Кіріспе

1997 жылғы 15 маусымда Хорватияда президенттік сайлау өтті. Бұл 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі өткен екінші президенттік сайлау болды. Сайлау қорытындысы бойынша Хорватия демократиялық одағы (HDZ) партиясының төрағасы, қазіргі президент Франьо Туджман жеңіске жетті, ол дауыстардың 61,40%-ын алып, екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Туджман сайлау күні берілген жарамды дауыстардың көп бөлігін алғандықтан, екінші тур қажет болмады. Президент Туджман Хорватияның 21 округінің 20-сында дауыстардың басым бөлігін алды, ал Владо Готовач Истрия округінде осылай істеді. Сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 54,62% құрады, бұл бес жыл бұрын тіркелген 74,9%-дан айтарлықтай төмендеді. Сонымен қатар, 1992 жылғы сайлаумен салыстырғанда шамамен 459 000 дауыс аз берілді. Бұл сайлауда президенттікке кандидаттардың ең аз саны қатысты – барлығы үш адам: Франьо Туджман, Здравко Томак және Владо Готовач. Жеңіс маржасы (40% астам) барлық сайлаулардың арасындағы ең үлкен көрсеткіш болып табылады. Сайлауды бақылаған ЕҚЫҰ делегациясы «сайлауға дейінгі процесте күрделі кемшіліктер болды және ол ЕҚЫҰ стандарттарына сәйкес мағыналы және демократиялық сайлаудың минималды талаптарына сай келмеді» деген қорытынды жасады.

Ұсынылған кандидатуралар қабылданбады

1861 жылғы ХСП төрағасы Доброслав Парага өзінің үміткерлігін қолдаған 8 462 қол жинады, осылайша 10 000 қол жинау талабына жете алмады. HDZ сайлауалды штабы барлық күнделікті газеттерде сайлау манифестін жариялады, соның ішінде Тудманның қайта сайлануын ресми түрде қолдаған 800 қоғам қайраткері мен танымал адамдардың тізімі де болды. Алайда, тізімдегі бірнеше адам кәмелетке толмаған еді, ал кейін тізімге енгізілген суретшілер мен танымал тұлғалардың бірқатары бұл мәселе бойынша ешқашан кеңес алмайтындарын мәлімдеп, жария түрде наразылық білдірді. Тізімде мемлекеттік телеарна директоры да бар еді. 8 маусымда президент Туджман Вуковар мен Шығыс Славонияға екінші рет сапар шекті. Бұл аймақ бұрын көтерілісші этникалық серб билігінің бастығында болған және сол кезде Біріккен Ұлттар Ұйымының уақытша басқаруында болды. Аймақта сәуір айында бейбіт жергілікті сайлаулар өтті және Хорватияға біртіндеп қайта интеграциялау жоспар бойынша жүріп жатыр, 1998 жылы аяқталуы күтілуде. Бірақ енді Туджман 21 вагондан тұратын "Бейбітшілік пойзы" деп аталған пойызбен Вуковарға келді, көптеген саясаткерлер, жоғары лауазымды тұлғалар мен танымал адамдарды алып келді және Загребтен келген жолында қысқа үгіт митингілеріне тоқтады. Загребте өткен үгіт митингісінде ол оппозицияны жалпы түрде "сатқын Иуда ұлдары" деп қатты сынады. Осы оқиғалардың барлығы мемлекеттік БАҚ-та кеңінен жарияланды, ол басқа кандидаттар мен оппозицияның қызметі, науқаны туралы ақпаратты жариялаудан дерлік қанағаттанды. Томақтың ұраны "Бриюнисіз және [президенттік] ұшақсыз президент" болды, бұл Тудманның жоғары деңгейдегі өмір салты мен президент кеңсесінің және оның Бриюнидегі жазғы резиденциясының құнын білдірді. Томак әлеуметтік әділдікті қолдап, жалақыға емес, капиталдық табысқа тәуелді адамдарға үндеді және еңбек пен капиталдың қақтығысы туралы айтқанда, Готовац азаматтық бостандықтарға көбірек назар аударды. Екеуі де конституцияны өзгертуді және толыққанды парламенттік демократияға өтуді, сондай-ақ президенттік өкілеттіктерді шектеуді жақтады. Туджман өзінің басқа екі үміткермен тең емес деп санады, сондықтан сұхбаттар мен баспасөз мәлімдемелерін қажетсіз және өзінің лауазымына лайықсыз деп есептеді (бірақ ол бұрыннан келісілген сұхбат берді, ол мемлекеттік теледидардан көрсетілді). Оның штаб меңгерушісінің орынбасары Весна Шкаре Ожболт салдарынан Туджманның білместен көптеген сұрақтарға оның атынан жауап берді. Пікірсайыстар өткізілмеді. Үгіт және науқанды қаржыландыруға қол жеткізу теңсіз болды; Тудманның теледидардағы жарнамалары науқанның соңғы аптасында 2000 секундтан астам уақытқа созылды, ал Готовац пен Томак бірге 101 секундқа ие болды.

Пула оқиғасы

5 маусымда оппозициялық кандидат Владо Готовач Пуладағы митингісі кезінде 1-ші гвардиялық корпустың капитаны Томислав Брзовичтің шабуылына ұшырады. Капитан әскери форма киген болатын. Шабуылшы оны белбеуімен басына ұрып, "Мен усташамын, Ante Pavelić жасасын!" деп айғайлады, содан кейін қатысушылардың барлығын өлтіремін деп қорқытты. Готовач бас жарақаты алып, төрт күн ауруханада жатты. Оның қызметін тағы 10 күнге тоқтатуға мәжбүр болған оппозиция, Готовац сауығып кеткенге дейін науқанды тоқтату туралы сайлау комиссиясына өтініш білдірді, бірақ бұл сәтті болмады. Капитан Брзович бірнеше айға қызметтен шеттетілді және условты жаза алды, бірақ әскерден толығымен босатылмады және лауазымын қайта иеленді. Президент Тудман Готовачқа хабарласпады және шабуылды айыптамады, тіпті Вуковарда оппозициялық кандидаттарды "бассыз" және "сандырақ айтушы" деп атады.

Нәтижелер

Томак пен Готовац қалаларда жақсы нәтиже көрсетті, Готовац Сплитте екінші орын алды (32% 21%) және Риекада шамалы айырмамен үшінші орын алды. Шетелде тұратын, дауыс беруге құқылы 377 705 азаматтың 88 728-і (23,5%) сайлауға қатысты, олардың көп бөлігі Босния мен Герцеговинада (140 742 құқылы азаматтың 48 мыңы) және Германияда (23 мың) болды. Барлығы 81 107 (91,4%) адам Тудманға, 2676 адам Томакқа және 4463 адам Готовацқа дауыс берді. БҰҰ басқаруында болған және этникалық сербтер көпшілігі құраған Шығыс Славонияда сайлауға қатысу деңгейі төмен болды. UNTAES Хорватия билігі дауыс беру тізімін уақтылы жаңартпағанын айтып шағымданды, нәтижесінде дауыс беруге келгендердің шамамен 10%-ы дауыс бере алмады. Оппозицияға жақын аймақтарда да сайлауға қатысу төмен болды, мысалы, Крапина-Загорье округінде бұл көрсеткіш шамамен 40% құрады. Сайлауға қатысудың ең жоғары көрсеткіші Пожега-Славония округінде (51,38%) тіркелді, ал ең төменгі көрсеткіш Задар округінде – 34,5% болды.

Салдары

АҚШ сенаторы Пол Саймон, сайлауды бақылау үшін ЕҚЫҰ-ның арнайы үйлестірушісі, "Хорватия еркін, бірақ әділ емес сайлауды бастан кешірді. Кандидаттар еркін сөйлей алса да, сайлауға дейінгі процестер түбегейлі бұрмаланған. Ол демократияның ең төменгі стандарттарына сай келмеді. Ал сайлаудың өзі, кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, тиімді өтті". HDZ жариялаған 70 пайыздық дауыс жинау мақсатына жете алмады, бірақ Загребте фейерверкпен және ашық ауадағы кешпен тойлады. Үкіметке жақын "Весник" газеті сайлаушылардың саяси тәжірибелерден бас тартып, үзіліссіздікті таңдағанын мәлімдеді. Туджман 1997 жылдың 5 тамызында Санкт-Марк алаңында екінші мерзімге қызметке кірісті. Ол инаугурация күнін екі жыл бұрын Хорватиядағы соғысты аяқтаған "Дауыл" әскери операциясының жылдығымен сәйкес таңдады. Хорват юрисі және конституциялық сарапшысы Бранко Смердель 2000 жылы 1997 жылғы сайлауда Туджманның "империялық соғыс уақытындағы президенттігінен" "сайланбалы монархияға" өтуін көрсетті, себебі Туджман кейіннен әртүрлі кеңестерінде, кеңесші органдарында және комитеттерінде билікті шоғырландырды. Дегенмен, ол жаңа 5 жылдық мерзімінің екі жылдан астам уақытын қызмет етпеді, өйткені 1999 жылдың 10 желтоқсанында қайтыс болды, бұл 2000 жылдың қаңтарында мерзімінен бұрын сайлау жариялауға себеп болды. Хорватия Парламентінің спикері Влатко Павлетич президент міндетін атқарушы болып тағайындалды. SDP-нің HSLS-тен басым түсіп, екінші орын алғаны, оларды жетекші оппозициялық партия және 1998 жылдың тамызында жеңіске жетіп, HDZ-ден кейінгі алғашқы үкіметті құрған коалицияны құрудағы маңызды серіктес ретінде орнықтырды. SDP сауалнамалардағы өсуін жалғастырды және дауыс үлесін тұрақтандырды. 1998 жылы SDP төрағасы Ивица Рачан президент Тудманнан әлдеқайда танымал болды. 1998 жылы HDZ екі округте (Приморье-Горски Котар және Дубровник-Неретва) көпшілікті құра алмады және біріккен оппозиция жеңіске жеткен сайлауды өткізуге мәжбүр болды. Готовац өзінің нәтижесіне және "Хорватиядағы саяси орталықтың болмауына" көңілі қалды, хорват саясатының "екі полюске бөлінуіне" қарсы ескертті. Sabor-дегі бірнеше ірі оппозициялық партиялардың кандидаты ретінде оның 17 пайыздық дауыс үлесі, олардың балама ретіндегі сенімділігін жоғалтқанын көрсетті. 1992 жылғы президенттік сайлауларға және сәуірдегі жергілікті сайлауларға (70%) қарағанда төмен дауыс беру, кейбір сарапшылардың пікірінше, сайлаушылардың бейжайдығының және сайлау процесінің әділетсіздігін сезінуінің белгісі болды. Готовачтың Томашты жеңе алмауы HSLS-тегі партиялық қақтығыстың туындауына себеп болды, бұл Будиса (жергілікті сайлау кезінде HDZ-бен байланыс жасаған) мен Загребтік партия ұйымының бір жағынан, ал Готовацтың екінші жағынан арадағы жіктерді көрсетті. Будиса партия төрағасы болып сайланды, ал Готовац партиядан шығып, 1998 жылдың қаңтарында жаңа Либералдық партияны құрды. Саяси ғалым Тревор Уотерстің сөзіне сүйенсек, сайлаудан кейін "Тудман мен HDZ-ге қолдау жемқорлық, жеңілтекшілік және туыстық қатынастар туралы кең таралған айыптаулардың фонында күрт төмендеді, әсіресе мемлекеттік мүлікті жекешелендіруге қатысты". HDZ ішіндегі фракциялық күрес, біріккен оппозицияның пікір сауалнамаларында көтерілуімен айқын болды.