Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1997 жылғы 15 маусымда Хорватияда президенттік сайлау өтті. Бұл 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі өткен екінші президенттік сайлау болды. Сайлау қорытындысы бойынша Хорватия демократиялық одағы (HDZ) партиясының төрағасы, қазіргі президент Франьо Туджман жеңіске жетті, ол дауыстардың 61,40%-ын алып, екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Туджман сайлау күні берілген жарамды дауыстардың көп бөлігін алғандықтан, екінші тур қажет болмады. Президент Туджман Хорватияның 21 округінің 20-сында дауыстардың басым бөлігін алды, ал Владо Готовач Истрия округінде осылай істеді. Сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 54,62% құрады, бұл бес жыл бұрын тіркелген 74,9%-дан айтарлықтай төмендеді. Сонымен қатар, 1992 жылғы сайлаумен салыстырғанда шамамен 459 000 дауыс аз берілді. Бұл сайлауда президенттікке кандидаттардың ең аз саны қатысты – барлығы үш адам: Франьо Туджман, Здравко Томак және Владо Готовач. Жеңіс маржасы (40% астам) барлық сайлаулардың арасындағы ең үлкен көрсеткіш болып табылады. Сайлауды бақылаған ЕҚЫҰ делегациясы «сайлауға дейінгі процесте күрделі кемшіліктер болды және ол ЕҚЫҰ стандарттарына сәйкес мағыналы және демократиялық сайлаудың минималды талаптарына сай келмеді» деген қорытынды жасады.
Presidential elections were held in Croatia on 15 June 1997. They were the second presidential elections held since independence in 1991. The result was a victory for incumbent president Franjo Tuđman, the leader of the Croatian Democratic Union party (HDZ), who received 61.40% of the vote and was re elected to a second five year term. As Tuđman received a majority of the valid votes cast on election day there was no need for a run off. President Tuđman received a plurality of the votes in 20 of Croatia's 21 counties, while Vlado Gotovac did so in Istria County. Voter turnout in the election was 54.62%, which was a large decline from the 74.9% turnout registered five years previous. Furthermore, about 459.000 fewer votes were cast in comparison to the previous election in 1992. The elections also featured the smallest number of presidential candidates to date, with only three taking part: Franjo Tuđman, Zdravko Tomac and Vlado Gotovac. The margin of victory (over 40%) is also the largest in any election to date. OSCE delegation observing the elections concluded that "the process leading up to the election was fundamentally flawed, and did not meet the minimum standards for a meaningful and democratic election in line with OSCE standards."
Ұсынылған кандидатуралар қабылданбады
1861 жылғы ХСП төрағасы Доброслав Парага өзінің үміткерлігін қолдаған 8 462 қол жинады, осылайша 10 000 қол жинау талабына жете алмады. HDZ сайлауалды штабы барлық күнделікті газеттерде сайлау манифестін жариялады, соның ішінде Тудманның қайта сайлануын ресми түрде қолдаған 800 қоғам қайраткері мен танымал адамдардың тізімі де болды. Алайда, тізімдегі бірнеше адам кәмелетке толмаған еді, ал кейін тізімге енгізілген суретшілер мен танымал тұлғалардың бірқатары бұл мәселе бойынша ешқашан кеңес алмайтындарын мәлімдеп, жария түрде наразылық білдірді. Тізімде мемлекеттік телеарна директоры да бар еді. 8 маусымда президент Туджман Вуковар мен Шығыс Славонияға екінші рет сапар шекті. Бұл аймақ бұрын көтерілісші этникалық серб билігінің бастығында болған және сол кезде Біріккен Ұлттар Ұйымының уақытша басқаруында болды. Аймақта сәуір айында бейбіт жергілікті сайлаулар өтті және Хорватияға біртіндеп қайта интеграциялау жоспар бойынша жүріп жатыр, 1998 жылы аяқталуы күтілуде. Бірақ енді Туджман 21 вагондан тұратын "Бейбітшілік пойзы" деп аталған пойызбен Вуковарға келді, көптеген саясаткерлер, жоғары лауазымды тұлғалар мен танымал адамдарды алып келді және Загребтен келген жолында қысқа үгіт митингілеріне тоқтады. Загребте өткен үгіт митингісінде ол оппозицияны жалпы түрде "сатқын Иуда ұлдары" деп қатты сынады. Осы оқиғалардың барлығы мемлекеттік БАҚ-та кеңінен жарияланды, ол басқа кандидаттар мен оппозицияның қызметі, науқаны туралы ақпаратты жариялаудан дерлік қанағаттанды. Томақтың ұраны "Бриюнисіз және [президенттік] ұшақсыз президент" болды, бұл Тудманның жоғары деңгейдегі өмір салты мен президент кеңсесінің және оның Бриюнидегі жазғы резиденциясының құнын білдірді. Томак әлеуметтік әділдікті қолдап, жалақыға емес, капиталдық табысқа тәуелді адамдарға үндеді және еңбек пен капиталдың қақтығысы туралы айтқанда, Готовац азаматтық бостандықтарға көбірек назар аударды. Екеуі де конституцияны өзгертуді және толыққанды парламенттік демократияға өтуді, сондай-ақ президенттік өкілеттіктерді шектеуді жақтады. Туджман өзінің басқа екі үміткермен тең емес деп санады, сондықтан сұхбаттар мен баспасөз мәлімдемелерін қажетсіз және өзінің лауазымына лайықсыз деп есептеді (бірақ ол бұрыннан келісілген сұхбат берді, ол мемлекеттік теледидардан көрсетілді). Оның штаб меңгерушісінің орынбасары Весна Шкаре Ожболт салдарынан Туджманның білместен көптеген сұрақтарға оның атынан жауап берді. Пікірсайыстар өткізілмеді. Үгіт және науқанды қаржыландыруға қол жеткізу теңсіз болды; Тудманның теледидардағы жарнамалары науқанның соңғы аптасында 2000 секундтан астам уақытқа созылды, ал Готовац пен Томак бірге 101 секундқа ие болды.
Dobroslav Paraga, chairman of HSP 1861, gathered just 8,462 signatures supporting his bid, thus failing to reach 10,000 hurdle. HDZ campaign committee published an election manifesto in all daily newspapers including a list of 800 public personas and celebrities officially supporting Tudman's re election bid. However, several of the listed were under age, while a number of artists and celebrities listed afterwards issued a public rebuttal, stating that they were never consulted on the matter. The list included public broadcaster director as well. On June 8, president Tudjman visited Vukovar and eastern Slavonia for the second time. The area was previously occupied by rebel ethnic Serb authorities and was under the transitional authority of United Nations' administration at the time. Peaceful local elections took place throughout the region in April and gradual reintegration in Croatia was going according to plan and scheduled to be completed in 1998. Now, however, Tudjman visited Vukovar in a 21 car railway composition dubbed "The Peace Train", bringing many politicians, dignitaries and celebrities with him and stopping for whistle stop rallies on his way from Zagreb. In a Zagreb whistle stop rally, he viciously attacked the opposition in general as "a handful of sold out Judas' sons." All of these events were given significant coverage by state owned media, which virtually avoided any display of (or news on) other candidates and opposition's activities, campaign, etc. Tomac's slogan was "a president with neither Brijuni nor the [presidential] plane", hinting at the high end Tudman's lifestyle and the cost of the president's office and his Brijuni summer residence. While Tomac promoted social justice, addressing people depending on wages not capital income, and spoke about labour capital conflict, Gotovac was more focused on civil liberties. They both advocated changing the constitution and transitioning towards full parliamentary democracy and curtailing presidential powers. Tudman believed not to be on par with the other two candidates, thus dismissing interviews and press statements as unnecessary and unworthy of his position. (he did give a pre arranged interview, broadcast on public TV). As a consequence, his deputy head of staff, Vesna Škare Ožbolt, answered many questions in his name without Tudman's knowledge. No debates were held. Access to marketing and campaign funding was severely unequal; Tudman's ads on TV ran for more than 2,000 seconds during the last week of the campaign, while Gotovac and Tomac combined had a total of 101 seconds.
Пула оқиғасы
5 маусымда оппозициялық кандидат Владо Готовач Пуладағы митингісі кезінде 1-ші гвардиялық корпустың капитаны Томислав Брзовичтің шабуылына ұшырады. Капитан әскери форма киген болатын. Шабуылшы оны белбеуімен басына ұрып, "Мен усташамын, Ante Pavelić жасасын!" деп айғайлады, содан кейін қатысушылардың барлығын өлтіремін деп қорқытты. Готовач бас жарақаты алып, төрт күн ауруханада жатты. Оның қызметін тағы 10 күнге тоқтатуға мәжбүр болған оппозиция, Готовац сауығып кеткенге дейін науқанды тоқтату туралы сайлау комиссиясына өтініш білдірді, бірақ бұл сәтті болмады. Капитан Брзович бірнеше айға қызметтен шеттетілді және условты жаза алды, бірақ әскерден толығымен босатылмады және лауазымын қайта иеленді. Президент Тудман Готовачқа хабарласпады және шабуылды айыптамады, тіпті Вуковарда оппозициялық кандидаттарды "бассыз" және "сандырақ айтушы" деп атады.
On June 5, opposition candidate, Vlado Gotovac from HSLS, was physically attacked during his rally in Pula by Croatian Army captain Tomislav Brzović of the elite 1st Guards Corps, who wore dress uniform. The attacker hit him in the head with his belt, shouting "I am an ustasha, long live Ante Pavelić! ", later threatening to kill everyone present. Gotovac suffered a concussion and was hospitalised for four days. Having to suspend his activities for further 10 days, the opposition jointly albeit unsuccessfully petitioned the electoral commission to suspend the campaign altogether until Gotovac recovers. Captain Brzovic was suspended for several months from active duty and received a conditional sentence, but was not ultimately discharged from army and resumed his commissioned duties. President Tudman neither reached out to Gotovac nor condemned the attack, even going as far as calling opposition candidates "headless" and "confused" in Vukovar.
Нәтижелер
Томак пен Готовац қалаларда жақсы нәтиже көрсетті, Готовац Сплитте екінші орын алды (32% 21%) және Риекада шамалы айырмамен үшінші орын алды. Шетелде тұратын, дауыс беруге құқылы 377 705 азаматтың 88 728-і (23,5%) сайлауға қатысты, олардың көп бөлігі Босния мен Герцеговинада (140 742 құқылы азаматтың 48 мыңы) және Германияда (23 мың) болды. Барлығы 81 107 (91,4%) адам Тудманға, 2676 адам Томакқа және 4463 адам Готовацқа дауыс берді. БҰҰ басқаруында болған және этникалық сербтер көпшілігі құраған Шығыс Славонияда сайлауға қатысу деңгейі төмен болды. UNTAES Хорватия билігі дауыс беру тізімін уақтылы жаңартпағанын айтып шағымданды, нәтижесінде дауыс беруге келгендердің шамамен 10%-ы дауыс бере алмады. Оппозицияға жақын аймақтарда да сайлауға қатысу төмен болды, мысалы, Крапина-Загорье округінде бұл көрсеткіш шамамен 40% құрады. Сайлауға қатысудың ең жоғары көрсеткіші Пожега-Славония округінде (51,38%) тіркелді, ал ең төменгі көрсеткіш Задар округінде – 34,5% болды.
Tomac and Gotovac fared better in cities, with Gotovac coming second in Split (32% 21%) and narrowly third in Rijeka. Out of 377,705 citizens living abroad eligible to vote, 88,728 (23.5%) eventually did so, predominantly in Bosnia and Herzegovina (48 thousand out of 140,742 eligible to vote) and Germany (23 thousand). In total, 81,107 (91.4%) voted for Tudman, 2,676 for Tomac, and 4,463 for Gotovac. Voter turnout was fairly low in Eastern Slavonia, then under UN administration and with an ethnic Serb majority. UNTAES complained that Croatian authorities did not update voting records in time, which left some 10% of those who did turn out to cast a ballot without a vote. Voter turnout was also low in some opposition friendly regions; for instance, in Krapina Zagorje county it stood around 40%. Turnout was highest in Pozega Slavonia County (51,38%), while Zadar county reported lowest figures just 34,5%.
Салдары
АҚШ сенаторы Пол Саймон, сайлауды бақылау үшін ЕҚЫҰ-ның арнайы үйлестірушісі, "Хорватия еркін, бірақ әділ емес сайлауды бастан кешірді. Кандидаттар еркін сөйлей алса да, сайлауға дейінгі процестер түбегейлі бұрмаланған. Ол демократияның ең төменгі стандарттарына сай келмеді. Ал сайлаудың өзі, кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, тиімді өтті". HDZ жариялаған 70 пайыздық дауыс жинау мақсатына жете алмады, бірақ Загребте фейерверкпен және ашық ауадағы кешпен тойлады. Үкіметке жақын "Весник" газеті сайлаушылардың саяси тәжірибелерден бас тартып, үзіліссіздікті таңдағанын мәлімдеді. Туджман 1997 жылдың 5 тамызында Санкт-Марк алаңында екінші мерзімге қызметке кірісті. Ол инаугурация күнін екі жыл бұрын Хорватиядағы соғысты аяқтаған "Дауыл" әскери операциясының жылдығымен сәйкес таңдады. Хорват юрисі және конституциялық сарапшысы Бранко Смердель 2000 жылы 1997 жылғы сайлауда Туджманның "империялық соғыс уақытындағы президенттігінен" "сайланбалы монархияға" өтуін көрсетті, себебі Туджман кейіннен әртүрлі кеңестерінде, кеңесші органдарында және комитеттерінде билікті шоғырландырды. Дегенмен, ол жаңа 5 жылдық мерзімінің екі жылдан астам уақытын қызмет етпеді, өйткені 1999 жылдың 10 желтоқсанында қайтыс болды, бұл 2000 жылдың қаңтарында мерзімінен бұрын сайлау жариялауға себеп болды. Хорватия Парламентінің спикері Влатко Павлетич президент міндетін атқарушы болып тағайындалды. SDP-нің HSLS-тен басым түсіп, екінші орын алғаны, оларды жетекші оппозициялық партия және 1998 жылдың тамызында жеңіске жетіп, HDZ-ден кейінгі алғашқы үкіметті құрған коалицияны құрудағы маңызды серіктес ретінде орнықтырды. SDP сауалнамалардағы өсуін жалғастырды және дауыс үлесін тұрақтандырды. 1998 жылы SDP төрағасы Ивица Рачан президент Тудманнан әлдеқайда танымал болды. 1998 жылы HDZ екі округте (Приморье-Горски Котар және Дубровник-Неретва) көпшілікті құра алмады және біріккен оппозиция жеңіске жеткен сайлауды өткізуге мәжбүр болды. Готовац өзінің нәтижесіне және "Хорватиядағы саяси орталықтың болмауына" көңілі қалды, хорват саясатының "екі полюске бөлінуіне" қарсы ескертті. Sabor-дегі бірнеше ірі оппозициялық партиялардың кандидаты ретінде оның 17 пайыздық дауыс үлесі, олардың балама ретіндегі сенімділігін жоғалтқанын көрсетті. 1992 жылғы президенттік сайлауларға және сәуірдегі жергілікті сайлауларға (70%) қарағанда төмен дауыс беру, кейбір сарапшылардың пікірінше, сайлаушылардың бейжайдығының және сайлау процесінің әділетсіздігін сезінуінің белгісі болды. Готовачтың Томашты жеңе алмауы HSLS-тегі партиялық қақтығыстың туындауына себеп болды, бұл Будиса (жергілікті сайлау кезінде HDZ-бен байланыс жасаған) мен Загребтік партия ұйымының бір жағынан, ал Готовацтың екінші жағынан арадағы жіктерді көрсетті. Будиса партия төрағасы болып сайланды, ал Готовац партиядан шығып, 1998 жылдың қаңтарында жаңа Либералдық партияны құрды. Саяси ғалым Тревор Уотерстің сөзіне сүйенсек, сайлаудан кейін "Тудман мен HDZ-ге қолдау жемқорлық, жеңілтекшілік және туыстық қатынастар туралы кең таралған айыптаулардың фонында күрт төмендеді, әсіресе мемлекеттік мүлікті жекешелендіруге қатысты". HDZ ішіндегі фракциялық күрес, біріккен оппозицияның пікір сауалнамаларында көтерілуімен айқын болды.
U. S. Senator Paul Simon, special OSCE coordinator for monitoring the elections, reported that "Croatia has experienced a free but not fair election. While candidates were able to speak freely, the process leading up to the election was fundamentally flawed. It did not meet the minimum standards for democracies. By contrast the election itself was with some exceptions conducted efficiently." HDZ fell short of its proclaimed 70% vote target, but still celebrated with fireworks and an open air party in Zagreb. Government friendlyVjesnik commented that the electorate had rejected political experiments, opting for continuity. Tuđman took the oath of office for a second term on 5 August 1997 at Saint Mark's Square. He chose the inauguration date to coincide with the anniversary of the military operation "Storm" that ended the war in Croatia two years earlier. Croatian jurist and constitutional expert, Branko Smerdel, in 2000 opined that the 1997 elections saw a transition from Tudman's "imperial war time presidency" to "an elective monarchy", as Tudman afterwards hoarded power in his various councils, advisory bodies and committees. However, he served only a little more than two years of his new 5 year term, as he died on 10 December 1999, triggering early elections being called for January 2000. Vlatko Pavletić assumed the post of Acting President as the Speaker of the Croatian Parliament. SDP's result as runners up, prevailing over HSLS, was important in establishing them as a leading opposition party and a senior partner in building the coalition (August 1998) that eventually won the 2000 parliamentary elections and formed the first post HDZ government. SDP showed further growth continuity in the polls and stabilized its vote share. In 1998, SDP chairman Ivica Račan was far ahead of president Tudman in popularity polls. In 1998, HDZ could not form a majority in two counties (Primorje Gorski Kotar and Dubrovnik Neretva) and was forced to call the elections, which were won by the united opposition. Gotovac was disappointed with his result and the "lack of a political centre in Croatia," warning against "bi polarization" of Croatian politics. His 17% vote share as a candidate of several largest opposition parties in Sabor showed their loss of credibility as an alternative. Much lower turnout than at both April local elections (70%) and previous presidential elections in 1992 was seen by some as a sign of voter apathy and their perception of the unfairness of the electoral process, Gotovac's failure to beat Tomac was a trigger for an intra party clash in HSLS, exposing the rift between more nationalist friendly Budisa (who flirted with HDZ during local elections) and Zagreb party organization on one side and Gotovac on the other. Budisa was elected party chairman, while Gotovac left the party, forming a splinter Liberal Party in January 1998. According to political scientist Trevor Waters, after the elections "support for Tudjman and the HDZ fell sharply amid widespread allegations of corruption, cronyism and nepotism, particularly with regard to the privatisation of state owned assets." Fractional in fighting amongst HDZ became apparent as the united opposition started rising in the opinion polls.