Кіріспе
Арднамурчан (/ɑr/d/n/ə/'mɜr/x/ən/, Àird nam Murchan: үлкен теңіздердің мүйісі) – Шотландияның Хайленд аймағындағы Лохабер басқару аймағындағы жарты арал. Бұл аймақ өте табиғи және тыныш күйінде сақталған. Оның шалғай орналасқандығына негізгі кіру жолының көп бөлігі бір қатарлы жол болғандығы себеп. Ұлыбританияның материктік бөлігіндегі ең батыс нүктесі – Коррахад Мòр Арднамуршанда орналасқан. 1930 жылдан 1975 жылға дейін Арднамурчан Аргилл аймағының құрлықтағы бір бөлігіне де атын берген, ол Морверн, Сунарт және Ардгур аудандарын қоса алғанда, одан да кеңірек аймақты қамтыды.
Ardnamurchan (,/ɑr//d//n//ə/'/m//ɜr//x//ən/, Àird nam Murchan : headland of the great seas) is a peninsula in the ward management area of Lochaber, Highland, Scotland, noted for being very unspoiled and undisturbed. Its remoteness is accentuated by the main access route being a single track road for much of its length. The most westerly point of mainland Great Britain, Corrachadh Mòr, is in Ardnamurchan. From 1930 to 1975 Ardnamurchan also gave its name to a landward district of Argyll, which covered a much wider area, including the districts of Morvern, Sunart and Ardgour.
География
Қатаң айтқанда, Арднамурчан тек Сален (оңтүстікте) және Ахаракл (солтүстікте) ауылдарынан тыс жарым аралды қамтиды, бірақ қазіргі кезде бұл термин көршілес Сунарт, Ардгор, Морверн және тіпті Мойдарт аудандарын да (бұл аудандар Аргилл емес, бұрынғы Инвернесс графтығының бір бөлігі болған) қамту үшін жиі қолданылады. Арднамурчан маяғы орналасқан Арднамурчан мүйісі, әдетте, Ұлыбритания материгінің ең батыс нүктесі деп есептеледі, алайда оңтүстікке қарай шамамен бір километр қашықтықтағы Коррахад Мòр нүктесі бірнеше метрге батысқа қарай жылжырап орналасқан.
Геология
Арднамурханның солтүстік-батыс бөлігі жер бетіне шығып жатқан лополиттен (бұрынғыда сақина тәрізді интрузия деп қабылданатын) тұрады. Осындай құрылымға дәлел, қызығушылық тудыратын аймақтың төңірегіндегі тау жыныстарының ашылуындағы фенокристалдар арқылы анықталады, олар плагиоклаз кристалдарының кешен ортасына қарай бағытталғандығын көрсетеді – бұл лополит ішіндегі магма ағынының нәтижесінде пайда болған тізу. Кейбір бөліктерінде, қызығушылық тудыратын аймақтың ішкі жиектеріне жақын жерлерде, лаваның салыстырмалы түрде шағын аудандары жер бетіне шығарылған. Геологиялық құрылымның субконцентрлі сақиналарын спутниктік суреттерде және топографиялық карталарда оңай көруге болады, бірақ олар жерде осыншалықты айқын емес. Ұлыбританияның батыс жағалауында осы тектоникалық кезеңге қатысты кем дегенде жеті ұқсас кешен бар, және олар көптеген университеттердің геологиялық оқу курстары үшін танымал орындар болып табылады.
Тарих
Адонан Айона жазбаларында 6 ғасырда мұражайға айналған Колумбаның түбекке келгенін, және сол кезде ирландтық гаэлдердің қоныстанғанын айтады. Ол Колумбаның түбекте жасаған үш кереметтің куәсі болған. Адонан бір оқиғада Колумбаның серіктеріне Баетан мак Мюрчертайг және Эохайд мак Домнаил патшаларының өлімін болжағанын жазған. Екінші оқиға, ішкі аймақтағы белгісіз жартасты жерде болған. Баланың ата-анасы оны Колумбаға крещение рәсіміне алып келген, бірақ су табылмайды. Колумба Құдайға дұға еткен, сосын жақын жартастан керемет түрде су ағып шықты. Ол баланың күнәлі өмір сүріп, кейіннен қасиетті болады деп болжады. Үшінші оқиға Адонанның «Шарп шығанағы» деп атаған жерде болды. Бұл жерде Cenél nGabraín тайпасымен туысқан Иоан мак Конайл маик Домнайл деген жаман адам болды. Ол Колумбаның досына шабуыл жасап, мүлкін тонады. Колумба осы жаман адаммен кездесіп, тәубе етуге шақырды, бірақ ол тыңдамай, ұрланған заттарымен қайыққа отырды. Колумба қайықты қуды, суға тізелеріне дейін кіріп, Құдайға дұға етті. Сосын ол серіктеріне осы адам мен оның қайығы теңізде апатқа ұшырайтынын болжады. Адонанның айтуынша, қайық құрлыққа жетпей батып, Иоан ұрланған заттарымен бірге теңізде мерт болды. «Буарблайг» (қазір Бурблайг деп аталады, Бен Хианттың екінші жағындағы Килхоаннан шығысқа қарай 5 миль (8 км) жерде) Мурибулгпен байланыстырылады, онда Тигернах жылнамалары 731 жылы пиктілер мен Дальриадтар арасындағы шайқасты тіркеген. Арднамурханның 20 ғасыр басындағы дәстүріне сәйкес, Гортенферн мен Сгейр а'Шаоле арасындағы шығанақтарда екі шайқас болған. Cul na Croise маңындағы археологиялық қазбалар – Сгейр а'Шаоле мен Сгейр на Мэнн аралығындағы шығанақтардағы – найзалар, қанжарлар, жебе ұштары және Эдуард I патшаның тұсындағы монетадан тұрады. Бұл артефакттар Куль-на-Круастың Эдуард I-нің өкілі Аласдейр Ог Мак Домхнаилл мен Кланн Ройдри ағайындары Лакланн Мак Ройдри мен Ройдри Мак Ройдри арасындағы қақтығыс ошағы болғанын көрсетеді. Дәстүрге сәйкес, осы аймақтағы шайқастардың бірі белгілі бір «Қызыл Роверге», ал жақын жердегі шайқас «Дуинг» немесе «Дьюинг» есімді ирландтыққа қатысты болған. Викинг кемесінің жерлеу қалдықтары Куль-на-Круастан Форт-Уильямдағы Батыс Хайленд мұражайына жеткізілді. 2011 жылы Арднамуршандағы Порт ан Эйлен Мхорадан 10 ғасырға жататын викинг кемесі табылды. Кемеде табылған викинг жауынгерінің қабірі жоғары дәрежелі жауынгер екенін көрсетеді. Арднамурк викингі балтамен, әсем тұтқалы қылышпен, найзамен, қалқанның орталық бөлігімен және қола сақиналы ілгекпен бірге жерленген. Арднамурхандағы қабірден табылған басқа да заттар: пышақ, қоладан жасалған суару мүйізінің ұшы, Норвегиядан келген балта, Ирландиядан келген сақиналық шына және викинг дәуірінің керамикалық бұйымдары.
Шотландтық гэль тілі
Арднамуршанда шотландтық гэль тілінде сөйлейтіндердің ең көп шоғырланған аймақтарының бірі бар, жергілікті тұрғындардың 19,3% осы тілде сөйлей алады. Мұражайда жыл сайын Mòd фестивалі өтеді – гэль тілі, оның мәдениеті, музыкасы және әдебиетін тойлайтын, eisteddfod сияқты фестиваль және жарыстар сериясы. Арднамуршан шотландтық гэль әдебиетінің көптеген маңызды өкілдерінің туған жері болды. 1745 жылғы Якобит көтерілісіне қатысудан бұрын, легендарлы гэль ақыны Аласдейр мак Махистер Аласдейр Килчоандағы Шотландиядағы Христиандық білімді тарату қоғамында мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, ал оның әкесі бұрын Якобит және Жоғары шіркеудің ректоры қызметін атқарған. Арднамурхан тазалауы туралы "Dìreadh a mach ri Beinn Shianta" поэмасының авторы, доктор Джон МакЛаклан, үйлерді бұзуға жауапты ағыл-шотланд жер иелерін ашық сынағандығымен ерекшеленеді. Бұл поэма Сомхола Макгилл Эйнге әсер етті, ол оның авторына арнап өлең жазды.
Экономика
Арднамурчан дистиллериясы - түлімде жатқан шотланд виски дистиллериясы.
Мәдениет
Жарым аралдың өзіндік шинти командасы бар, ол – Арднамурчан Каманачд.
Жануарлар дүниесі мен табиғаты
Арднамуршанда жабайы мысық, қарағайлы мартен, алтын бүркіт және аққұйрықты бүркіт сияқты сирек кездесетін түрлерді көруге болады. Арднамуршан – жабайы және табиғаты бұзылмаған жер. Ұлыбритания материгінің ең батыс нүктесіне жақын орналасқан Арднамуршан мүйісінде маяк орналасқан және ашық Атлант мұхитының тік жартастан көрінісі ашылады. Арднамуршанның солтүстік бөлігі Морар, Моидарт және Арднамуршан ұлттық көркемдік аймағының құрамына кіреді, бұл Шотландиядағы 40 осындай аймақтың бірі болып табылады. Олар ерекше көркемдікке ие аймақтарды анықтау және оларды қорғау мақсатында, белгілі бір құрылыс түрлерін шектеу арқылы белгіленген.