Шотландияның батыс жағалауындағы Клайд шығанағы

Кіріспе

Шотландияның батыс жағалауындағы шығанақ

Клайд бұғазы – Клайд өзенінің құйып кіретін жері. Ол Шотландияның батыс жағалауында орналасқан және Британ аралдарындағы ең терең жағалау сулары болып табылады (ең терең жері 164 метрге жетеді). Бұл бұғаз Кинтайр түбегі арқылы Атлант мұхитынан қорғалған, ол Аргилл және Айрширдегі сыртқы бұғазды қоршап тұрады. Килбранан шығанағы – Клайд бұғазының үлкен саласы, ол Кинтайр түбегін Арран аралынан бөліп тұрады. Клайд бұғазының ішінде тағы бір ірі арал – Бьют аралы жатыр. Орта және жоғарғы Клайдқа кіреберістегі стратегиялық маңызды орналасуының арқасында, Бьют аралы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды әскери-теңіз рөлін атқарды.

География

Ферттің кіреберіс жағы шамамен 40 шақырым (25 миль) енді. Оның жоғарғы ағысында Лонг көлі мен Гаре көлі қосылады. Бұл аймаққа Гринноктағы "Банк құйрығы" деп аталатын үлкен тұғыр орны кіреді. ("Банк" – Ферт пен Клайд өзенінің сағасын бөлетін құмдық және аймақтық жағалауға сілтеме). Клайд өзені құмды жағалаулармен тарылған жерінде де шамамен 3 шақырым (2 миль) енді. Оның жоғарғы толқын шегі Глазго Гринге жақын орналасқан толқын бөгетінде. Ферт пен Клайд өзені арасындағы географиялық (және халық арасындағы) айырмашылық шамалы. Кейбіреулер Дамбартонды "Клайд Фертінде" деп атайды. Сонымен қатар, Порт-Глазго және Гриннок тұрғындары көбінесе осы аймақтардың солтүстігіндегі ферт бөлігін "өзен" деп атайды. Шотланд гаэль тілінде ферттің құрлыққа қарай созылған бөлігі Linne Chluaidh (ағылшын тіліндегі мағынасымен бірдей) деп аталады, ал Арранның оңтүстігіндегі, Кинтайр және Айршир/Галлоуэй аймақтары An Linne Ghlas деп аталады. Ферт көптеген аралдар мен мүйістерді қамтиды, ал 12 паром маршруты оларды материкке және бір-біріне қосып тұрады. Ферт кейде Клайд сулары деп аталады және әдетте Ирландия теңізінің бір бөлігі саналады. Паром қызметтерін Caledonian MacBrayne және Western Ferries компаниялары жүзеге асырады, ал көптеген маршруттар шалғайдағы елді мекендер үшін тіршілік көзі болып табылады. Көптеген теңіз көлдері Фертке жақын орналасқан, олардың ең ірісі – Файн көлі.

Коваль түбегі

Коваль түбегі Клайд шығанасына еніп, оның жоғарғы бөлігінің негізгі батыс жағалауын қалыптастырады. Коваль түбегіндегі ірі қала – Дунун.

Паромдар

Клайд шығанағы арқылы пароммен саяхаттау, Лох-Эк жағынан (А815 тас жолы), "Тыныста және риза бол" (А83 тас жолы) және Лох-Ломонд жағынан (А82 тас жолы) жүруге қарағанда уақытты үнемдейді. Инверклидтегі Дунун мен Горок арасындағы қызметті мемлекеттік қызмет көрсетуші Caledonian MacBrayne компаниясы атқарады. (2011-2019 жылдар аралығында оны Caledonian MacBrayne-нің еншілес компаниясы Argyll Ferries жүргізді). Бұл қызмет тек жаяу жолаушыларды тасымалдайды және тікелей ScotRail қызметімен Глазгоға қосылады. Western Ferries – жеке меншік шектеулі компания, ол Ханттерс-Кей мен МакИнройс-Пойнт арасындағы қызметті жүзеге асырады. Бұл қызмет барлық түрдегі көлік құралдарын, сондай-ақ жаяу жолаушыларды тасымалдайды.

Тарих

Клайд өзені ежелден бері маңызды теңіз жолы болып келді. Мысалы, 1263 жылы осы жерде болған Ларгс шайқасы – геосаяси бұрылыс болды: ол Британиядағы викингтердің амбицияларының аяқталуын белгіледі. 16 ғасырдан бастап Клайд сауда және өнеркәсіптік өнімдердің, атап айтқанда: сельдьдің, ағаш, шарап, қант, темекі, мата, темір және болат, көмір, мұнай, өнеркәсіптік химия, арақ және сыра жасау, кемелер, локомотивтер және басқа да көлік құралдары, сондай-ақ өндірілген басқа да өнімдер үшін арнаға айналды. 19 ғасырдың ортасында Клайдта яхтинг спорты кеңінен танымал болды. Аймақ яхта жасау мен яхта дизайнына қосқан үлесімен бүкіл әлемге әйгілі болды, соның ішінде атақты дизайнерлер: Уильям Файф III, Альфред Майлн, Г.Л. Уотсон, Дэвид Бойд. Бұл жерде көптеген танымал яхта жасаушылықтар да орналасқан. Клайдта жасалған ағаш яхталар бүгінге дейін сапасымен және әсемдігімен танымал. Виктория дәуірінде туризмнің дамуымен бірге, бұл аймақ Глазго тұрғындары мен көршілес қалалар мен округтердің халқы арасында танымал болды. Олар Клайдтағы кемелермен "суға түсіп" (doon the watter), Firth шығанағының жағасындағы көркем теңіз жағалауындағы қалалар мен ауылдарда демалыс өткізді, ал ең байлары жағалауда салтанатты демалыс үйлерін салды. Гоурок, Ларгс, Эйр, Дунун, Ротсей сияқты көптеген қалалар осы кезеңде гүлденіп, жақсы жабдықталған қонақ үйлермен және көңіл көтеру орындарымен толыққанды курорттарға айналды. Гольф алаңдары, соның ішінде ірі чемпионаттар алаңдары көбейді. Гринок пен Порт-Глазгоның "Төменгі Клайд" кеме жасау орындары, әсіресе Скотт Литгоу, кеме жасау саласында маңызды тарихи рөл атқарды. PS Comet – Еуропадағы алғашқы табысты бу кемесі болды және 20 ғасырдың басына дейін әлемдегі кемелердің көп бөлігі осы жерде салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Глазго және Клайд одақтас күштердің сауда кемелері, әскери қызметкерлер мен жабдықтары үшін, сондай-ақ олардың мұхит конвойларын құрастыру, жөнелту және бақылау үшін Ұлыбританияға негізгі кіру нүктесі болды. Клайдта сонымен қатар елдің ең ірі теңіз базасы орналасқан. 1942 жылы Клайд шығанағы арқылы салынған су асты мұнай құбыры Плутон операциясының орны болды, бұл әлемдегі терең сулардағы алғашқы сынақ болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуе, теңіз және құрлықтағы шайқастарды қолдауға арналған көптеген инновациялардың бірі еді. Бүгінде туризм, спорт және демалыс, сондай-ақ тарихи мұралар әлемнің түкпір-түкпірінен келушілерді қызықтырады. Бумен жүретін PS Waverley кемесі, тұрақты рейстерінен басқа, 19 ғасырдан бері танымал туристік орын болып табылатын жағалаудағы қалаларға круиздік сапарлар жасап тұрады. Firth шығанағын көптеген тарихи маңызы бар қамалдар мен ғимараттар қоршап тұрады, олар көпшілікке ашық, соның ішінде Инверарай қамалы, Бродик қамалы, Бьют аралындағы сәнді Маунт-Стюарт үйі және Шотландияның Ұлттық қорына тиесілі ең танымал тарихи орын – Кулзеан қамалы. Гриннокқа мұхит лайнерлері жиі тоқтайды, ал жақын маңда Глазго халықаралық және Глазго Прествик әуежайлары орналасқан. Жағалауға және одан теміржол қатынасы жиі, соның ішінде Обан және Форт-Уильямға байланыс бар, ал Глазго және Эдинбург қалаларында терминалдар орналасқан. Бұл аймақ пен Белфаст арасында күнделікті паром қызметі де бар. Соңғы жылдары Firth шығанағының табиғи ортасы жағалау бойындағы өнеркәсіптік және әскери дамулардың салдарынан, соның ішінде Хантерстон B атом электр станциясы және Хантерстон терең су терминалы салдарынан кейбір жерлерде зардап шекті. Сонымен қатар, кеме жасау өндірісі төмендеді. Жоғарғы Клайдта, Глазго Гован мен Скоттстаунда екі ірі кеме жасау орындасы әлі де жұмыс істеп тұр. Оларды BAE басқарады, ал негізгі клиенті – Корольдік теңіз күштері. Төменгі Клайдта тек бір кеме жасау орындасы жұмыс істейді: Фергюсон кеме жасау орындасы, ол Неварк қамалының жанында, Порт-Глазгода орналасқан. Гринноктағы Гарвел құрғақ док кеме жөндеу үшін пайдаланыла береді, ал Гринноктағы үлкен Инчгрин құрғақ догы кейде қолданылады. Бұрынғы кеме жасау орындарының жерлері тұрғын үйлер, демалыс орындары және коммерциялық ғимараттар салынған аудандарға айналдырылуда.

The Clyde has been an important sea route from the earliest times. For example, the Battle of Largs, which was fought there in 1263, was a geopolitical turning point: It marked the end of Norse ambitions in Britain. Beginning in the 16th century, the Clyde increasingly became a conduit for commercial and industrial products, including: herring; timber; wine; sugar; tobacco; textiles; iron and steel; coal; oil; industrial chemicals; distillation and brewing; ships, locomotives, and other vehicles; and other manufactured products. In the middle of the 19th century, the sport of yachting became popular on the Clyde. The area became famous worldwide for its significant contribution to yachting and yachtbuilding with notable designers including: William Fife III; Alfred Mylne; G L Watson; David Boyd. It was also the location of many famous yacht yards. Clyde built wooden yachts are still known for quality and style today. With the advent of tourism in Victorian times, the area became popular with Glaswegians and residents of neighbouring towns and counties who travelled "doon the watter" on Clyde steamers to holiday in the picturesque seaside towns and villages that line the firth, with the more wealthy building substantial holiday homes along its coasts. Many towns, such as Gourock, Largs, Ayr, Dunoon, Rothesay, flourished during this period and became fully fledged resorts with well appointed hotels and attractions. Golf courses, including major championship courses, proliferated. The "lower Clyde" shipyards of Greenock and Port Glasgow, most notably Scott Lithgow, played an important historical role in shipbuilding. The PS Comet was the first successful steamboat in Europe, and, until well into the 20th century, a large proportion of the world's ships were built there. During World War II, Glasgow and the Clyde became the main entry point in Britain for the Allied forces’ merchant shipping, military personnel, and equipment, and for the assembly, despatch, and control of their ocean convoys. The Clyde also hosted the country's largest naval base. In 1942, a submarine oil pipeline that had been laid across the Firth of Clyde was the site of Operation Pluto, the world's first deep water test of its kind. This was one of many innovations designed to support air, maritime, and territorial combat during World War II. Today, tourism, sport and recreation, and heritage history continue to attract visitors from across the world. The steam powered PS Waverley—in addition to its regular service—still makes cruising trips to the coastal towns that have been popular tourist destinations since the 19th century. The Firth is ringed by many castles and buildings of historical importance that are open to the public, including Inveraray Castle, Brodick Castle, the opulent Mount Stuart House on the Isle of Bute, and Culzean Castle, which is the most visited attraction owned by the National Trust for Scotland. Ocean liners frequently call at Greenock, and Glasgow International Airport and Glasgow Prestwick Airport are nearby. There is frequent rail service to and from the coast, including links to Oban and Fort William, with city terminals in Glasgow and Edinburgh. There is also daily ferry service between the area and Belfast. In recent times, the natural environment of the firth has been compromised in places by a succession of industrial and military developments along the shoreline, including the Hunterston B nuclear power station and Hunterston deepwater terminal. At the same time, shipbuilding has declined. In the upper Clyde, at Glasgow Govan and Scotstoun, two major shipyards are still in operation. They are run by BAE, whose major client is the Royal Navy. In the lower Clyde, only one shipyard still operates: Ferguson Shipbuilders, which is next to Newark Castle, Port Glasgow. The Garvel dry dock in Greenock continues in operation for ship repair, and the large Inchgreen dry dock in Greenock is in occasional use. The sites of former shipyards are being redeveloped into areas that contain residential housing, leisure facilities, and commercial buildings.

Ферт теңізіндегі кеме қатынасы

Клайд шығанағы, Клайд өзені сияқты, тарихи тұрғыдан кеме жасау және кеме қатынасының маңызды орталығы болған. Өзеннің жоғарғы ағысында Глазго, Гован, Клайдбанк, Думбартон және Ренфрю қалаларында кеме жасау және инженерлік орталықтар орналасқан. Төменгі ағысында Гринок және Порт-Глазгодағы ірі кемежайлар, Ирвин, Ардроссан, Трон және Кемпбелтаундағы кіші кемежайлар, сондай-ақ Хантерс-Кей, Порт-Баннатин және Фэрлидегі сияқты басқа да кемежайлар болды. Бүгінде Порт-Глазгодағы Ньюарк қамалының жанында орналасқан Фергюсон теңіз кеме жасау кемежайы Клайдтағы соңғы сауда кемелерін жасаушы болып табылады және ол Шотландия үкіметіне тиесілі. Гринкокта 1964 жылы ашылған үлкен құрғақ док және кеме жөндеу нысандары кейіннен Скотт Литгоу компаниясының меншігіне өтті. Аталған құрғақ док 305 метрге дейін ұзын, ал ені 44 метрді құрайды. Скотт Литгоу компаниясы тарағаннан кейін, бұл нысандар Клайдпорт басқаруына көшті, ол Камелл Лэрдпен бірге қазір Пил Портс тобының құрамында. Клайд шығанағы Солтүстік Еуропадағы ең терең теңізге кіретін каналдардың біріне ие. Ол бүгінгі күнгі ең ірі Capesize кемелерін қабылдауға қабілетті. Осының нәтижесінде Клайд Ұлыбританияның жетекші порттарының біріне айналды, жыл сайын шамамен 7,5 миллион тонна жүк тасымалдады. Хантерстон терминалы көлемді кенді әкелу үшін салынған, бірақ кейіннен көмір импортымен айналысып, 2016 жылы жабылды. 324 000 тоннаға дейін салмағы бар супертанкерлер Клайд шығанағымен жоғалып, шикі мұнайды Лох-Лонгтағы Финнарт мұнай терминалына жеткізеді, ол құбыр арқылы Форт шығанағындағы Грангемут мұнай өңдеу зауытына жалғастырылған. Екінші құбыр желісі тазартылған мұнай өнімдерін экспортқа (негізінен кішкентай мұнай танкерлерінде) Солтүстік Ирландияға жеткізеді. Гринкок теңіз терминалы контейнерлік кемелерден жүктерді тасымалдайды. Сонымен қатар, ол жаңа жүзбелі понтондық кемежаймен круиздік кемелерге арналған маңызды портқа айналды. Корольдік теңіз күштері Клайдта маңызды өкілдікке ие, олар Гэр-Лохтағы HMNB Clyde және Лох-Лонгтағы, Кулпорттағы және Глен-Дугастағы ядролық сақтау орындарымен байланысты. Кемежайдың инженерлік және операциялық жұмыстарын Babcock International компаниясы жүзеге асырады. Теңіз қызметін қолдаушы үш негізгі порттың бірі Гринкокта орналасқан және бұрын Корольдік теңіз көмекші қызметімен тікелей басқарылған.

The Firth of Clyde, like the River Clyde, has historically been an important centre of shipbuilding and shipping. Upriver, there have been shipbuilding and engineering centres at Glasgow, Govan, Clydebank, Dumbarton, and Renfrew. Downriver, there have been major yards at Greenock and Port Glasgow; smaller yards at Irvine, Ardrossan, Troon, and Campbeltown; and various other boatyards, including those at Hunters Quay, Port Bannatyne, and Fairlie. Today, the Ferguson Marine shipbuilding yard, adjacent to Newark Castle, Port Glasgow, is the last merchant shipbuilder on the Clyde, and it is owned by the Scottish Government. In Greenock, the large dry dock and ship repair facilities at Inchgreen opened in 1964, and were subsequently taken over by Scott Lithgow. The dry dock there is 305 m long and 44 m wide. With the demise of Scott Lithgow, the facilities came under the management of Clydeport, which, along with Cammell Laird, is now part of Peel Ports Group. The Firth of Clyde has one of the deepest sea entrance channels in Northern Europe. It can accommodate the largest Capesize vessels afloat today. As a result, the Clyde was one of the UK's leading ports, handling some 7.5 million tonnes of cargo each year. Hunterston Terminal was constructed to bring in bulk ore, but later mainly dealt with coal imports, and closed in 2016. Supertankers up to 324,000 tonnes travel up the firth to deliver crude oil to Finnart Oil Terminal in Loch Long, which is connected by pipeline to the Grangemouth Refinery on the Firth of Forth. A second pipeline brings back refined oil products for export (in smaller oil tankers) mainly to Northern Ireland. Greenock's Ocean Terminal facility handles cargo from container ships. It has also become a busy cruise liner port, with a new floating pontoon berth. The Royal Navy has a significant presence on the Clyde, both at HMNB Clyde on the Gare Loch, and on Loch Long, connected to the nuclear storage facilities in Coulport and at Glen Douglas. The dockyard engineering and operations are managed by Babcock International. One of the three main ports that provide marine services support vessels is located at Greenock, and was previously operated directly by the Royal Maritime Auxiliary Service.

Климат

Ферт теңізінің климаты бірдей ендіктегі континенттік аймақтарға қарағанда едәуір жұмсақ. Бұл жұмсақ климаттың себебі пікірталас тудырса да, дәстүрлі түрде бұл Солтүстік Атлантика ағысының әсерінен деп саналады – бұл жылы теңіз ағысы, Гольфстрімнің шығысқа қарай созылған саласы, ол Мексика шығанағының тропикалық суларынан бастау алады.