсалуына байланысты болды. Сынақтар кезінде алынған өлшемдер жазылғаннан басқа, тікелей қарау үшін жер станциясына жіберілді, сондай-ақ жазылып, кейін талданды. Жер станциясында әдетте инженер мен «жер пилоты» отырды; ұшу туралы берілген мәліметтердің көлемі жер пилотына ұшақтың пилотына нақты уақытта кеңес беруге мүмкіндік берді, бірақ пилотты шамадан тыс алаңдатудан сақтау үшін негізгі мәліметтер ғана берілді. Бағдарлама соңында, Британияда зерттеу ұшағы үшін ең қымбат деп есептелді, бір ұшақтың басқа ұшақтың ұшуға қабілетті болуын сақтау үшін «қанға батырылуы» қажет болды.

БАҚ-тағы көрнекті рөлдері

Бристоль 188 XF923 негізгі түсірілімдері Бристольде өткен "Some People" (1962) көркем фильмінде ерекше көзге түсті.