Кіріспе

Уэльстік натуралист (1726–1798)

Томас Пеннант (27 маусым 1726 [Ескі стиль бойынша 14 маусым 1726] – 16 желтоқсан 1798) – уэльстік натуралист, саяхатшы, жазушы және антиквариат. Ол Уэльстегі Уитфорд, Флинтшир маңындағы Даунинг-холл отбасылық мүлігінде дүниеге келіп, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Табиғатты зерттеуші ретінде ол география, геология, өсімдіктер, жануарлар, құстар, жорғалаушылар, қосмекенділер және балықтарға қызығушылық танытып, айналасындағы дүниені бақылап, көргендерін және естігендерін жазып отырды. Ол «Британ зоологиясы», «Төрт аяқты жануарлар тарихы», «Арктика зоологиясы» және «Үнді зоологиясы» сияқты танымал кітаптар жазды, бірақ еуропалық континенттен асып шыққан ешқашан жол жүрген емес. Ол өз заманының көптеген ғалымдарымен танысып, хат алмасып жүрді. Оның кітаптары Сэмюэл Джонсонның еңбектеріне әсер етті. Антиквариат ретінде ол өнер және басқа да туындылардың мол жинағын жинады, олардың көпшілігі ғылыми қызығушылықтарын ояту үшін таңдалған. Бұл туындылардың көпшілігі қазір Уэльс Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Саяхатшы ретінде ол Шотландия мен Ұлыбританияның көптеген басқа аймақтарын аралап, олар туралы жазды. Оның көптеген саяхаттары оны британдықтарға беймәлім болған жерлерге жеткізді. Ол жазған саяхаттар, боялған және гравировкаланған түрлі-түсті суреттермен бірге, көпке ұнады. Әр саяхатын ол үйінен бастап, маршрут, ландшафт, кездесетін адамдардың мінез-құлқы мен әрекеттері, олардың дәстүрлері мен нанымдары, сондай-ақ ол көрген немесе естіген жабайы жануарлар туралы егжей-тегжейлі сипаттады. Ол атпен саяхат жасап, оның қызметшісі Мозес Гриффитпен бірге жүрді, ол саяхат барысында көргендерін суреттеді, кейіннен осы суреттер кітаптарға иллюстрация ретінде енгізілді. Ол көптеген достары бар, жақсы мінезді адам болды және алпыс жасқа дейін өз қызығушылықтарын жалғастыра берді. Өмірі бойы зор денсаулыққа ие болды және жетпіс екі жасында Даунингте қайтыс болды.

Отбасылық негіздер

Пеннанттар – Уэльстің ақсүйек отбасы, Флинтширдегі Уитфорд қауымында, 17 ғасырға қарай Байхтон жерінде шағын мүлік құрған. 1724 жылы Томас әкесі Дэвид Пеннант көршілес Даунинг мүлкін туысынан мұраға алды, бұл отбасының қалтасын айтарлықтай толықтырды. Томас «сары бөлмеде» дүниеге келген Даунинг Холл Пеннанттардың негізгі резиденциясына айналды. Бұл үй 1600 жылы салынған, ал алдыңғы және басты кіреберіс екі алға қараған қанаттың арасында орналасқан. Пеннанттар сол жерге көшкен кезде, ол тозығы жеткен еді және көптеген жөндеу жұмыстары қолға алынды. Онда жақсы жабдықталған кітапханасы және «ежелгі мүсіндермен және Еуропаның барлық аңдардың мүйіздерімен безендірілген» темекі шегу бөлмесі бар, көптеген әдемі бөлмелер болды. Жерлер де тым өсіп кеткен, оларды жақсартуға, сондай-ақ жолдар, көріністер мен демалыс бақтарын жасауға көп еңбек жұмсалды. Пеннант 1740 жылы Фулхэмдегі Томас Крофт мектебіне оқуға түсті, ал бұрын Врэксем грамматикалық мектебінде білім алған. Он екі жасында, кейін естеліктерінде айтқандай, ол Фрэнсис Уиллугбидің «Орнитологиясымен» танысқаннан кейін табиғат тарихына деген құштарлыққа ие болды. 1744 жылы Оксфордтағы Королева колледжіне қабылданды, кейін Ориел колледжіне ауысты. Бай отбасынан шыққан көптеген студенттер сияқты, ол Оксфордты дипломсыз тастап кетті, бірақ 1771 жылы зоолог ретіндегі еңбегі құрметті дипломмен мойындалды.

Мүдделер

1746–1747 жылдары Корнуоллға сапар жасағанда, ол антиквар және натуралист Уильям Борлазбен танысты. Бұл сапар оның минералдар мен қазба жәндіктерге деген қызығушылығын оятып, 1750-ші жылдардағы негізгі ғылыми зерттеулеріне бастау берді. 1750 жылы Даунингте болған жер сілкінісі туралы есебі Корольдік қоғамның философиялық еңбектеріне енгізілді, ал 1756 жылы Шропширдегі Коалбрукдейлде жинаған бірнеше кораллоидтық денелер туралы мақаласы да жарияланды. Пэннант геологиялық білімін пайдаланып, қорғасын кенішін ашты, ол 1763 жылы мұрагерлікке алғаннан кейін Даунингте жақсартулар жасауға көмектесті. 1754 жылы ол Антикварлар қоғамының мүшесі болып сайланды, бірақ 1760 жылы бақытты үйленген соң, қоғамдағы мүшелігінен бас тартты, себебі «сол кезде менің жағдайым өте қиын болды, құрметті әкем тірі еді, мен бақытым мәңгілік болады деп ойладым және мені енді ешқашан қалаға қайта шақырмау керек еді немесе қоғамға пайдалы болмау керек еді». Кейіннен қаржылық жағдайы жақсарған соң, ол демеуші және коллекционер атанды. Ол көптеген көркем туындылардан тұратын үлкен коллекция жинады, олардың көпшілігі тапсырыс бойынша жасалған және олардың сарапшылық құндылығынан гөрі ғылыми қызығушылығы үшін таңдалған. Оның коллекциясында Николас Пококтың Уэльстегі жер бедерін бейнелейтін бірнеше туындылары, сондай-ақ суретші Питер Пейлудың әртүрлі климат түрлерін бейнелейтін, мүмкін, тапсырыс бойынша жасалған туындылары бар. Томас Гейнсбороның салған портреті оны елдік жерде тұратын джентльмен ретінде көрсетеді. Уэльс Ұлттық кітапханасында сақталатын «Пеннант коллекциясына» Мозес Гриффит пен Джон Инглебидің көптеген акварельдері, сондай-ақ Пеннанттың өзі салған бірнеше суреттері кіреді. Ол Пеннанттың толық уақытты қызметкері болды және Даунингте орналастырылды. Бұл суреттердің көпшілігі Уэльс Ұлттық мұражайындағы Пеннант коллекциясына кіреді.

Алғашқы еңбектері

Пеннанттың алғашқы жарияланымдары – ол бастан өткерген жер сілкінісі, басқа геологиялық тақырыптар мен палеонтология туралы ғылыми мақалалар болды. Олардың бірі Карл Линнейге қатты әсер етті, сол себепті 1757 жылы ол Пеннанттың кандидатурасын ұсынды және ол Швеция Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Пеннант осы құрметке өте риза болды және Линнеймен өмір бойы хат алмасып тұрды. 100 фунт төлеп, октаво форматында басылым шығаруға рұқсат алды, соның нәтижесінде жиналған қаражат Уэльс қайырымдылық мектебіне сыйланды. Кейіннен қосымша томдар жарық көрді, ал негізгі мазмұны жеке бақылауларға негізделген мәтін латын және неміс тілдеріне аударылды. Пеннанттың «Британ зоологиясында» тіркелген бақылаулары осыншалықты егжей-тегжейлі және дәл болды, оларды зертханадағы молекулалық деректерді он жыл бойы қолданған қазіргі заманғы экологиялық зерттеуді қайта жасай алуға болады. Кітапты жазуға бірнеше жыл кетті, осы уақытта Пеннант жеке қайғыға ұшырады – оның әйелі қайтыс болды. Содан кейін, 1765 жылдың ақпан айында, бәлкім, осы оқиғаға реакция ретінде, ол Еуропа құрлығына саяхатқа шықты, Франциядан бастап басқа табиғаттанушылар мен ғалымдармен, соның ішінде граф де Буффонмен кездесті. Пеннант пен Паллас бір-бірінің серіктестігін ерекше бағалады, екеуі де ағылшын натуралисі Джон Рейге зор құрметпен қарады. Алғашқы ниет Паллас кітапты жазуы керек еді, бірақ ол жоспарлаған жұмысының жобасын жасағаннан кейін, Ұлы Екатерина патшайым оны Санкт-Петербургтегі сарайына шақырды. Оның тапсырмасымен ол алты жылға созылған алыс аймақтарына «философиялық экспедицияны» жетекшілік етті, сондықтан Пеннант жобаны өз мойнына алды. 1767 жылы Пеннант Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Осы шарада ол көп саяхат еткен сэр Джозеф Бэнкспен танысып, Линкольнширдегі оның үйіне барды. Бэнкс оған Фолкленд аралдарынан әкелінген пингвиннің терісін сыйлады. Пеннант осы құс – патша пингвин (Aptenodytes patagonicus) және пингвиндердің басқа да белгілі түрлері туралы мақала жазды, ол Корольдік қоғамның философиялық еңбектерінде жарияланды.

Хатшы-хабарластар

Пеннант көптеген жылдар бойы басқа табиғаттанушылармен кездесіп, кеңінен хат алмасып жүрді. Бұл оған қолжазбалар мен үлгілерге қол жеткізуге мүмкіндік берді, ал оның жазбалары кейде жоғалған жаңалықтар туралы мәліметтер береді. Мысалы, ол 1771 жылдың қыркүйегінде капитан Джеймс Куктың төрт жылдық саяхатынан оралған ботаник Джозеф Бэнкске барды; Бэнкс өзінің құс үлгілерін Пеннантқа тапсырған сияқты. Пеннанттың қолжазбаларында Банкс сапарда көрген құстар сипатталған; және ол Джон Латхэмнің «Құстардың жалпы сипаттамасы» (1781–1785) еңбегін оқығанда, Пеннант Латхэмнің Банкс жинаған Шығыс Австралиядан келген кейбір құстарды жібергенін көрді және ол олқылықтарды толтыру үшін Латхэмге хат жазды. Табиғаттанушы Питер Саймон Паллас Банкстен Пеннантқа «капитанның қайғылы тағдыры туралы» хабарлауды сұрады, ал 1779 жылдың желтоқсанында ол өзі Пеннантқа хат жазып, оқиғаны баяндады. Пастор-натуралист Гилберт Уайттың Пеннантқа жазған хаттары Уайттың 1789 жылғы «Сельборнның табиғи тарихы және ескілігі» кітабының бірінші бөлігін құрайды. Адамдардың танысуы Гилберттің ағасы Бенджамин Уайттың арқасында болды, ол Пеннанттың баспагері еді; Гилберт Сельборнның зиялық оқшаулануын жеңу үшін, қағаздарды оқып, идеялармен бөлісе алатын қолайлы білімді қоғамдар болмаған кезде, хат алмасу мүмкіндігін пайдаланды. Ол Пеннанттың, далалық табиғаттанушы ретінде көп дағдысы немесе ынтасы жоқ, өз кітаптарында жариялау үшін байқауларды жинайтынын білді; ол тез арада хат-хабарды өз пайдасына қолданатынын және Пеннантқа жіберген әрбір хаттың көшірмесін сақтайтынын түсінді. Пеннант Уайттың сын-пікірін ризашылықпен қабылдады. Британдық зоология, 1-сынып, Төрт аяқтылар. 2, Құстар. Ж. және Ж. 1766 жылғы наурыз. Шотландиядағы саяхат, 1769 жыл. Джон Монк, 1771 жыл. Төрт аяқты жануарлардың сипаттамасы. Джон Монк, 1771 жыл. Шотландиядағы саяхат және Гебрид аралдарына саяхат, 1772 жыл. Джон Монк, 1774 жыл. Құстар тұқымдасы. Балфур және Смелли, 1773 жыл. Британдық зоология. Бенджамин Уайт, 1776–1777 жылдар. Уэльстегі саяхат. Х. Д. Саймондс, 1778 және 1781 жылдар. Төрт аяқты жануарлардың тарихы. Джон Монк, 1781 жыл. Милиция заңдары туралы еркін ойлар. Бенджамин Уайт, 1781 жыл. Сноудонға саяхат. Генри Хьюз, 1781 жыл. Честерден Лондонға саяхат. Бенджамин Уайт, 1782 жыл. Арктикалық зоология. Генри Хьюз, 1784–1787 жылдар. Патагониялықтар туралы. Джордж Аллан (жеке баспа), 1788 жыл. Лондон туралы. Роберт Фолдер, 1790 жыл. Үнді зоологиясы. Роберт Фолдер, 1790 жыл. Парламент мүшесіне хат: Пошта вагондары туралы. Р. Фолдер, 1792 жыл. Кейінгі Томас Пеннанттың әдеби өмірі. Бенджамин және Дж. Уайт, 1793 жыл. Уайтфорд және Холивеллдің еншіліктерінің тарихы. Бенджамин және Дж. Уайт, 1796 жыл. Хиндустан көрінісі. Генри Хьюз, 1798–1800 жылдар. Батыс Хиндустан. Генри Хьюз, 1798 жыл. Үндістан көрінісі, Гангтан тыс, Қытай және Жапония. Л. Хансард, 1800 жыл. Малай аралдары, Жаңа Голландия және Тіпті аралдар. Джон Уайт, 1800 жыл. Лондоннан Уайт аралына саяхат. Э. Хардинг, 1801 жыл. Доверден Уайт аралына дейін. Уилсон, 1801 жыл. Даунингтен Алстон Мурға саяхат. Э. Хардинг, 1801 жыл. Алстон Мурдан Харроугейтке және Бримхэм Крэгске саяхат. Дж. Скотт, 1804 жыл.

Мұра

Пеннант қайтыс болғаннан кейін француз зоологы және натуралисі Жорж Кувье оның есіміне былай деп жазды: «Егер адамның өмірі толығымен ғылымға арналса, онда оның өмірінде көптеген оқиғалар бола қоймайды, оның еңбектерін талдау арқылы ғана шындықты табуға болады». Томас Бевик өзінің «Британ құстарының тарихы» атты пионерлік анықтамалығында (2 том, 1797 және 1804 жылдар) Пэннантты авторитет ретінде жиі сілтеме жасайды. Мысалы, «Алтын бүркіт» тақырыбында Бевик былай деп жазады: «Пеннанттың айтуынша, олардың Сноудон төбелерінде көбейген жағдайлары сирек кездеседі». Бевик оны «Славян гагарасы» сияқты сирек кездесетін түрлер туралы фактілер үшін де пайдаланады: «Бұл түр Британ аралдарында көп емес. Пеннанттың сөзіне сүйенсек, олар Линкольнширдегі Spalding қаласының жанындағы батпақты жерлерде мекендейді және көбейеді, ал аналық құсы қалың қауырсынды гагарасына ұқсас ұя салады және төрт немесе бес ақ жұмыртқа туады». Кейде Пэннанттың білімі өте егжей-тегжейлі болатын: «Ұлы қалың қауырсынды гагарасы» туралы жазғанда Бевик ұяның «су өсімдіктерінің әртүрлі құрғақ талшықтарынан, сабақтары мен жапырақтарынан, және (Пеннант айтады) баубананың тамырларынан, су лилиясының сабақтарынан, көл шөбі мен су қызғылт түстісінен жасалғанын» көрсетеді, сондай-ақ «ол қамыстан соққанда су бетінде қалқып жүреді» дейді. Табиғатты зерттеуші Ричард Мэйби Пэннантты «қажырлы және көңілді саяхатшы екенін, ал оның түрлі сапарлары сол кезде көп сатылған кітаптардың бірі болды» деп жазды, сондай-ақ Сэмюэл Джонсонның «Пеннант – мен оқыған саяхатшылардың ең жақсысы» деген пікірін қосты. 1989 жылы Пэннанттың есімін сақтау мақсатында Cymdeithas Thomas Pennant (Томас Пэннант қоғамы) құрылды. Қоғам оның есімімен байланысты іс-шаралар ұйымдастырады, оның ішінде жарнамалық парақшалар мен буклеттерді басып шығару, лекциялар өткізу, жыл сайынғы кешкі ас және «Пеннант елінде» серуендеулер ұйымдастыру. 2013 жылы қоғам Флинтшир округі кеңесіне «Холиуэлл және солтүстік Флинтшир аймағын» «Пеннант елі» деп белгілеуді ұсынды. Бірақ Холиуэлл қалалық кеңесінің кейбір мүшелері бұл ұсынысқа қатысты алаңдаушылықтарын білдірді.