Кіріспе

2004 жылғы 14 наурызда Ресейде президенттік сайлау өтті. Қызметтегі президент Владимир Путин төрт жылдық толық екінші мерзімге қайта сайлануға тырысты. Путин үшін бұл үлкен жеңіс болды, ол дауыстардың 72 пайызын алып қайта сайланды.

Тіркелген үміткерлер

Кандидаттар сайлау бюллетенінде көрсетілген ретімен (орыс тілінде әліпбилік ретімен) тізімделеді. Кандидаттың аты, жасы, саяси партия, Саяси лауазымдары, Жеке мәліметтер:

Сергей Глазьев (43) Тәуелсіз (науқан) Родина партиясының жетекшісі (2003-2004) Мемлекеттік Думаның депутаты (1993-1995 және 1999–2007) Ресейдің сыртқы экономикалық қатынастар министрі (1992-1993). Глазьев Борис Ельциннің тұсында Ресейдің сыртқы экономикалық қатынастар министрі болды, Мемлекеттік Думаның коммунистік мүшесі және 2003 жылы жаңа құрылған Родина партиясының тең төрағасы болды. Алайда, ол Дмитрий Рогозинмен билік күресінен кейін Родина партиясының ұсынуын жеңе алмады және тәуелсіз кандидат ретінде жарысқа түсті. Ол экономикалық реформаларды сынады. Ол посткоммунистік үкіметтер әлеуметтік әділдікті елемейтінін және әл-ауқатты жақсартуға уәде бергенін айтты.

Олег Малышкин (52) Либералды-демократиялық партия (науқан) Мемлекеттік Думаның депутаты (2003-2007). Малышкинді Либералды-демократиялық партия ұсынды, өйткені соңғы үш президенттік сайлауда қатысқан партия басшысы Владимир Жириновский қайтадан үміткер болмауды шешті. Малышкин 1991 жылдан бері ЛДПР мүшесі және Владимир Жириновскийдің күзетшісі болды. 2003 жылы Мемлекеттік Думаға сайланды.

Сергей Миронов (51) Ресейлік өмір партиясы (науқан) Федерация кеңесінің төрағасы (2001-2011) Санкт-Петербургтен сенатор (2001-2011). Миронов Ресей парламентінің жоғарғы палатасы Федерация кеңесінің төрағасы болды және Владимир Путинге адал деп саналды. Науқанды бастамас бұрын ол Путиннің кандидатурасын қолдайтынын білдірді.

Владимир Путин (51) Тәуелсіз (науқан) Ресей Президенті (2000-2008 және 2012 жылдан қазірге дейін) Ресей Премьер-Министрі (1999-2000 және 2008-2012) Федералдық қауіпсіздік қызметінің директоры (1998-1999). Бұрынғы Премьер-Министр Путин 2000 жылы Президент болып сайланды және екінші мерзімге сайланды. Оның танымалдылығы экономикалық тұрақтылық пен БАҚ еркіндігіне қатысты дау-дамайларға қарамастан, өкілеттігі кезінде өте жоғары болды. Ол "Біріккен Ресейдің" партиялық кандидаты ретінде ұсынылудан бас тартып, тәуелсіз ретінде ат салысты.

Ирина Хакамада (48) Тәуелсіз (науқан) Мемлекеттік Думаның депутаты (1993-2003). 1950 жылдары Кеңес Одағының азаматтығын алған жапон коммунисінің қызы Хакамада Путиннің ең ашық сыншысы болып шықты. Сегіз жыл бойы Мемлекеттік Думаның мүшесі болған ол 2003 жылы өз орындығынан айырылды. Ол Оңшыл күштер одағының мүшесі болды, бірақ партия кандидаты ретінде қатыспады. "Мен билік басындағы террористерден қорықпаймын", - деді ол "Коммерсант" газетінде. "Біздің балаларымыз еркін адамдар ретінде өсіп-өнуі керек. Диктатураға жол берілмейді."

Николай Харитонов (55) Коммунистік партия (науқан) Мемлекеттік Думаның депутаты (1993 жылдан қазіргі уақытқа дейін). Харитонов партия мүшесі болмағанына қарамастан, Ресей Федерациясының Коммунистік партиясының кандидаты болды. Бұрынғы КГБ полковнигі, ол Коммунистік партияның одақтасы Ресейдің Аграрлық партиясының мүшесі болды. Ол коммунистік көшбасшы Геннадий Зюганов үшінші рет сайлауға қатысудан бас тартқаннан кейін ұсынылды.

Қайтарып алынған үміткерлер

Кандидаттың аты, жасы, саяси партиясы Саяси лауазымдары Толығырақ Шығу күні
Иван Рыбкин (57) Тәуелсіз (сайлау кампаниясы) Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы (1996-1998) Мемлекеттік Дума төрағасы (1994-1995) Мемлекеттік Дума депутаты (1993-1996)
Рыбкин – бұрынғы Мемлекеттік Дума төрағасы, Ресей парламентінің төменгі палатасы, 2003 жылдың 29 желтоқсанында президенттікке кандидат ретінде ұсынылды. 2004 жылдың 7 ақпанында президенттікке кандидат ретінде тіркелді, бірақ 2004 жылдың ақпанында Киевте пайда болғаннан кейін 6 наурызда сайлаудан бас тартты. 6 наурыз 2004 жыл.

Жалпы бағалаулар

Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы мен Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы өкілдері үкімет ресурстарын теріс пайдалану, мемлекеттік БАҚ-тың жақпарушылығы және сайлау күні бюллетеньдерді толтыру фактілерін тілге тиек етті. Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясының арнайы комитеті «сайлаулар жалпы алғанда жақсы ұйымдастырылды және биліктегі президенттің тұрақты түрде жоғары халықтық қолдау деңгейін көрсетті, бірақ нағыз демократиялық бәсекелестіктің элементтеріне ие болмады» деді. «Техникалық тұрғыдан алғанда сайлау кәсіби деңгейде ұйымдастырылғанмен, әсіресе Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) тарапынан, сайлау процесі тұтастай алғанда салауатты демократиялық сайлау процесіне қажетті принциптерді толыққанды бейнелемеді. Сайлау процесі мемлекеттік бақылаудағы БАҚ-тың кандидаттарға қатысты кемсітусіздік танытуы, барлық кандидаттарға тең мүмкіндік беру және дауыс берудің құпиялылығына қатысты маңызды міндеттемелерді орындауға жеткіліксіз болды», - деп хабарлады Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының бақылаушылары. «Жергілікті жерлерде сайлауға байланысты ресми лауазымды теріс пайдаланудың жекелеген жағдайлары, кейбір жағдайларда сайлау органдарының тиісті түрде қатаң ден қоюына қарамастан, демократиялық мәдениеттің, есеп берушілік пен жауапкершіліктің жетіспеушілігін көрсетті, әсіресе астанадан шалқап жатқан аймақтарда». Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы өкілдері сайлауды «еркін, демократиялық және әділ» деп мойындады. Миссия жетекшісі Юрий Яров миссия барысында анықталған бұзушылықтар «сайлаушылардың еркін білдірілген еркіне және сайлау нәтижесіне» әсер етпегенін мәлімдеді.

Сайлау науқаны

Еуропа Кеңесі Парламент Ассамблеясының арнайы комитетінің баяндамасына сәйкес, "Президенттік сайлау туралы заң және сайлау құқықтарының негізгі кепілдіктері туралы заң президент сайлауының құқықтық негізін қалыптастырып, сайлауды ұйымдастыру және өткізудің ашықтығына жағдай жасады". Сайлау науқанын сынаған комитет, кандидаттарды тіркеу үшін қолдау мақсатында 2 миллион қол жинау талабын "негірсіз кедергі" деп бағалады. Тағы бір алаңдаушылық: "Ресей Конституциясына сәйкес, егер сайлауға қатысушылардың саны 50%-дан кем болса, жаңа кезең өткізілуі керек, онда кандидаттар қайта тіркеледі. Бұл талап билік өкілдерін сайлауға қатысу деңгейіне қатысты алаңдатты және ОСК мен жергілікті билік органдары сайлауға қатысуға шақыру бойынша кең ауқымды науқан ұйымдастырды. Кейбір аймақтарда жергілікті билік өкілдері өздерінің ықпалын асыра пайдаланып, адамдарды сайлауға қатысуға мәжбүрледі". Сайлау науқаны жалпы алғанда "жай және көрінбейтін болды, мұны сайлау нәтижелерінің болжамдылығымен түсіндіруге болады". Глазьевтің басқарушысы Глазьевтің аймақтарда сайлауалды науқан жүргізуіне кедергі келтіріп, әкімшілік ресурстарды пайдаланғанын хабарлады; Хакамада "жергілікті билік оның сайлаушылармен кездесуіне кедергі келтіруге нұсқау берген" деді. ПАСЕ кейбір бұзушылықтарға қарамастан, "сайлау процесінің қауіпсіздігі мен кәсіби деңгейін қамтамасыз еткен сайлау әкімшілігіне құрмет көрсету керек" деп мәлімдеді. ПАСЕ Солтүстік Кавказдың бес республикасындағы ерекше жоғары қатысу деңгейін (90%-дан астам) атап өтті: "Путин Ингушетияда 98,2%, Кабардин-Балкарияда 96,5%, Дагестанда 94,6%, Чеченстанда 92,3% және Солтүстік Осетияда 91,25% дауыс алды. Сайлауға қатысудың жалпы деңгейі 64,39% болғандықтан, бұл аймақтардағы сайлау нәтижелері ерекше жоғары және бір жақты болып көрінеді". Чеченстандағы жағдайды ескере отырып, "Москва Таймс" газеті республика астанасы Грозныйдағы сайлау шенеуніктердің бірнеше мың бюллетеньді Путинге арнап толтырғанын мойындағанын хабарлады.

БАҚ-тың бейімділігі

ПАСЕ-нің баяндамасында «президенттік сайлау кезінде Халықаралық сайлауды бақылау миссиясы мемлекеттік бақылаудағы БАҚ-тың жаңалықтарды ұсынуда және сайлау науқанын жабуда қолдағыдағы президентке айқын көңіл қоюшылық танытқаны туралы қорытынды жасады» делінген. Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі кеңсесінің (ЕҚЫҰ) баяндамасына сәйкес, теледидар Ресей Федерациясындағы халыққа ақпарат жеткізудің басты көзі болып табылады. Екі мемлекеттік телеарнаның таралу аймағы бүкіл елді қамтиды, ал ең ірі жеке телеарналар – НТВ және Рен ТВ. Мемлекеттік бақылаудағы БАҚ барлық кандидаттарға тең қарау жөніндегі заңдық міндеттемелерін толық орындамады, бұл Путинге айқын артықшылық көрсетуге әкелді. Басқа кандидаттар теледидар мен басқа БАҚ арқылы тегін эфир уақыты мен теледебаттарға қатысу мүмкіндігіне ие болғанмен, мемлекеттік бақылаудағы телеарналардағы прайм-тайм жаңалықтар мен ағымдағы оқиғалар бағдарламаларына қол жеткізулері шектеулі болды. Мемлекеттік қаржыландырылатын телеарналарға қарағанда, ЭОМ бақылайтын жеке телеарналар көзқарастардың әртүрлілігін қамтамасыз ете отырып, тепе-тең жарияланым жасады. Сайлауға бір ай қалғанда Ресейдің мемлекеттік қаржыландырылатын «Бірінші арнасы» Путинге қатысты жаңалықтарды беруге төрт сағаттан астам уақыт жұмсады, бұл жарияланымның басым бөлігі оң пікірлерді қамтыды. Баспа баспасөз әртүрлі көзқарастарды көрсетті, түрлі ақпарат құралдары Путинге күшті қолдау көрсетті немесе оған қарсы болды.

Бойкотқа шақыру

Бірнеше топтар, ең бастысы "Яблоко" партиясы және бірқатар адам құқығын қорғайтын ұйымдар сайлаушыларды сайлауды бойкоттауға шақырды. "Яблоко" партиясының жетекшісі Григорий Явлинский елдің авторитаризмге бет бұруына қарсылық ретінде бойкот жариялауға үндеді.