Кіріспе

Айршир (Siorrachd Inbhir Àir) – Шотландияның оңтүстік-батысындағы тарихи және тіркеу округі, Клайд фиордының жағалауында орналасқан. Айршир және Арран лейтенанттық аймағы тарихи округтің барлық аумағын, сондай-ақ бұрын Бутшир тарихи округінің бөлігі болған Арран аралын қамтиды. Оның бас қалалары – Айр, Килмарнок және Ирвин. Солтүстік-шығыста Ренфрушир және Ланаркшир, оңтүстік-шығыста Думфрисшир, оңтүстікте Кирккдбригшир және Вигтоншир округтерімен шектеседі. Шотландияның көптеген округтері сияқты, қазіргі уақытта әкімшілік функциясы жоқ, орнына Шығыс Айршир, Солтүстік Айршир және Оңтүстік Айршир кеңестеріне бөлінген. Халық саны шамамен 366 800 адамды құрайды. «Айршир» деп аталатын сайлау және бағалау аймағы Шығыс Айршир, Солтүстік Айршир және Оңтүстік Айршир кеңестерін қамтиды, демек, Айрширдің бүкіл тарихи округын, сонымен қатар Бутшир тарихи округінен Арран аралы, Ұлы Камбра және Кіші Камбраны да қамтиды. Үш кеңес аймағы бірге Айршир және Арран лейтенанттық аймағын құрайды. Айрширдегі ең ірі елді мекен – Килмарнок, одан кейін округ орталығы Айр.

География

Айршир шамамен жарты ай пішіндес және көбінесе жазық аймақ, төменгі төбелермен; ол Шотландияның Оңтүстік жоталарының географиялық аймағының бір бөлігін құрайды. Округтің солтүстігінде негізгі қалалар мен халықтың көп бөлігі орналасқан. Ларгстің шығысында Ренфрушир биіктіктерін табуға болады, олар Блей Лох маңындағы төбелі аймаққа дейін оңтүстікке қарай созылады. Оңтүстік Айршир Галлоуэй округтерімен бірге Галлоуэй таулары деп аталатын қалың төбелі аймақты бөліседі. Бұл төбелер A713 (Айрден Касл-Дугласқа дейінгі жолдан) батысқа қарай орналасқан және Лох-Дун аймағынан оңтүстікке қарай Солуэй-Фертке дейін созылады. Бұл бағыттың шығысында Карсфэрин және Скаур таулары жатыр, олар Далмеллингтонның оңтүстік-шығысында және Нью-Камноктың оңтүстігінде орналасқан. Глен Афтон осы таулардың тереңіне дейін жетеді. Айршир Шотландияның ең құнарлы ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып табылады. Жағалауға жақын жерлерде картоп өсіріледі, теңіз балдыры негізіндегі тыңайтқыштар қолданылады, сонымен қатар аймақта шошқа еті, басқа да түбірлі көкөністер мен мал өсіріледі (төменде қараңыз); сондай-ақ, құлпынай сияқты жазғы жидектер мол өседі. Клайд фиордындағы бірнеше кіші аралдар Айрширдің құрамына кіреді, олардың ішіндегі ең ірілері – Ат аралы, Леди аралы және Айлса Крейг.

Тарих

Бүгінгі Айрширді құрайтын аймақ Антонин қабырғасының оңтүстігіндегі аймақтың бір бөлігі болды, оны римдіктер император Антонин Пийдің тұсында қысқа мерзімге басып алды (қараңыз: Рим Британиясы#Басып алу және оңтүстік Шотландиядан шегіну). Бұл жерде дамоннилер қоныстанды, олар британдықтар болған деп есептеледі. Кейіннен ол 11-ші ғасырда Шотландия Корольдығына қосылған Стратклайд Корольдығының бір бөлігіне айналды. 1263 жылы шотландтар Ларгс шайқасында норвегиялық лейдан әскерін жеңіп, ығыстырды. Айрширдегі маңызды тарихи құрылыс – 13-ші ғасырға дейін салынған Тернбери қамалы, ол Роберт Брюстің туған жері болуы мүмкін. Айрдың тарихи графтығы немесе шерифтігі үш округке немесе кейіннен Айршир графтығын құраған бейлирилерге бөлінді. Үш округ:
Оңтүстіктегі Кэррик. Ол Дун және Галлоуэйдің жабайы ауданының арасындағы Стюартриде орналасқан, бұл аймақ көбінесе төбелер мен батпақтардан тұратын кең аумақ еді. Орталықтағы Кайл, онда Айр корольдік бургысы кірді, солтүстіктегі Ирвин өзені мен оңтүстік-батыстағы Дун өзені арасындағы орталық ауданда орналасқан, бұл аймақ ішкі жағындағы төбелі жерлерге толы. Ол «Кайл Стюарт» (кейде «Стюарт Кайл») және «Корольдік Кайл» деп екіге бөлінді, біріншісі Ирвин мен Айр өзендерінің арасындағы жерді қамтыды; ал екіншісі Айр мен Дун арасындағы үшбұрышты бөлік, ол Роберт Бернстің туған жері және жастық шағының үйі ретінде құрметке ие. Айр және Килмарнок қалалары 1890 жылы құрылған округтік кеңестің басқаруына кірмей, өздерінің қызметтерін өздері жүргізе алатындықтан, олар осы аймақтан шығарылды. 1930 жылы 1929 жылғы Жергілікті Өкімет туралы (Шотландия) заңы күшіне енді. Бұл Айр мен Килмарнокты округтік кеңестің бақылауына алды және барлық бургтарды үлкен бургтар немесе кіші бургтар деп қайта жіктеді. Айр және Килмарнок екеуі де үлкен бургтар ретінде танылды, бұл оларға көптеген функцияларды басқаруға мүмкіндік берді, ал округтің басқа бургтары кіші бургтар ретінде танылып, көптеген функцияларын округтік кеңеске берді. 1929 жылғы заң сонымен қатар приходтық кеңестерді де жойды. Айрширдегі 30-дан астам приход он аудандық кеңеске біріктірілді. Аудандық кеңестер: Айр, Камнок, Далмеллингтон, Жирван, Ирвин, Килбирни, Килмарнок, Майбол, Трон және Салткоатс. Айршир округі Кеңесінің кеңсесі Айрдағы Веллингтон алаңындағы округтік ғимараттарда орналасқан. 1975 жылдың мамыр айында округтік кеңес таратылып, оның функциялары Стратклайд аймақтық кеңесіне берілді. Округ аумағы екі деңгейлі Стратклайд аймағында төрт жаңа ауданға бөлінді: Камнок және Дун аңғары, Каннингхем, Килмарнок және Лудон, және Кайл және Каррик. Каннингхем ауданына Арран аралы, Ұлы Камбра және Кіші Камбра кірді, олар бұрын Бут графтығының бөлігі ретінде басқарылатын. Лейтенанттық мақсаттар үшін, Айршир графтығының соңғы лорд-лейтенанты 1975 жылы реформалар күшіне енген кезде төрт ауданның біріктірілген айманы үшін лорд-лейтенант болып тағайындалды, ал 1996 жылы лейтенанттық аймақ Айршир және Арран деп қайта аталды. 1996 жылы аймақтар мен аудандардың екі деңгейлі жүйесі жойылып, Айршир Шығыс Айршир (бұрынғы Килмарнок және Лудон ауданы мен Камнок және Дун аңғары ауданы), Солтүстік Айршир (бұрынғы Каннингхем аудандық кеңесі ауданы) және Оңтүстік Айршир (бұрынғы Кайл және Каррик ауданы ауданы) бірлік кеңес аймақтары арасында бөлінді. Айрширдің тарихи графтығы шекаралары әлі де жерді тіркеумен байланысты кейбір шектеулі ресми мақсаттарда қолданылады, өйткені ол тіркеу графтығы болып табылады.

Көлік

Бірқатар теміржол желілері солтүстік Айршир қалаларын бір-бірімен және Глазгомен, сондай-ақ оңтүстікке Странрермен және оңтүстік-шығысқа Дамфриске байланыстырады. Айрширді Бутширдегі Арран және Ұлы Кумбре аралдарымен паромдар жалғастырады. Глазго және Шотландия батысына қызмет көрсететін Глазго Прествик халықаралық әуежайы Айрширде Глазгодан 51 километр (32 миль) қашықтықта орналасқан; ол Испанияға, Португалияға, Италияға және Польшаға түрлі жолаушылар рейстерін ұсынады. Аэропорттың атауына «Глазго» деген сөз американдық әскери әуежайлардың атау ережелеріне сәйкес қосылды, себебі бұл әуежай бұрын АҚШ әскери қызметшілері Германиядағы әскери базаларға бара жатқанда не қайтып келгенде жиі тоқтау орны ретінде пайдаланылған. Сонымен қатар, ол рок тарихында 1960 жылы Германиядағы әскери қызметтен қайтып келген Элвис Преслинің Ұлыбританиядағы жалғыз тоқтаған жері ретінде танымал.