Кіріспе
Солтүстік Судандағы Нил өзенінің шығыс жағалауындағы ежелгі қала – Мероэ (/'m/ɛr/oʊ/iː/; сондай-ақ Мероэ деп те жазылады; Осы орындардың біріншісіне парсы патшасы Камбиз өзінің осы атпен аталған әпкесінің құрметіне Мероэ деген ат берді. Алғашында қала ежелгі Саба деп аталған, ол елдің негізін қалаушысының есімімен байланысты. Саба немесе Себа есімі Куштің ұлдарының біріне берілген (Жаратылыс кітабы, 10:7 қараңыз). Батыс Бутана аймағында және Бутананың шекарасында көптеген мероиттік орындарының болуы дамыған аймақтың негізгі бөлігінің қоныстануы үшін маңызды. Осы елді мекендердің орналасуы мемлекеттік биліктің өмір сүріс өндірісіне қатысты билігін көрсетіп тұр. Мероэ қаласын қоныстандырған Куш патшалығы – Нил өзенінің орталық ағысында орналасқан ерте мемлекеттердің бірі. Бұл Африка құрлығындағы ең ерте және ең дамыған мемлекеттердің бірі болды. Нилдің орта ағысындағы басқа ерте мемлекеттердің ерекшеліктерін қарастыра отырып, Мероэ туралы түсінікті, басқа тарихи мемлекеттердің дамуымен байланыстыра отырып, Нил аңғарындағы билік қатынастарының ерекшеліктерін зерттеу арқылы кеңейтуге болады. Куш патшалығы б.з.д. 800 – б.з. 350 жылдары аралығында өмір сүрді. Бастапқыда оның басты астанасы Напатада, солтүстікке қарай орналасқан. Аспельта патшасы елорданы Мероэге көшірді, ол Напатадан оңтүстікке қарай әлдеқайда алыс орналасқан, шамамен б.з.д. 591 жылы, египеттік фараон Псамтик II Напатаны басып алғаннан кейін. Мартин Мередиттің сөзіне сүйенсек, Куш билеушілері Мероенің орналасқан жерін бесінші және алтыншы сарқырамалар арасында таңдады, себебі ол жазғы жаңбыр белдеуінің шетінде болды, ал аймақ темір кеніне және темір өңдеуге қолайлы қатты ағаштарға бай болды. Бұл жерде Қызыл теңізге сауда жолдары да өтетін. Мероэ қаласы Нилдің орта ағысында орналасқан, бұл Нил өзені аңғарының жыл сайынғы су тасқынына және Нигер сияқты көптеген ірі өзен жүйелеріне байланысты үлкен маңызға ие, ол керамика мен темір өндірісіне көмектесті. Ең алғашқы патшасы Аналмай (б.з.д. 542–538 ж.) болды, ал бірінші кезеңнің соңғы патшасы – Настасен (б.з.д. 335–315 ж.).
Meroë (/'//m//ɛr//oʊ//iː/; also spelled Meroe; The first of these sites was given the name Meroë by the Persian king Cambyses, in honor of his sister who was called by that name. The city had originally borne the ancient appellation Saba, named after the country's original founder. The eponym Saba, or Seba, is named for one of the sons of Cush (see Genesis 10:7). The presence of numerous Meroitic sites within the western Butana region and on the border of Butana proper is significant to the settlement of the core of the developed region. The orientation of these settlements exhibit the exercise of state power over subsistence production. The Kingdom of Kush which housed the city of Meroë represents one of a series of early states located within the middle Nile. It was one of the earliest and most advanced states found on the African continent. Looking at the specificity of the surrounding early states within the middle Nile, one's understanding of Meroë in combination with the historical developments of other historic states may be enhanced through looking at the development of power relation characteristics within other Nile Valley states.|mi rw i wA t*niwt:xAst| align=left |era=egypt
Meroë was the southern capital of the Kingdom of Kush. The Kingdom of Kush spanned the period 800 BC – c. 350 AD, initially, its main capital was farther north at Napata. King Aspelta moved the capital to Meroë, considerably farther south than Napata, possibly c. 591 BC, just after the sack of Napata by Egyptian Pharaoh Psamtik II. Martin Meredith states the Kushite rulers chose Meroë, between the Fifth and Sixth Cataracts, because it was on the fringe of the summer rainfall belt, and the area was rich in iron ore and hardwood for iron working. The location also afforded access to trade routes to the Red Sea. The city of Meroë was located along the middle Nile which is of much importance due to the annual flooding of the Nile river valley and the connection to many major river systems such as the Niger which aided with the production of pottery and iron characteristic to the Meroitic kingdom that allowed for the rise in power of its people. The earliest king was Analmaye (542–538 BC) and the last king of the first phase is Nastasen (335–315 BC)
In the fifth century BC, Greek historian Herodotus described it as "a great city said to be the mother city of the other Ethiopians." Excavations revealed evidence of important, high ranking Kushite burials from the Napatan Period (c. 800 – c. 280 BC) in the vicinity of the settlement called the Western Cemetery. The importance of the town gradually increased from the beginning of the Meroitic Period, especially from the reign of Arakamani (c. 280 BC) when the royal burial ground was transferred to Meroë from Napata (Gebel Barkal). Royal burials formed the Pyramids of Meroë, containing the remains of the Kings and Queens of Meroë from c. 300 BC to about 350 AD.
Б.з.д. V ғасырында грек тарихшысы Геродот оны «басқа эфиопиялықтардың ана қаласы» деп сипаттаған. Қазба жұмыстары Батыс зираты деп аталатын елді мекен маңында Напатан кезеңінен (б.з.д. 800 – б.з.д. 280 ж.) маңызды Куштік жерлеулердің іздерін көрсетті. Қаланың маңызы Мероит кезеңінің басынан бастап, әсіресе Аракамани патшасының билігінен (б.з.д. 280 ж.) өсті, осы кезде патшалық жерлеу орны Напатадан (Гебель Баркал) Мероэге көшірілді. Патшалық жерлеулер Мероэ пирамидаларын құрады, онда б.з.д. 300 жылдан б.з. 350 жылына дейін Мероэ патшалары мен патшайымдарының қалдықтары сақталған.
Meroë (/'//m//ɛr//oʊ//iː/; also spelled Meroe; The first of these sites was given the name Meroë by the Persian king Cambyses, in honor of his sister who was called by that name. The city had originally borne the ancient appellation Saba, named after the country's original founder. The eponym Saba, or Seba, is named for one of the sons of Cush (see Genesis 10:7). The presence of numerous Meroitic sites within the western Butana region and on the border of Butana proper is significant to the settlement of the core of the developed region. The orientation of these settlements exhibit the exercise of state power over subsistence production. The Kingdom of Kush which housed the city of Meroë represents one of a series of early states located within the middle Nile. It was one of the earliest and most advanced states found on the African continent. Looking at the specificity of the surrounding early states within the middle Nile, one's understanding of Meroë in combination with the historical developments of other historic states may be enhanced through looking at the development of power relation characteristics within other Nile Valley states.|mi rw i wA t*niwt:xAst| align=left |era=egypt
Meroë was the southern capital of the Kingdom of Kush. The Kingdom of Kush spanned the period 800 BC – c. 350 AD, initially, its main capital was farther north at Napata. King Aspelta moved the capital to Meroë, considerably farther south than Napata, possibly c. 591 BC, just after the sack of Napata by Egyptian Pharaoh Psamtik II. Martin Meredith states the Kushite rulers chose Meroë, between the Fifth and Sixth Cataracts, because it was on the fringe of the summer rainfall belt, and the area was rich in iron ore and hardwood for iron working. The location also afforded access to trade routes to the Red Sea. The city of Meroë was located along the middle Nile which is of much importance due to the annual flooding of the Nile river valley and the connection to many major river systems such as the Niger which aided with the production of pottery and iron characteristic to the Meroitic kingdom that allowed for the rise in power of its people. The earliest king was Analmaye (542–538 BC) and the last king of the first phase is Nastasen (335–315 BC)
In the fifth century BC, Greek historian Herodotus described it as "a great city said to be the mother city of the other Ethiopians." Excavations revealed evidence of important, high ranking Kushite burials from the Napatan Period (c. 800 – c. 280 BC) in the vicinity of the settlement called the Western Cemetery. The importance of the town gradually increased from the beginning of the Meroitic Period, especially from the reign of Arakamani (c. 280 BC) when the royal burial ground was transferred to Meroë from Napata (Gebel Barkal). Royal burials formed the Pyramids of Meroë, containing the remains of the Kings and Queens of Meroë from c. 300 BC to about 350 AD.
Төртінші мероиттік кезең (б.з.б.
Патшалар Мероеде, Солтүстік зиратта, ал патшайымдар Батыс зиратта жерленген. 350 жылы Мероені Аксум қиратты. Грек тіліндегі тағы бір жазуда Езананың билік ету туралы талаптары келтірілген: «Мен, Езана, аксумиттердің, химьяриттердің, Риданның, Сабаиттердің және Силеелдің (?), Хасаның, Бугаиттердің және Таймоның патшасы». – Езананың грек жазбасы. Кейбір зерттеушілер бұл жазуларды аксумиттер Куш патшалығын жойғандығының дәлелі деп түсіндірсе, ал басқалары археологиялық мәліметтер 300 жылға қарай Мероеде экономикалық және саяси құлдырау болғанын көрсетеді.
I, Ezana, King of the Axumites and Himyarites and of Reeidan and of the Sabaites and of Sileel (?) and of Hasa and of the Bougaites and of Taimo |Greek inscription of Ezana. While some authorities interpret these inscriptions as proof that the Axumites destroyed the Kingdom of Kush, others note that archeological evidence points to an economic and political decline in Meroë around 300.
Яһуди аңызындағы Мероэ
Яһудилердің ауызша дәстүрі бойынша, Мұса жастығында мысырлық әскери жорықты бастап, Суданға (Куш) жетіп, сол кезде Саба деп аталған Мероэ қаласына дейін барған. Қала екі үлкен өзеннің қосылған жеріне жақын орналасқан, мықты қабырғамен қоршалған және бас көтерген патша билеген. Мұса өз әскерлерінің шөлді жерлерде қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, жау еліне жақындағанда ғана босатылатын, ішінде ибис бар, қамыстан тоқылған себеттерді алып жүруді тапқан. Құстардың міндеті – уытты жыландарды өлтіру. Мероэде металл өңдеу орындалған деп саналады, мүмкін, балқыту пештері мен домендік пештер арқылы. Арчибальд Сэйс оны "Африканың Бирмингемі" деп атаған, себебі темірдің көптеп өндіріліп, саудасы жүргізілген (бұл мәселе қазіргі ғылымда даулы). Мероэ мата мен зергерлік бұйымдарды экспорттаған. Олардың маталары мақтадан жасалған, ал осы өнімді өңдеу Нүбияда б.з.д. 400 жыл шамасында ең жоғары деңгейге жеткен. Сонымен қатар, Нубия алтынға өте бай болған. Египеттіктердің алтынға берген атауы – "нуб", Нубияның атына бастау болған болуы мүмкін. Олардың экономикасының тағы бір ерекшелігі – Африканың оңтүстігінен алынған "екзотикалық" жануарлардың саудасы. Темір саудасынан басқа, керамика Мероэ патшалығында кең таралған және маңызды өнеркәсіп болған. Жоғары сапалы және әсем әшекейленген бұйымдар жасау Орта Ніл бойында берік дәстүрге айналған. Мұндай өнімдердің әлеуметтік маңызы зор және олардың қабір рәсімдерімен байланысты болғаны айтылады. Мероиттік империяға әкелінген тауарлардың ұзақ тарихы және олардың кейін таратылуы Мероиттік мемлекеттің әлеуметтік және саяси құрылысын түсінуге көмектеседі. Өндірістің басты факторы – жермен байланысты саяси билік емес, жұмыс күшінің болуы болған. Билік – аумақты емес, адамдарды бақылаумен байланысты болған. Мероэ билеушілері өзінің гүлденген кезеңінде Нил аңғарының солтүстігінен оңтүстігіне дейін, тікелей сызық бойынша 600 метрден астам қашықтықты басқарған. Мероэ патшасы – автократ болған, ол өкіметін тек ана патшайымымен немесе Кандакимен бөліскен. Алайда, ана патшайымының рөлі әлі де анық емес. Әкімшілік құрамына қазынашылар, мөр сақтаушылар, мұрағат басшылары және бас хатшылар кірген. Мероэ халқы Апедемак сияқты оңтүстік құдайларына, Сехметтің (немесе аймаққа байланысты Басттың) арыстан ұлына табынғанмен, өздерімен бірге әкелген ежелгі Мысыр құдайларын да құлшылық етуді жалғастырған. Олардың арасында Амон, Тефнут, Горус, Изида, Тот және Сатис болған, бірақ оларға аз көңіл бөлген. Нил аңғарының басқа мемлекеттерімен сыртқы сауданың тоқтауы, патшалық биліктің әлсіреуіне және мероиттік мемлекеттің б.з. 3-4 ғасырларда ыдырауына себеп болған. Б.з.д. 3 ғасырында, египет жазуының орнына, жиырма үш әріптен тұратын мероит әліпбиі пайда болды. Мероит жазуы – египет иероглифтерінен шыққан алфавиттік жазу, Куш патшалығының мероит тілін жазу үшін қолданылған. Ол Напатан кезеңінде (б.з.д. 700 – 300 жылдары) пайда болды және б.з.д. 2 ғасырында алғаш рет қолданылды. Бір кезде ол, мүмкін, кейінгі нубиялық патшалықтардың нубия тілінде де қолданылған. Мероит тілінің қай тілдер тобына жататыны белгісіз. Керсти Роуэн мероит тілінің, мысыр тілі сияқты, афроазиялық тілдер тобына жататынын айтады. Ол мұны оның дыбыстық құрамы мен фонотактикасына негіздейді, олардың афроазиялық тілдерге ұқсас және нило-сахаралық тілдерден өзгеше екенін ұсынады. Клод Рилли оның синтаксисі, морфологиясы және белгілі сөздік қоры негізінде мероит тілінің, Нобин тілі сияқты, Нило-Сахаралық отбасының Шығыс Судандық тармағына жататынын болжайды.
The King of Meroë was an autocratic ruler who shared his authority only with the Queen Mother, or Candace. However, the role of the Queen Mother remains obscure. The administration consisted of treasurers, seal bearers, heads of archives and chief scribes, among others. Although the people of Meroë also had southern deities such as Apedemak, the lion son of Sekhmet (or Bast, depending upon the region), they also continued worshipping ancient Egyptian gods that they had brought with them. Among these deities were Amun, Tefnut, Horus, Isis, Thoth and Satis, though to a lesser extent. The collapse of their external trade with other Nile Valley states may be considered one of the prime causes of the decline of royal power and disintegration of the Meroitic state in the 3rd and 4th centuries AD. By the 3rd century BC, a new indigenous alphabet, the Meroitic, consisting of twenty three letters, replaced Egyptian script. The Meroitic script is an alphabetic script originally derived from Egyptian hieroglyphs, used to write the Meroitic language of the Kingdom of Kush. It was developed in the Napatan Period (c. 700 – 300 BC), and first appears in the 2nd century BC. For a time, it was also possibly used to write the Nubian language of the successor Nubian kingdoms. It is uncertain to which language family the Meroitic language is related. Kirsty Rowan suggests that Meroitic, like the Egyptian language, belongs to the Afro Asiatic family. She bases this on its sound inventory and phonotactics, which, she proposes, are similar to those of the Afro Asiatic languages and dissimilar from those of the Nilo Saharan languages. Claude Rilly, based on its syntax, morphology, and known vocabulary, proposes that Meroitic, like the Nobiin language, instead belongs to the Eastern Sudanic branch of the Nilo Saharan family.
Археология
1821 жылы француз минералогы Фредерик Каило (1787–1869) Мерое туралы ақпаратты еуропалықтарға жеткізді. Ол қираған орынды суреттермен толықтырылған үлкен форматтағы кітапта жариялады. Оның еңбегінде ең оңтүстіктегі белгілі латын жазуы алғаш рет жарияланды. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясында» Марголиут атап өткендей, 1834 жылы Джузеппе Ферлини басқаратын шағын қазба жұмыстары жүргізілді. Ферлини, Марголиуттың сөзінше, «әртүрлі ескі заттарды тапты (немесе тапқанын айтты), көбінесе әшекей бұйымдары, қазір Берлин және Мюнхен мұражайларында сақталуда». Әскерлерді Судан губернаторы сэр Реджинальд Уингейт ұсынды, ол пирамидаларға және олардың арасына жолдар жасады, сондай-ақ шахталар қазды. Пирамидалар әрқашан жерлену камераларының үстіне салынғаны анықталды, онда денелер күйдірілген немесе мұмияланбастан жерленген. Ең қызықты табылған заттар – Лепсиус сипаттаған шіркеу қабырғаларындағы рельефтер, онда патшайымдар мен кейбір патшалардың есімдері, «Өлілер кітабының» кейбір бөлімдері бейнеленген; Мероит тіліндегі жазулары бар стелалар, металл және керамикалық ыдыстар. Ең жақсы рельефтер 1905 жылы таспен тас болып демонтаждалды және ішінара Британ мұражайында, ішінара Хартум мұражайында орнатылды. 1910 жылы профессор Арчибальд Сэйстің баяндамасы негізінде Ливерпуль университеті атынан Джон Гарстанг қала мен некропольдің үйінділерінде қазба жұмыстарын бастады, нәтижесінде Мероит патшалары салған сарай мен бірнеше храмдардың қираған қалдықтары табылды.
Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу
2011 жылдың маусым айында ЮНЕСКО Мероэ археологиялық ескерткіштерін Әлемдік мұра тізіміне қосты.