Кіріспе

2000 жылдың 26 наурызында Ресейде президенттік сайлаулар өтті. Қызмет мерзімі бітіп, 1999 жылдың 31 желтоқсанында отставкаға кеткен Борис Ельциннен кейін премьер-министр және президент міндетін атқарушы Владимир Путин төрт жылдық мерзімге өз өкілімен сайлауда жеңіске жетті.

Өмірбаян

1998 жылдың көктемінде Борис Ельцин ұзақ жылдар бойы үкімет басшысы болған Виктор Черномырдинді қызметтен босатып, оның орнына Сергей Кириенконы тағайындады. Бірнеше айдан кейін, 1998 жылғы тамыздағы экономикалық дағдарыс кезінде, үкімет қарызын төлемеген және рубльдің құнын бірден девальвациялағаннан кейін, Кириенко Евгений Примаковтың пайдасына ауыстырылды. 1999 жылдың мамырында Примаковтың орнына Сергей Степашин тағайындалды. 1999 жылдың тамызында Владимир Путин премьер-министр болып тағайындалды, ол соңғы екі жылда бесінші премьер-министр болды. Путиннің бұл қызметте ұзаққа тоқтайтыны күтілмеді және бастапқыда Ельцин үкіметімен және мемлекеттік қауіпсіздік органдарымен байланысы болғандықтан, көпшілікке беймәлім және танымал емес еді. 1999 жылдың жазының соңы мен күзінің басында Ресейдегі көптеген тұрғын үйлерде жарылыс болып, жүздеген адам қаза тауып, мыңдаған адам жарақат алды. Чечендерге кінә тағылған жарылыстар Путинге Чечен қауіп-қатеріне қарсы тұра алатын күшті және агрессивті көшбасшы ретінде өзін көрсетуге мүмкіндік берді. Ельциннің халық арасындағы беделі күрт төмендеді. Ельцин Скуратов, Мерката және Мабетекс жанжалдарына алаңдады, олар импичмент процесін бастауға себеп болды. 1999 жылдың мамырында ол импичменттен мүжілді. 1999 жылдың ортасында Евгений Примаков пен Юрий Лужков президенттікке басты үміткерлер саналды. Примаков өзі жоспарлаған экономикалық қылмыскерлерді қамау үшін түрмелерді босататынын айтқан еді.

1999 жылдың 19 желтоқсанында Кремльдің "Бірлік" партиясы парламенттік сайлауда 23 пайыз дауыс алып екінші орынға ие болды, ал Коммунистік партия 24 пайызбен бірінші орынды иеленді. Дума бастапқыда сайлаудың бірінші туры 4 маусымда, ал қажет болған жағдайда екінші тур 25 маусымда өтетінін белгілеген еді. 2000 жылдың басында "Бірлік" және Коммунистік партия Думада Путиннің қарсыластарын – Евгений Примаковты, Григорий Явлинскийді және Сергей Кириенконы ықпалсыз қалдырды.

Жаңа сайлау науқаны туралы заң

1999 жылдың желтоқсан айында "Ресей Федерациясы Президентін сайлау туралы" жаңа федералды заң қабылданды. Ол кандидаттардың тіркелуі үшін миллион қол жинауын міндеттеді (бірақ мерзімі қысқартылған сайлауға байланысты бұл талап 500 000 қолға дейін төмендетілді). Осы себептерге байланысты 1999 жылдың 19 желтоқсанында Чеченстандағы заң шығарушы сайлау тоқтатылды. Путиннің бірінші турдағы жеңісіне әсер еткен болуы мүмкін деген көптеген күдікті, ірі бұрмалаулар туралы хабарлар тарады.

БАҚ-тың бейімділігі

ПАСЕ бақылаушылар делегациясы "теледидарға теңсіз қол жеткізілімі науқанның әділетсіздігіне басты себеп болды" деген қорытындыға келді және "тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары күшейе түскен қысымға ұшырады, ал жалпы мемлекеттік немесе жекеменшік БАҚ науқан мен кандидаттар туралы бейтарап ақпарат беруде көбінесе сәтсіздікке ұшырады". ПАСЕ делегациясы сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында саяси ықпалға ие тұлғалардың үстемдігі күшейгенін хабарлады. ОРТ телеарнасы Явлинскийдің беделін қаралау науқанын бастады, оның рейтингісі күрт өскен кезде, ал телеарналар, әдетте, иелерінің мүдделерін қанағаттандырмаған кандидаттарға көңіл бөлмеді. Басты тәуелсіз телерадиокомпаниялардың бірі – НТВ сайлау науқаны кезінде қаржылық және әкімшілік қысымға ұшырады. Мемлекеттік органдар бұқаралық ақпарат құралдарына (әсіресе телеарналарға) Чечен соғысы туралы жағымсыз хабарларды жариялаудан аулақ болуға қысым жасады.

Нәтижелер

Сайлау учаскелері сағат 8:00-ден сағат 20:00-ге дейін ашық болды. Путин бірінші раундта дауыстардың 53,4%-ын алып жеңіске жетті. Путиннің ең жоғары ресми көрсеткіші Ингушетияда 85,42%, ал көршілес Чечнядағы ең төменгі көрсеткіші 29,65% болды. Зюгановтың нәтижелері Липецк облысында 47,41%-дан Ингушетияда 4,63%-ға дейін ауысқан. Явлинскийдің нәтижелері Мәскеуде 18,56%-дан Дагестанда 0,42%-ға дейін болды. Жириновскийдің нәтижелері Камчатка аймағында 6,13%-дан Ингушетияда 0,29%-ға дейін құрады.