Кіріспе

2004 жылдың 9 қазанында Ауғанстанда президенттік сайлау өтті. Хамид Карзай сайлауда 55,4% дауыс алып, ең көп дауыс жинаған екінші кандидаттан үш есе көп дауыс жинады. Он екі кандидат 1% -дан аз дауыс алды. Ауғанстанның шамамен 12 миллион тіркелген сайлаушысының үштен екі бөлігінен астамы дауыс берді деп есептеледі. Сайлауды Біріккен сайлау басқару органы қадағалады, оған Заким Шах төрағалық етті, ал Біріккен Ұлттар Ұйымында жұмыс істейтін америкалық Рей Кеннеди орынбасар болды. Сайлау күні алаяқтық туралы бірнеше айыптаулар тарағаннан кейін, кем дегенде он бес кандидат сайлауды бойкоттайтындарын жариялады, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы бұзушылықтар туралы айыптауларды тергеу үшін үш мүшеден тұратын тәуелсіз комиссия құратынын мәлімдегеннен кейін бойкот тоқтатылды. Комиссия құрамында бұрынғы канадалық дипломат, швед сайлау сарапшысы және үшінші мүшесі кейіннен Еуропалық Одақ тағайындады. Сайлау күні алғашында 2004 жылдың 5 шілдесіне белгіленген болатын. Сайлау екі рет кейінге жылдырылды, алдымен қыркүйекке, содан кейін қазанға. Президенттікке үміткерлер де екі вице-президенттікке үміткерлерді ұсынды. Кейбір үміткерлер бұл мүмкіндікті Ауғанстанның үш негізгі этникалық тобының өкілдігін қамтамасыз ету үшін пайдаланды. Егер ешбір үміткер 50% дауыс жинамаса, сайлаудың екінші турында сайлау өтетін еді.

Үміткерлер мен мәселелер

Президенттік сайлауға 23 кандидат өзін ұсынды, бірақ науқан басталғанға дейін бесеуі жарыстан бас тартты. Сайлаудың басты фавориті – уақытша президент Хамид Карзай болды. Карзай тәуелсіз кандидат ретінде қатысты, бірақ бірнеше саяси партияның, соның ішінде әлеуметтік-демократиялық «Ауған Меллаты» партиясының қолдауын алды. Алғашқыда Ауғанстанның Ұлттық Ислам қозғалысын басқарған және кейін Карзайдың бірінші уақытша үкіметінде Ауған Ұлттық Армиясының құрамына кірген генерал Абдул Рашид Достум Карзайдың басты қарсыласы болады деп күтілді, бірақ оның танымалдылығы шектеулі екені тез анықталды. Уақытша үкіметте бірнеше маңызды лауазымды атқарған Юнус Қануни Карзайға қарсы оппозицияның басты өкіліне айналды. Қануни Солтүстік Альянстың жетекші мүшесі болды және науқан кезінде Карзайдың тізімінен шығарылған уақытша вице-президент Мұхаммед Фахимнің қолдауын алды. Қануни Ахмад Шах Масудтың мұрасын жалғастыратынын мәлімдеді, сондай-ақ басқа бірнеше кандидаттар да (Масудтың өзінің ағасы, Карзайдың вице-президенттікке үміткері) осыны айтты. Мұхаммед Мохақиқ та сайлауға қатысты. Ол Ауғанстанның Ислам Бірлігі партиясының жетекшісі, Бурхануддин Раббани мен Карзайдың министрі болды және Достумның сенімді серігі еді. Мохақиқ Карзайды әлсіз басшы деп сынап, қарама-қайшылықтағы топтарды біріктіріп, есірткі саудасын тоқтатуға уәде берді. Ол кең таралған айыптауларға тап болды – Кеңес оккупациясына қарсы күрес кезінде, содан кейін Муджахидтер арасындағы қақтығыстарда және кейін Талибанға қарсы соғыста соғыс қылмыстарын жасады деген күдік туды. Ең жас үміткер 41 жастағы Абдул Хафиз Мансур болды. Ол Солтүстік Альянстың мүшесі және Масудтың мұрасын жалғастыруға ниеттенді. Журналист және бұрынғы Ақпарат және Мәдениет министрі Мансур Карзайдың сайлау арқылы диктатура құруға тырысып жатқанын айыптады. Діншіл оңшылдардың басты үміткері – Ахмад Шах Ахмадзай, Кеңес оккупациясы кезінде Пакистандағы эмиграциялық үкіметтің басшысы. Ахмадзай бұрын Муджахидтер, кейін Талибан және «Аль-Қаида» ұйымдарында белсенді болған радикалды исламист топқа жетекшілік еткен, бірақ қазір олармен байланысын жоққа шығарды. Хамион Шах Асифи монархисттік топтарды өкілдік етті, бірақ бұрынғы король Мұхаммед Захир Шах мемлекет басшысы болудан бас тартқан еді. Абдул Сатар Сират 1970-жылдардың басында бірнеше министрлік лауазымдарды атқарды. Кейін Сират эмиграциядағы корольдің өкілі болып қызмет етті және бастапқыда уақытша үкіметтің басшысы болып сайланды, бірақ Карзайдың пайдасына шеттетілді. Медицина ғылымдарының докторы Масуда Джалал – жалғыз әйел үміткер болды, бірақ екі әйел вице-президенттікке үміткер ретінде тіркелді (Нелаб Мобарез Асифимен, ал Шафика Хабиби Достуммен бірге). Бірнеше кандидат әйелдердің құқықтарын жария түрде қолдады, олардың ішінде Карзай, Вакил Мангал және ең бастысы, бұрынғы полиция полковнигі Абдул Хасиб Ариан. 72 жастағы Абдул Хади Халилзай, ең үлкен үміткер, бұрынғы мұғалім және діни заңгер, әйелдердің құқықтарын «Конституцияға, қабылданған ауғандық дәстүрге және қасиетті Ислам дініне сәйкес» қолдайтынын мәлімдеді. Журналист және ақын Латиф Педрам және Мұхаммед Ибрагим Рашид ауған босқындарының құқықтарын қорғаушылар болды. Саид Исхақ Гайлани – Кеңес оккупациясына қарсы күреске қатысқан мұсылман зиялысы, суфи мұсылмандарының азшылық өкілі. Барлық кандидаттар Ауғанстанның әртүрлі қауымдастықтары мен топтары арасында байланыс құра алатындарын мәлімдеді. Балалар дәрігері, медицина лекторы Ғұлам Фарук Нежраби діни, этникалық және жыныстық дискриминацияны тоқтатуға шақырды және тіпті Талибанмен де байланыс орнатуға болатынын айтты. Уақытша үкіметте Тау-кен және Өнеркәсіп министрі болған Махфуз Недахи басқа кандидаттарды тайпалық немесе партиялық бағыттар бойынша науқан жүргізуде және ұлттық бірліктің нақты бағдарламасын ұсынбайды деп айыптады, ал әуесқой боксшы және бұрынғы Муджахидтер қатарындағы саяқшы Сайед Абдул Хади Дабир үкіметтік тағайындауларда тайпалық туыстыққа қарсы шығып, сайланған парламент құрамына кіретін ұлттық Улеманы құруды талап етті.

Үгіт-насихат және дауыс беру

Сайлау бюллетеньдерінде үміткерлердің аты-жөні, олардың суреті және таңдаған белгісі бейнеленген. Егер қажет болса, белгі – олардың саяси партиясының символы болды. Дегенмен, көптеген үміткерлер партиялық тиесілігіне қарамастан, тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, өздерін ерекшелеу үшін стандартты белгілерді таңдады. Дауыс берудегі заңбұзушылықтарды болдырмау үшін сайлаушылар бюллетеньді салғаннан кейін бармақтарын сияға малып алды. Ауғанстанда сайлау орталықтары әртүрлі аймақтарда сағат 6-да немесе 7-де ашылып, сағат 4-те жабылуға жоспарланған. Бірақ сайлау күні дауыс беру уақыты ресми түрде екі сағатқа ұзартылды, алайда бірнеше сайлау орталығы бұл туралы хабарды жеткізуге үспей, уақытында жабылды. Ерекше атап айту керек, Иран мен Пәкістандағы босқындар арасында екі миллионнан астам адам дауыс берді, бұл Халықаралық көші-қон ұйымының (ХКО) ұйымдастыруымен, үлкен логистикалық күш-жігердің нәтижесінде мүмкін болды. Пәкістанның Пешавар қаласында Стюарт Пучердің жетекшілігімен ХКО-ның шағын командасы екі айдың ішінде 400 сайлау төрағасын және 6000 сайлау комиссиясының мүшесін жұмысқа алды. Олар 800 000-нан астам босқынға сайлау процесі туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, олардың жартысынан астамы дауыс берді.

Даулар

Үгіт науқаны кезінде сайлау келіссөздер арқылы шешілетіні туралы әртүрлі әңгімелер тарады, өйткені кандидаттар Карзайдың немесе басқа кандидаттың саяси лауазымына уәде алғандықтары үшін жарыстан бас тартуға келісімдер жасады. Қыркүйек айында Сират пен Мохакик Қанунимен біріккені туралы хабарлар тарады, ал Гайлани мен Ариан сайлау науқанының соңғы күні, 6 қазанда, Карзайды қолдайтындарын жариялады. Карзай, Гайлани және Арианнан басқа барлық кандидаттар сайлауды бойкоттайтындарын және нәтижелерін ескермейтінін жариялады – бұл Карзайдың әртүрлі оппозициясын біріктірді. Екі маңызды оппозициялық кандидат, хазаралық көшбасшы Мұхаммед Мохакек және өзбек батыры генерал Абдул Рашид Достум, бойкотқа қосылмағанын жақын арада мәлімдеді.

Сайлау алаяқтықтары

2004 жылғы президенттік сайлауда елеулі алаяқтықтар болды, бірақ олар 2009 жылғы президенттік сайлаудағы алаяқтықтарға қарағанда халықаралық деңгейде аз назар аударды. Сайлау күні сайлаушыларды тану үшін қолданылған сияның оңай өшірілетіні және бірнеше рет дауыс беру фактілері туралы бірнеше шағым түсті. Ghost Studios компаниясы түсірген "Құдайдың ашық алақаны" атты деректі фильмі сайлау алаяқтығын аңғарды. Дегенмен, фильм Ауғанстан халқының алғашқы президенттік сайлаудағы үміттері мен армандарына көбірек тоқталады. 2009 жылдың қыркүйегінде Хамид Карзай 2009 жылғы президенттік сайлаудағы алаяқтықтың маңыздылығын төмендетіп, "2004 жылы да алаяқтықтар болған" деді. 2009 жылдың 3 қыркүйегінде АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия және басқа Батыс елдерінің өкілдері Парижде Ауғанстандағы 2009 жылғы сайлауды талқылау үшін кездескен кезде, Ауғанстандағы БҰҰ арнайы өкілі Кай Эйде 2009 жылғы Ауғанстан президенттік сайлауы, кеңінен таралған алаяқтық пен қорқытушылықпен сипатталғанымен, "бес жыл бұрынғыдан жақсы сайлау болды" деді.

Зорлық-зомбылық

Бұрынғы Талибан басшылығына адал көтерілісшілер сайлауды бұзуға ант беріп, АҚШ-ты аймаққа басып кіруге тырысып жатыр деп айыптады. Сайлау процесі кезінде Ауғанстан Ұлттық Армиясының бес әскері қақтығыстарда және миналардың салдарынан қаза тапты. Әртүрлі шабуылдарда Бірлескен сайлауды басқару органының 15 қызметкері қаза тауып, тағы 46 адам жарақат алды. Сайлау процесіне көмек көрсету үшін Нуристан облысында жұмыс істеген екі халықаралық қосалқы мердігер де қаза тапты.