Жеймс Гектор: Шотландиялық-жаңазеландиялық ғалымның өмірі мен экспедициясы

Кіріспе

Шотландтық Жаңа Зеландия ғалымы (1834–1907)

Сэр Джеймс Гектор (16 наурыз 1834 – 6 қараша 1907) – шотландтық Жаңа Зеландия геологы, табиғатты зерттеуші және хирург, ол Паллизер экспедициясына хирург және геолог ретінде қатысты. Кейіннен ол Жаңа Зеландияда үкіметтік қызметте ғылыммен айналысып, ұзақ және жемісті карьера жасады. Осы кезеңде ол елдің ғылыми мекемелеріне ешкімге тең келмейтіндей ықпал етті.

Ерте өмір

Ол Стокбридж, Эдинбургтегі Дунай көшесі, 11-де Александр Гектор және оның әйелі Маргарет Макростидің ұлы болып дүниеге келді. 1844-1845 жылдары Эдинбург академиясында білім алды. 14 жасында әкесінің кеңсесінде актуарлыққа оқуға түсті. Ол Эдинбург университетіне медицина студенті ретінде қабылданды және 1856 жылы 22 жасында медицина ғылымдарының докторы атағын алды.

Паллизер экспедициясы

Медициналық дәрежесін алғаннан кейін көп ұзамай, сэр Родерик Мёрчисонның ұсынысы бойынша – Британдық геологиялық зерттеудің бас директоры – Гектор Джон Паллизердің басшылығындағы Паллизер экспедициясына геолог ретінде тағайындалды. Паллизердің Британдық Солтүстік Америкаға (қазіргі Канада) экспедициясының мақсаты Канадалық Тынық мұхиты темір жолы үшін жаңа темір жол бағыттарын зерттеу және өсімдіктердің жаңа түрлерін жинау болды. 1858 жылы Паллизер экспедициясы Канаданың Роки тауларындағы континенттік бөлістің жанындағы тау өткелінде болғанда, Гектордың жүк таситын жылқысының бірі өзенге құлап түсті. Оны судан шығарып жатқанда, оның аты қашып кетті, ал оны қуа жөнелгенде Гектор өз жазбаларында айтқандай, көкірекке тепкіленіп, есінен таныды. Ол экспедицияның күнделігінде: «Судағы жылқымен айналысып жатқанда қашып кеткен атымды қайта ұстауға тырысқанда, ол мені көкірекке тепті», – деп жазды. Серіктері оның қайтыс болғанын ойлап, қабір қазып, жерлеуге дайындалды. Бірақ ол есін жиғанда ерте жерлеу тоқтатылды. Сол кезден бері өткел мен жақын жердегі өзен Kicking Horse Pass және Kicking Horse River деп аталады. «Тебуші жылқы» туралы аңыз қазір Канада тарихында берік орныққан. Алайда, Паллизерді зерттеген Ирен Спри атап көрсеткендей, ол «Гектордың экспедиция туралы естеліктерінің әрқашан да дәл емес». Экспедиция мүшелерінің арасында Гектордан кейін тірі қалған және оқиғаның шындығын растай алатын жалғыз адам – метис Питер Эразм, және оның айтуынша, Гектордың баяндамасымен келіспейді. Эразмның сөзіне сүйенсек, дәрігер есінен танып қалды. Біз барлығымыз жылқыдан секіріп түсіп, оған асықтық. Содан кейін оны алып, лагерь құрғанда, үлкен мәңгі жасыл шыршы ағаштарының көлеңкесіне жатқыздық. Біз қиын жағдайға түстік, егер Нимрод аң аулап әкелмесе, жағдайымыз үмітсіз болар еді. Бір адам есінен танып жатқан дәрігерді қарап отырды. Қалғанымыз өзеннің мөлдір тау суында жүзген форельді аулауға кезекпен тырыстық. Доктор Гектор кем дегенде екі сағат бойы есінен танып жатты, сосын Сазерленд бізді шақырып, оның есін жиғанын хабарлады; ол енді есін жиған, бірақ қатты ауырып жатты. Ол дәрі-дәрмек жинағын сұрап, ауырсынуды басатын дәрі дайындауды тапсырды. Мен одан оқиғаның мән-жайын жазып алған құжатқа қол қоюын өтіндім, егер оның денсаулығы нашарласа. Ол осының дұрыс екенін бірден мойындады. 1903 жылы Канадаға келгенде Гектор Kicking Horse Pass-те болған оқиғасы туралы былай деді: «Мен есімді жиғанда, маған қабір қазылып, мені жерлеуге дайындалып жатыр еді. Сөйтіп, Kicking Horse осылай ат қойылды және менің осы аймақта жерленгенімді білдім». Зерттеудің бір бөлігі ретінде Отагоның геологиялық картасы жасалды, ол Гектордың картасы деп белгілі. 1865 жылы «Жаңа Зеландия геологиясының эскиздік картасы» жарық көрді, ал 1869 жылы ол Жаңа Зеландиядағы Үкіметтік баспаханада қайта қаралып, жарияланды; бұл елдің алғашқы геологиялық картасында Жаңа Зеландияның геологиялық зерттеулерінің синтезін ұсынды.

Shortly after receiving his medical degree, upon the recommendation of Sir Roderick Murchison – director general of the British Geological Survey – Hector was appointed geologist on the Palliser Expedition under the command of John Palliser. The goal of the Palliser expedition to British North America (now Canada) was to explore new railway routes for the Canadian Pacific Railway and to collect new species of plants. In 1858, when Palliser's expedition was exploring a mountain pass near the continental divide of the Canadian Rockies, one of Hector's packhorses fell into the river. As it was being pulled from the water, his own horse strayed and, when chasing after it, Hector records, he was kicked in the chest and knocked unconscious. He wrote in his diary of the expedition: "In attempting to recatch my own horse, which had strayed off while we were engaged with the one in the water, he kicked me in the chest". His companions, thinking him dead, dug a grave for him and prepared to put him in. His premature burial was cancelled when he regained consciousness. The pass and nearby river have been known since as Kicking Horse Pass and Kicking Horse River. The legend of the kicking horse is now firmly established in popular Canadian history. However, as politely noted by the Palliser scholar Irene Spry, it "embodies Hector's not always accurate reminiscences about the Expedition". The only member of the expedition who outlived Hector and who could verify what actually happened was the Métis Peter Erasmus, and his account does not support Hector's. According to Erasmus:
The doctor was knocked unconscious. We all leapt from our horses and rushed up to him, but all our attempts to help him recover his senses were of no avail. We then carried him to the shade of some big evergreens while we pitched camp. We were now in serious trouble, and unless Nimrod fetched in game our situation looked hopeless. One man stayed and watched the unconscious doctor. The rest of us took turns trying to catch trout that we could see in the clear mountain water of the river. Dr. Hector must have been unconscious for at least two hours when Sutherland yelled for us to come up; he was now conscious but in great pain. He asked for his kit and directed me to prepare some medicine that would ease the pain. I had him sign a document stating the facts of the accident in case his illness might prove serious. He readily agreed that it would be the proper thing to do. In 1903 during a visit to Canada, Hector said of his mishap in Kicking Horse Pass, "When I regained consciousness, my grave was dug and they were preparing to put me in it. So that's how Kicking Horse got its name and how I came to have a grave in this part of the world." As part of the survey, a Geological Map of Otago was created, known as Hector's Map. In 1865 a "Sketch Map of the Geology of New Zealand" was produced, and in 1869 it was revised and published by the Government Printing Office in New Zealand; giving a synthesis of New Zealand geological research in the first geological map of the country.

Үкімет басшысы

1865 жылы Гектор Жаңа Зеландияның геологиялық қызметін құруға тағайындалды және зерттеулер қызметінің бас кеңсесі болуға тиіс Колониалдық мұражай құрылысын қадағалау үшін Веллингтонға көшті. Үкіметтік ғылымның бас маманы ретінде Гектор саясаткерлерге жүнді Жапонияға экспорттау және Жаңа Зеландия зығырларынан талшық өндірісін жақсарту сияқты алуан түрлі мәселелер бойынша кеңес берді. Ол 1869 жылы ашылған Веллингтон ботаникалық бағының алғашқы басқарушысы болды. Жаңа Зеландия институтымен (қазір Жаңа Зеландия Корольдік қоғамы деп аталады) 22 жыл бойы бақты дамытуды жалғастырды. Оның саяси ықпалы 1868 жылы Өкілдер палатасының спикері Дэвид Монроның қызы Мария Джорджиана Монроға үйленуімен нығайып, ерекшеленді. Гектор колонияның жетекші ғылыми қоғамы – Жаңа Зеландия институтын (қазір Жаңа Зеландия Корольдік қоғамы) отыз бес жыл бойы басқарды. Ол 1869 жылы ашылған Веллингтон ботаникалық бағының алғашқы менеджері болды және 22 жыл бойы Жаңа Зеландия институтымен бірлесіп бақты дамытты. 1885 жылдан бастап Жаңа Зеландия университетінің канцлері қызметін атқарды. Ол мемлекеттік қаржыландырылатын ғылымның барлық саласын бақылады. Ол басқа ғалымдармен, әсіресе Крайстчерчтегі Юлиус фон Хастпен жақын, бірақ кейде шиеленіскен қарым-қатынаста болды; мысалы, (1871-74) жылдары Крайстчерчтегі "Самнер үңгірінің" жәдігерлері, моа және алғашқы моа аңшылары Хасттың айтуынша, жеке нәсіл болғандығы туралы мәселелерде. Мансабының соңында ол отарлық мұражайға маори артефакттарын сатып ала алмағаны үшін және 1891 жылы өз ведомстволарын жаңа Либералдық үкіметтің қаржыландыруын қысқартудан тиісінше қорғамағаны үшін сынға ілікті. 1891 жылы либералдар консервативті Ұстамалы Министрлікпен, оның мүшесі болған, алмастырды. Мысалы, 1902 жылы этнограф Элсдон Бест Колониялық мұражайдың болашақ директоры Август Гамильтонға Гекторды қызметтен босату және оның орнына белсенді адамды қою қажеттігін жазды.