Марк Кейтсби: Жаңа әлем флорасы мен фаунасын зерттеуші натуралист

Кіріспе

Ағылшын натуралисі, суретші және оформан (1683–1749 жж.)

Марк Кэйтсби (24 наурыз 1683 – 23 желтоқсан 1749 жж.) – Жаңа әлемнің флорасы мен фаунасын зерттеген ағылшын натуралисі. 1729 жылдан 1747 жылға дейін Кэйтсби «Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы» атты еңбегін жариялады, ол Солтүстік Американың флорасы мен фаунасы туралы алғашқы жарияланған еңбек болды. Онда құстар, жорғалаушылар, қосмекенділер, балықтар, жәндіктер, сүтқоректілер және өсімдіктер суреттелген 220 түрлі сурет бар.

Өмір жолы және шығармашылығы

Кэйтсби 1683 жылдың 24 наурызында дүниеге келді және 1683 жылдың 30 наурызында Эссекс округының Хедингэм қаласында крещениеден өтті. Оның әкесі Джон Кэйтсби (1703 жылдың 12 қарашасында жерленген) – жергілікті саясаткер және шаруа қожалығының иесі болған. Оның анасы Элизабет Джекилл (1708 жылдың 5 қыркүйегінде жерленген). Отбасы Саффолк округының Садбери қаласындағы Холгейт шаруашылығы мен үйіне, сондай-ақ Лондондағы мүлікке ие болды. Табиғат зерттеушісі Джон Реймен танысу Кэйтсбидің табиғат тарихына қызығушылығын оятуға себеп болды. Әкесінің қайтысы Кэйтсбиге күнкөріс үшін жеткілікті қаражат қалдырды, сондықтан 1712 жылы ол қарындасы Элизабетпен бірге Вильямсбургке (Вирджиния) сапарлады. Элизабет Вирджиния колониясының Кеңесінің мүшесі және мемлекеттік хатшысы болған доктор Уильям Кокктің әйелі болды. Әкесінің өсиетіне сәйкес, Элизабет әкесінің қарсылығына қарамастан доктор Кокке үйленді. Кэйтсби 1714 жылы Батыс Индияға барып, 1719 жылы Вирджинияға, содан кейін Англияға оралды. Кэйтсби Вирджиния мен Ямайкадан тұқымдар мен ботаникалық үлгілер жинады. Ол жиналған үлгілерді Эссекс округының Бренттри қаласындағы доктор Самуэль Дейлге жіберді, ал тұқымдарды Хокстон шаруашылығының иесі Томас Фэрчайлдке, сондай-ақ Дейлге және Лондон епископі доктор Генри Комптонаға берді. Кэйтсбидің тұқымдарынан өсірілген Вирджиния өсімдіктері оның есімін Англиядағы бағбандар мен ғалымдарға таныстырды, ал 1722 жылы Уильям Шерард оны Корольдік қоғамның мүшелерінің тапсыруымен Каролинаға өсімдіктер жинау экспедициясын жүргізуге ұсынды. 1722 жылдың мамыр айынан бастап Кэйтсби Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында орналасып, сол колонияның басқа аймақтарына сапарлап, өсімдіктер мен жануарларды жинады. Ол сақталған үлгілерді Ханс Слоанға және Уильям Шерардқа, ал тұқымдарды Шерард пен Питер Коллинсон сияқты байланыстарына жіберді. Осының нәтижесінде Кэйтсби Catalpa bignonioides және Catesbaea spinosa (лилия қызыл гүлі) сияқты өсімдіктерді Еуропаға әкелуге жауапты болды. Кэйтсби 1726 жылы Англияға оралды. Кэйтсби келесі жиырма жыл бойы өзінің "Табиғи тарихын" дайындаумен және жариялаумен айналысты. Басылымды оның "Қолдаушыларынан" алынған жазылымдар, сондай-ақ Корольдік қоғамның мүшесі, квакер Питер Коллинсоннан алынған пайызсыз қарыз қаржыландырды. Кэйтсби мыс пластиналарды өзі кесуді үйренді. Алғашқы сегіз пластинада фон болмады, бірақ содан кейін Кэйтсби жануарлармен бірге өсімдіктерді де қоса бастады. Ол бірінші бөлімін 1729 жылдың мамыр айында аяқтап, оны Каролина патшайымына ұсынды; бес бөлімнен тұратын бірінші том 1732 жылдың қарашасында аяқталды. Марк Кэйтсби 1733 жылдың ақпан айында Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды және 1743 жылдың желтоқсанында Спальдинг джентльмендер қоғамының мүшесі болды. Екінші томды құрайтын тағы бес бөлім 1743 жылдың желтоқсанында аяқталды, ал 1747 жылы ол Америкадағы достары жіберген материалдан қосымша шығарды, әсіресе Джон Бартрам, сондай-ақ оның інісі Джон, Гибралтардағы британдық полкте қызмет еткен. "Табиғи тарих" кітабындағы барлық пластиналар Кэйтсбидің туындылары емес: бірнешеуі, соның ішінде Магнолия грандифлораның керемет және әйгілі суреті Георг Эрреттің еңбегі болды. Кэйтсбидің "Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихына" арналған алғашқы дайындық суреттері Виндзор сарайындағы Корольдік кітапханада сақталады, ал олардың іріктемелері АҚШ-та, Жапонияда және Англияның әртүрлі жерлерінде, соның ішінде 1997-1998 жылдары Лондондағы Королева галереясында және 2015 жылы Садберидегі Гейнсбороу үйінде көрсетілді. 1747 жылдың 5 наурызында Кэйтсби Лондондағы Корольдік қоғамда "Көшпенді құстар туралы" атты баяндама жасады, және қазір ол құстардың көші-қонын сипаттаған алғашқы адамдардың бірі ретінде танылды. Марк Кэйтсби 1747 жылдың 8 қазанында Хайд Парк бұрышындағы Сент-Джордж шіркеуінде Элизабет Роулендке үйленді, бірақ олар шамамен 17 жыл бойы бірге болды, 1731 жылдың сәуірінен 1740 жылдың маусымына дейін кем дегенде алты балалары болды. Олар Лондондағы Сент-Джайлз-Крипплгейт қауымының мүшелері болды, ал кейіннен, бұл қауым бөлінген кезде, Сент-Льюк-Олд-стрит қауымының мүшелері болды. Ол 1749 жылдың 23 желтоқсанында, Рождествоға дейін, Лондондағы Сент-Люк Олд-стрит артындағы үйінде қайтыс болды және шіркеу бақшасына жерленді. Оның қабірі қазір жоғалып кетті. Кэйтсбидің "Британдық-американдық шұңқыр" еңбегі 1763 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді, ал екінші басылымы "Еуропалық-американдық шұңқыр" 1767 жылы жарық көрді. Швециялық ғалым Карл Линней өзінің "Systema Naturae" (1758) еңбегінің 10-шы басылымына Кэйтсбидің "Табиғи тарих" кітабынан алынған мәліметтерді қосты.

Catesby was born on 24 March 1683 and baptised at Castle Hedingham, Essex on 30 March 1683. His father, John Catesby (buried 12 November 1703), was a local politician and gentleman farmer. His mother was Elizabeth Jekyll (buried 5 September 1708). The family owned a farm and house, Holgate, in Sudbury, Suffolk as well as property in London. An acquaintance with the naturalist John Ray led to Catesby becoming interested in natural history. The death of his father left Catesby enough to live on, so in 1712, he accompanied his sister Elizabeth to Williamsburg, Virginia. She was the wife of Dr. William Cocke, who had been a member of the Council and Secretary of State for the Colony of Virginia. According to their father's will, Elizabeth had married Dr. Cocke against her father's wishes. Catesby visited the West Indies in 1714, and returned to Virginia, then home to England in 1719. Catesby had collected seeds and botanical specimens in Virginia and Jamaica. He sent the pressed specimens to Dr Samuel Dale of Braintree in Essex, and gave seeds to a Hoxton nurseryman Thomas Fairchild as well as to Dale and to the Bishop of London, Dr Henry Compton. Plants from Virginia, raised from Catesby's seeds, made his name known to gardeners and scientists in England, and in 1722 he was recommended by William Sherard to undertake a plant collecting expedition to Carolina on behalf of certain members of the Royal Society. From May 1722, Catesby was based in Charleston, South Carolina, and travelled to other parts of that colony, collecting plants and animals. He sent preserved specimens to Hans Sloane and to William Sherard, and seeds to various contacts including Sherard and Peter Collinson. Consequently, Catesby was responsible for introducing such plants as Catalpa bignonioides and the eponymous Catesbaea spinosa (lilythorn) to cultivation in Europe. Catesby returned to England in 1726. Catesby spent the next twenty years preparing and publishing his Natural History. Publication was financed by subscriptions from his "Encouragers" as well as an interest free loan from one of the fellows of the Royal Society, the Quaker Peter Collinson. Catesby learnt how to etch the copper plates himself. The first eight plates had no backgrounds, but from then on Catesby included plants with his animals. He completed the first part in May 1729 and presented it to Queen Caroline; first volume, comprising five parts, was finished in November 1732. Mark Catesby was elected a fellow of the Royal Society in February 1733 and was made a member of the Society of Gentlemen of Spalding in December 1743. The second volume containing another five parts was completed in December 1743, and in 1747 he produced a supplement from material sent to him by friends in America, particularly John Bartram, and also his younger brother, John, who was based with a British regiment in Gibraltar. Not all the plates in Natural history are by Catesby: several, including the splendid and famous image of Magnolia grandiflora were by Georg Ehret. Catesby's original preparatory drawings for Natural History of Carolina, Florida and the Bahama Islands are in the Royal Library, Windsor Castle, and selections have been exhibited in USA, Japan and various places in England including at the Queen's Gallery, London, in 1997–1998, and Gainsborough House in Sudbury in 2015. On 5 March 1747, Catesby read a paper entitled "Of birds of passage" to the Royal Society in London, and he is now recognised as one of the first people to describe bird migration. Mark Catesby married Elizabeth Rowland on 8 October 1747 in St George's Chapel, Hyde Park Corner, but they had been a couple for about 17 years, having at least six children between April 1731 and June 1740. They were parishioners of St Giles Cripplegate in London and later, when that parish was subdivided, of St Luke Old Street. He died just before Christmas 1749 on Saturday 23 December in his house behind St Luke Old Street, London, and was buried in its churchyard. His grave is now lost. Catesby's Hortus britanno americanus was published posthumously in 1763, and a second edition, entitled Hortus Europae americanus was issued in 1767. The Swedish naturalist Carl Linnaeus included information from Catesby's Natural History in the 10th edition of his Systema Naturae (1758).

Мұра

Catesbaea, лилиторен, Батыс Үндістан мен АҚШ-тың оңтүстік-шығысында өсетін, Rubiaceae (мадралар) тұқымдасына жататын тікенді бұталар туысы, алғашқыда Дж. К. Гроновиус оны Кэйтсбидің құрметіне атаған. Дегенмен, қазіргі номенклатура ережелеріне сәйкес, бұл атауды Линней 1753 жылы «Species plantarum» (1-том, 108-109 беттер) еңбегінде ресми түрде жариялады, бұл Катесбидің «Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы» еңбегінің екінші томындағы 100-суретке негізделген. Америкалық бұқа бақасы, Lithobates catesbeianus, Кэйтсбидің құрметіне аталған. Кэйтсби Жаңа әлемдегі екі түрі жыланның ғылыми атауында еске алынады: Dipsas catesbyi және Uromacer catesbyi.