Кіріспе

Чарльз Уотертон (3 маусым 1782 – 27 мамыр 1865) – ағылшын табиғатты зерттеушісі, плантация бастығы және зерттеуші, ең алдымен табиғатты қорғау саласындағы новаторлық еңбектерімен танымал.

Отбасы және дін

Уотертон – рим-католик жер иелерінен шыққан дворяндық отбасының мүшесі еді, оның тегі Рейнер де Уотертонға жетеді. Уотертондар ағылшын реформациясынан кейін де католиктік дінін сақтап қалды, нәтижесінде олардың жылжымайтын мүліктерінің көп бөлігі тәркіленді. Чарльз Уотертон өзі де берілген католик және аскет болды, Ватиканмен тығыз байланыста болды. "Сквайр" Уотертон Йоркширдегі Уэйкфилд қаласындағы Уолтон Холлде Томас Уотертон мен Энн Бедингфилдтің отбасында дүниеге келді. Ол Ланкаширдегі Стонихерст колледжінде білім алды, онда оның зерттеулерге және жануарлар дүниесіне деген қызығушылығы көріне бастады. Бір күні Уотертон мектептің иезуит басшысымен ғимараттың алдыңғы жағындағы мұнараларға көтерілген кезде ұсталды. Басшы оны көтерілген жолмен төмен түсуге бұйырды. Уотертон өзінің өмірбаянында мектепте оқыған кезде: "бірлескен келісім бойынша, мен мекеменің тышқан аулаушысы, сондай-ақ түлкі аулаушысы, фоумарт өлтіруші және жас қарғалар ұшқан кезде садақпен атушы деп есептелдім. Мен өз жұмысымды үлкен табыспен аяқтадым. Зиянкестер ондаған бойынша жоғалып кетті, кітаптар орташа жақсы қолданылды, ал менің ойымша, бәрі өте жақсы болды", - деп жазады.

Оңтүстік Америка

1804 жылы ол Джорджтаун маңындағы ағасының құл плантацияларын басқару үшін Британдық Гвианаға сапар шекті. 1812 жылы ол колонияның ішкі аймақтарын зерттеуге кірісті, содан кейін 1824 жылға дейін төрт саяхат жасады және жаңбырлы маусымда жалаң аяқ Бразилияға жетті. Ол өзінің жаңалықтарын «Уотертонның Оңтүстік Америкадағы саяхаттары» атты кітабында сипаттады, бұл кітап Чарльз Дарвин және Альфред Рассел Уоллес сияқты британдық мектеп оқушыларын шабыттандырды. Оның зерттеулері Ралидің Парим көлі туралы талқыланып келген мифті жоққа шығарды, себебі Рупунуни саваннасының маусымдық су тасқыны көл деп жаңылыс түсірілген. Уотертон шебер таксидермист болғандықтан, экспедицияларында кездескен көптеген жануарларды сақтап қалды. Ол жануарларды «көктемір сублиматы» деп аталатын ерітіндіге батырып, ерекше әдіспен сақтады. Көптеген сақталған («толтырылған») жануарлардан айырмашылығы, оның үлгілері іші қуыс және тірідей көрінеді. Ол өзінің еркін мінезін кейбір таксидермиялық жұмыстарында да көрсетті: ол жасаған бір композиция (қазір жоғалған) танымал ағылшын протестанттары кейпіндегі жорғалаушылардан тұрады және «Ағылшын реформациясы зоологиялық тұрғыдан дәлелденді» деп аталады. Тағы бір үлгі – ол айқайлайтын маймылдың құрсағын адам бетіне айналдырып, жай ғана «Белгісіз» деп атады. Бұл үлгі әлі күнге дейін Уэйкфилд мұражайында, Уотертонның басқа да коллекцияларымен бірге қойылған. Британдық Гвианада болған кезде Уотертон өзінің білімін ағасының құлы Джон Эдмонстоунға үйретті. Эдмонстон, содан кейін босатылып, Эдинбургте таксидермиямен айналысқан, өз кезегінде жас Дарвинге үйретті. Уотертон Еуропаға анестезиялық зат – кураре вуралиді әкелгені үшін мақталады. Лондонда, Корольдік қоғамның мүшелерімен бірге ол кураресімен бірнеше жануарды, соның ішінде мысық пен есекді қозғалмайтын етіп қойды, содан кейін есекті балға көмегімен қайта тірілтті. (Содан) есек Вуралия деп аталды және ол Уолтон-холлда көп жылдар бойы өмір сүрді.

Уолтон Холл

1820 жылдары Уотертон Уолтон-холлға оралып, шамамен 5 километрлік егістігінің айналасына тоғыз фут (шамамен 2,7 метр) биіктіктегі қабырға салды, осылайша оны әлемдегі алғашқы жабайы құстар мен табиғатты қорғау қорығына айналдырды, ол оны әлемдегі алғашқы экологистердің бірі етті. Ол сонымен қатар құстардың ұялайтын қорабын да ойлап тапты. 1966 жылға дейін Стоунхерст колледжінде көрмеге қойылған Уотертон коллекциясы қазір Уэйкфилд мұражайында сақталуда. Уотертонның қазіргі ағылшын мастифінің негізін қалауға үлкен үлес қосып, осы тұқымның барлық тірі өкілдерінің тегін анықтауға болатын иті болды. Уотертон 1822 жылы құрылған Йоркшир философиялық қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. 1829 жылдың 11 мамырында 47 жасында Уотертон 17 жасар Энн Эдмонстоунға, аравак үндісінің немересіне үйленді. Ол ұлы Эдмундты дүниеге әкелгеннен кейін көп ұзамай, 18 жасында қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның жаны үшін өзін жазалау мақсатымен еденде ағаш блокты жастыққа пайдаланып ұйықтады. ("Деректерге сену қиын": дата=2013 жылғы желтоқсан)

Уотертон ластануға қарсы ерте күрескендердің бірі болды. Ол 1839 жылы өзінің егістігіне жақын орналасқан сабын зауытының иелеріне қарсы ұзақ сот процесін жүргізді, себебі зауыттан шыққан улы химиялық заттар парктегі ағаштарға зиян келтіріп, көлді ластады. Ақырында ол сабын зауытын басқа жерге көшіруге қол жеткізді. Уотертон өзінің егістігінде құлап, қабырғасын сындырып, бауырын жарақаттағаннан кейін қайтыс болды. Оның табыты залдан баржамен, апат болған жерге жақын жердегі таңдалған жерлеу орнына Беверли епискобы бастаған жерлеу процессиясымен, көл жағасында көптеген жергілікті тұрғындардың қатысуымен жеткізілді. Қабір екі емен ағашының арасында орналасқан, бірақ қазір олар жоқ.

Болжанған эксцентрикитеттер

Чарльз Уотертон туралы көптеген әңгімелер жеткен, олардың көбі расталмайды. Төмендегілер кемінде құжатталған:

Ол "қоректің киімін киіп, ағаштарда отыруды ұнатқан". Өзінің үй қызметшісі болып көрініп, кейін қонақтарын көмір щеткасымен қызықтыратын. Дауыл кезінде ұясынан құлап қалған жас құйрықтарды орнына қою үшін биік ағаштарға шығып, оларды құтқаратын. Ит болып жүріп, үйіне келген қонақтарының аяқтарын шағып алатын. Қайырған кезде "арқасы ауырғаннан бастап, безгекке дейін" барлық ауруды емдеу үшін өзін қанға батыратын. "Сквайр Уотертон" атты тарауда Харли Уотертонмен болған әңгімесін айтады, онда Уотертонның философиясы және өзін қанға батыру практикасы сипатталған.

Мұра

Уотертонды ең көп еске алатыны – кураремен байланысы және табиғи тарих мен табиғатты қорғау туралы жазған еңбектері. Дэвид Аттенборо оны "табиғи әлемнің үлкен маңызға ие екенін ғана емес, сонымен қатар адамзаттың одан талаптары арта түскен сайын оны қорғау қажеттігін бірінші болып түсінген адамдардың бірі" деп сипаттады. Уотертонның үйі – Уолтон Холл, оған тек жаяу көпір арқылы, өз аралына ғана жетуге болады, қазір ол қонақ үйдің басты ғимараты. Жақын маңда гольф алаңдары мен түрлі қоғамдық жолдар бар, олардың кейбіреуі Англерс ауылдық паркі табиғат қорығына жетелейді. Канаданың Альберта провинциясындағы Уотертон көлдері, қазір ұлттық саябақ, 1858 жылы Томас Блейкистон оның құрметіне аталды. Йоркширдегі Уэйкфилд қаласындағы бір көше мен мектеп те оның есімімен аталады. Уотертон бұрын құл иесі болған, бірақ кейін "Құлдыққа ешқашан рұқсат беруге болмайды: жүрегі тасқа толмаған адам оны қорғауды тілемейді" деп жазды. 2024 жылы Historic England Уотертон паркін ІІ санатқа енгізіп, оның жануарлар дүниесін қорғау үшін жасаған ландшафтын сақтауға және оны әлемдегі алғашқы табиғат қорығы деп тануға үлкен маңыз берді.