Кіріспе
Айршир (Siorrachd Inbhir Àir) – Шотландияның оңтүстік-батысындағы тарихи және тіркеу округі, Клайд фиордының жағалауында орналасқан. Айршир және Арран лейтенанттық аймағы тарихи округтің барлық аумағын, сондай-ақ бұрын Бутшир тарихи округінің бөлігі болған Арран аралын қамтиды. Оның бас қалалары – Айр, Килмарнок және Ирвин. Солтүстік-шығыста Ренфрушир және Ланаркшир, оңтүстік-шығыста Думфрисшир, оңтүстікте Кирккдбригшир және Вигтоншир округтерімен шектеседі. Шотландияның көптеген округтері сияқты, қазіргі уақытта әкімшілік функциясы жоқ, орнына Шығыс Айршир, Солтүстік Айршир және Оңтүстік Айршир кеңестеріне бөлінген. Халық саны шамамен 366 800 адамды құрайды. «Айршир» деп аталатын сайлау және бағалау аймағы Шығыс Айршир, Солтүстік Айршир және Оңтүстік Айршир кеңестерін қамтиды, демек, Айрширдің бүкіл тарихи округын, сонымен қатар Бутшир тарихи округінен Арран аралы, Ұлы Камбра және Кіші Камбраны да қамтиды. Үш кеңес аймағы бірге Айршир және Арран лейтенанттық аймағын құрайды. Айрширдегі ең ірі елді мекен – Килмарнок, одан кейін округ орталығы Айр.
География
Айршир шамамен жарты ай пішіндес және көбінесе жазық аймақ, төменгі төбелермен; ол Шотландияның Оңтүстік жоталарының географиялық аймағының бір бөлігін құрайды. Округтің солтүстігінде негізгі қалалар мен халықтың көп бөлігі орналасқан. Ларгстің шығысында Ренфрушир биіктіктерін табуға болады, олар Блей Лох маңындағы төбелі аймаққа дейін оңтүстікке қарай созылады. Оңтүстік Айршир Галлоуэй округтерімен бірге Галлоуэй таулары деп аталатын қалың төбелі аймақты бөліседі. Бұл төбелер A713 (Айрден Касл-Дугласқа дейінгі жолдан) батысқа қарай орналасқан және Лох-Дун аймағынан оңтүстікке қарай Солуэй-Фертке дейін созылады. Бұл бағыттың шығысында Карсфэрин және Скаур таулары жатыр, олар Далмеллингтонның оңтүстік-шығысында және Нью-Камноктың оңтүстігінде орналасқан. Глен Афтон осы таулардың тереңіне дейін жетеді. Айршир Шотландияның ең құнарлы ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып табылады. Жағалауға жақын жерлерде картоп өсіріледі, теңіз балдыры негізіндегі тыңайтқыштар қолданылады, сонымен қатар аймақта шошқа еті, басқа да түбірлі көкөністер мен мал өсіріледі (төменде қараңыз); сондай-ақ, құлпынай сияқты жазғы жидектер мол өседі. Клайд фиордындағы бірнеше кіші аралдар Айрширдің құрамына кіреді, олардың ішіндегі ең ірілері – Ат аралы, Леди аралы және Айлса Крейг.
Тарих
Бүгінгі Айрширді құрайтын аймақ Антонин қабырғасының оңтүстігіндегі аймақтың бір бөлігі болды, оны римдіктер император Антонин Пийдің тұсында қысқа мерзімге басып алды (қараңыз: Рим Британиясы#Басып алу және оңтүстік Шотландиядан шегіну). Бұл жерде дамоннилер қоныстанды, олар британдықтар болған деп есептеледі. Кейіннен ол 11-ші ғасырда Шотландия Корольдығына қосылған Стратклайд Корольдығының бір бөлігіне айналды. 1263 жылы шотландтар Ларгс шайқасында норвегиялық лейдан әскерін жеңіп, ығыстырды. Айрширдегі маңызды тарихи құрылыс – 13-ші ғасырға дейін салынған Тернбери қамалы, ол Роберт Брюстің туған жері болуы мүмкін. Айрдың тарихи графтығы немесе шерифтігі үш округке немесе кейіннен Айршир графтығын құраған бейлирилерге бөлінді. Үш округ:
Оңтүстіктегі Кэррик. Ол Дун және Галлоуэйдің жабайы ауданының арасындағы Стюартриде орналасқан, бұл аймақ көбінесе төбелер мен батпақтардан тұратын кең аумақ еді. Орталықтағы Кайл, онда Айр корольдік бургысы кірді, солтүстіктегі Ирвин өзені мен оңтүстік-батыстағы Дун өзені арасындағы орталық ауданда орналасқан, бұл аймақ ішкі жағындағы төбелі жерлерге толы. Ол «Кайл Стюарт» (кейде «Стюарт Кайл») және «Корольдік Кайл» деп екіге бөлінді, біріншісі Ирвин мен Айр өзендерінің арасындағы жерді қамтыды; ал екіншісі Айр мен Дун арасындағы үшбұрышты бөлік, ол Роберт Бернстің туған жері және жастық шағының үйі ретінде құрметке ие. Айр және Килмарнок қалалары 1890 жылы құрылған округтік кеңестің басқаруына кірмей, өздерінің қызметтерін өздері жүргізе алатындықтан, олар осы аймақтан шығарылды. 1930 жылы 1929 жылғы Жергілікті Өкімет туралы (Шотландия) заңы күшіне енді. Бұл Айр мен Килмарнокты округтік кеңестің бақылауына алды және барлық бургтарды үлкен бургтар немесе кіші бургтар деп қайта жіктеді. Айр және Килмарнок екеуі де үлкен бургтар ретінде танылды, бұл оларға көптеген функцияларды басқаруға мүмкіндік берді, ал округтің басқа бургтары кіші бургтар ретінде танылып, көптеген функцияларын округтік кеңеске берді. 1929 жылғы заң сонымен қатар приходтық кеңестерді де жойды. Айрширдегі 30-дан астам приход он аудандық кеңеске біріктірілді. Аудандық кеңестер: Айр, Камнок, Далмеллингтон, Жирван, Ирвин, Килбирни, Килмарнок, Майбол, Трон және Салткоатс. Айршир округі Кеңесінің кеңсесі Айрдағы Веллингтон алаңындағы округтік ғимараттарда орналасқан. 1975 жылдың мамыр айында округтік кеңес таратылып, оның функциялары Стратклайд аймақтық кеңесіне берілді. Округ аумағы екі деңгейлі Стратклайд аймағында төрт жаңа ауданға бөлінді: Камнок және Дун аңғары, Каннингхем, Килмарнок және Лудон, және Кайл және Каррик. Каннингхем ауданына Арран аралы, Ұлы Камбра және Кіші Камбра кірді, олар бұрын Бут графтығының бөлігі ретінде басқарылатын. Лейтенанттық мақсаттар үшін, Айршир графтығының соңғы лорд-лейтенанты 1975 жылы реформалар күшіне енген кезде төрт ауданның біріктірілген айманы үшін лорд-лейтенант болып тағайындалды, ал 1996 жылы лейтенанттық аймақ Айршир және Арран деп қайта аталды. 1996 жылы аймақтар мен аудандардың екі деңгейлі жүйесі жойылып, Айршир Шығыс Айршир (бұрынғы Килмарнок және Лудон ауданы мен Камнок және Дун аңғары ауданы), Солтүстік Айршир (бұрынғы Каннингхем аудандық кеңесі ауданы) және Оңтүстік Айршир (бұрынғы Кайл және Каррик ауданы ауданы) бірлік кеңес аймақтары арасында бөлінді. Айрширдің тарихи графтығы шекаралары әлі де жерді тіркеумен байланысты кейбір шектеулі ресми мақсаттарда қолданылады, өйткені ол тіркеу графтығы болып табылады.
Carrick in the south. It was situated between the Doon and the wild district of Galloway in the adjoining Stewartries, an area that was little else than a vast tract of hills and mosses. Kyle in the centre, which included the royal burgh of Ayr, occupied the central district between the River Irvine in the north, and the River Doon in the south and south west, an area that is quite hilly inland. It was subdivided into "Kyle Stewart", (sometimes called "Stewart Kyle") and "King's Kyle," the former embracing the country between the Irvine and the River Ayr; and the latter, the triangular portion between the Ayr and the Doon, which is honoured as the birthplace and youthful home of Robert Burns. The burghs of Ayr and Kilmarnock were both excluded from the area controlled by the county council when it was created in 1890, being deemed capable of running their own services. In 1930 the Local Government (Scotland) Act 1929 was implemented. This brought Ayr and Kilmarnock under the control of the county council, and re designated all burghs as either large burghs or small burghs. Ayr and Kilmarnock were both classed as large burghs, allowing them to retain control of many functions, whilst the county's other burghs were all classed as small burghs, ceding many functions to the county council. The 1929 act also abolished the parish councils. In Ayrshire in excess of 30 parishes were consolidated into ten district councils. The District Councils were Ayr, Cumnock, Dalmellington, Girvan, Irvine, Kilbirnie, Kilmarnock, Maybole, Troon and Saltcoats. Ayrshire County Council was based at County Buildings in Wellington Square in Ayr. In May 1975 the county council was abolished and its functions were transferred to Strathclyde Regional Council. The county area was divided between four new districts within the two tier Strathclyde region: Cumnock and Doon Valley, Cunninghame, Kilmarnock and Loudoun and Kyle and Carrick. The Cunninghame district included the Isle of Arran, Great Cumbrae and Little Cumbrae, which had until then been administered as part of the County of Bute. For lieutenancy purposes, the last lord lieutenant of the county of Ayrshire was made lord lieutenant for the combined area of the four districts when the reforms came into effect in 1975, with the lieutenancy area being renamed Ayrshire and Arran in 1996. In 1996 the two tier system of regions and districts was abolished and Ayrshire was divided between the unitary council areas of East Ayrshire (covering the area of the former Kilmarnock & Loudoun District and Cumnock & Doon Valley District), North Ayrshire (covering the area of the former Cunninghame District Council) and South Ayrshire (covering the area of the former Kyle and Carrick District). The boundaries of the historic county of Ayrshire are still used for some limited official purposes connected with land registration, being a registration county.
Көлік
Бірқатар теміржол желілері солтүстік Айршир қалаларын бір-бірімен және Глазгомен, сондай-ақ оңтүстікке Странрермен және оңтүстік-шығысқа Дамфриске байланыстырады. Айрширді Бутширдегі Арран және Ұлы Кумбре аралдарымен паромдар жалғастырады. Глазго және Шотландия батысына қызмет көрсететін Глазго Прествик халықаралық әуежайы Айрширде Глазгодан 51 километр (32 миль) қашықтықта орналасқан; ол Испанияға, Португалияға, Италияға және Польшаға түрлі жолаушылар рейстерін ұсынады. Аэропорттың атауына «Глазго» деген сөз американдық әскери әуежайлардың атау ережелеріне сәйкес қосылды, себебі бұл әуежай бұрын АҚШ әскери қызметшілері Германиядағы әскери базаларға бара жатқанда не қайтып келгенде жиі тоқтау орны ретінде пайдаланылған. Сонымен қатар, ол рок тарихында 1960 жылы Германиядағы әскери қызметтен қайтып келген Элвис Преслинің Ұлыбританиядағы жалғыз тоқтаған жері ретінде танымал.