Кіріспе

Тузла () – Босния және Герцеговинаның үшінші ірі қаласы және Босния және Герцеговина Федерациясының Тузла кантонының әкімшілік орталығы. 2013 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 110 979 адамды құрайды. Тузла – Боснияның солтүстік-шығысындағы экономикалық, мәдени, білім беру, денсаулық сақтау және туристік орталық. Бұл білім беру орталығы және екі университетке ие. Сонымен қатар, қала – елдің басты өнеркәсіптік орталығы және жетекші экономикалық бекіністерінің бірі. Оның кең және әртүрлі өнеркәсіптік секторы бар, тұзды көл туризмінің арқасында қызмет көрсету секторы дамып келеді. Тузла қаласында орталық саябақтың бір бөлігі ретінде Еуропадағы жалғыз тұзды көл орналасқан, оның жағалауына жыл сайын 350 000-нан астам адам келеді. Қаланың тарихы 9 ғасырға дейін жетеді, ал қазіргі Тузла 1510 жылы Осман империясының маңызды гарнизондық қаласына айналған кезде қалыптасты. Босния және Герцеговинада Тузла – елдегі ең көпұлтты қалалардың бірі саналады және Босния соғысы кезінде де, содан кейін де қаланың көпұлтты сипатын сақтап келді. Тузлада босниялықтар, сербтер, хорваттар және босниялық еврейлердің шағын тобы тұрады.

Этимология

Тузла атауы османдық түрік тілінде "тұз кені" деген мағынаны білдіретін "тұзла" сөзінен шыққан. Бұл атау қаланың астындағы кең тұз қорларына сілтеме жасайды, олар экспортталды және Осман империясының салық кірісінің маңызды көзі болды. Атауларының ұқсастығын пайдаланып, қала Түркияның Стамбул қаласының маңындағы Тузла қаласымен бауырласып кеткен.

Ерте тарих

Археологиялық деректер Тузланың неолит дәуірінде дамысқан елді мекен болғанын көрсетеді. 6000 жылдан астам уақыт бойы үздіксіз қонысқа ие болған Тузла, Еуропаның ең көне тұрақты елді мекендерінің бірі. Рим республикасы кезеңінде (Рим осы аймақты жаулап алғанға дейін) Тузла (немесе сол кездегі Салин деп аталған) Ильлириялық Брючи тайпасының билігінде болған.

Орта ғасырдан ХХ ғасырға дейін

Қала алғаш рет 950 жылы Константин Порфирогениттің "De Administrando Imperio" еңбегінде Салин (Σαλήνες) атты бекініс ретінде айтылған. Орта ғасырларда Соли деген атау қолданылды. Бұл атау босния тілінде "тұз" деген мағынаны білдіреді, ал қаланың қазіргі атауы Осман түрік тілінде "тұз орны" дегенді білдіреді. Орта ғасырларда қала көбінесе Боснияның ортағасырлық Корольдігіне қарасты. 1463 жылы Корольдік Осман империясына бағынғаннан кейін, аймақ Бериславич әулетінің билігінде болды. 1512 жылы Османдықтар "Горне Соли" және "Донье Соли" ауылдарын жаулап алды, ал 1530 жылдары бүкіл Усора аймағын бақылауға алды. Шамамен 400 жыл бойы Осман билігінде болды, Зворник санжағының құрамында басқарылды. 1878 жылы Австрия-Мажарстан басып алды. Монархия таратылғаннан кейін, жаңа құрылған Югославия Корольдігінің бір бөлігіне айналды. 1920 жылы Хусино көтерілісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тузла Хорватияның тәуелсіз мемлекетіне қосылды және негізінен мұсылман Хаджифендич легионы Хорватияның қарулы күштерінің бақылауында болды. Тузла Еуропада неміс басқыншыларынан босатылған алғашқы аймақтардың бірі болды, Титоның Югослав партизандары 1943 жылғы 2 қазанда қаланы азат етті. Осы кезде легионның көптеген мүшелері партизандарға қосылды. Соғыстан кейін бұрынғы Югославиядағы коммунистік кезеңде ірі өнеркәсіптік және мәдени орталыққа айналды.

Босния соғысы

1990 жылғы сайлауда реформашылар муниципалитетке бақылауға ие болды, бұл Босниядағы ұлтшыл емес күштер жеңген жалғыз муниципалитет болды. Боснияның 1992 және 1995 жылдардағы тәуелсіздік соғысы кезінде қала SDA партиясы басқармаған жалғыз муниципалитет болып сақталды. Босния мен Герцеговина тәуелсіздігін жариялағаннан кейін және Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан мойындалғаннан соң, қала серб күштерімен қоршалды. Бірнеше күн өткен соң серб әскерлері Тузлаға шабуыл жасады. Қала Босния соғысының қырқындарынан зардап шекті. Соғыстың басында Югослав халық армиясының 92-ші мотоатқыштар бригадасы қаладан шығуға тырысқанда Боснияның аумақтық қорғаныс күштерінің жасақтарының шабуылына ұшырады. Оқиға кезінде шамамен 92-200 югослав әскері қаза тауып, 33-і жараланды. Бұл соғыс қылмысы ретінде қарастырылды. 1995 жылдың 25 мамырында Тузлаға жасалған шабуылда 71 адам қаза тауып, 200 адам жарақат алды, бұл оқиға Тузла қырғыны деп аталады. Сербтердің Озрен тауындағы (130 мм сүйретілетін далалық зеңбірек М 46) позицияларынан атылған снаряд қаланың орталық көшесі мен серуендеу жолына тиді. Осы қырғында қаза болған ең кішкентай азамат екі жаста болған. Дейтон бейбіт келісімінен кейін Тузла IFOR операциясы және одан кейінгі SFOR кезінде АҚШ күштерінің көпұлттық дивизиясының (MND) штабына айналды.

Соғыстан кейінгі тәуелсіздік

2014 жылдың ақпан айында қалада Босния және Герцеговинадағы 2014 жылғы наразылықтар басталды, олар тез арада Босния және Герцеговинаның ондаған қалалары мен кенттеріне тарады. Бірнеше күн тыныш протесттерден кейін адамдар шыдамдылығын жоғалтып, кантондық үкімет ғимаратының алдында, содан кейін ғимараттың өзін өртеп жіберді. Соңғы жылдары экономикалық өсім де, туризмнің де артуы байқалды. 2012 жылдың тамызында үшінші көлдің құрылысы аяқталды. Оның құрылысына шамамен 2 миллион босниялық марка (шамамен 1 миллион евро) жұмсалды. Бұл үшінші көлде жастарды қызықтыратын 2 су серсегі де бар. 2013 жылғы жазғы маусымда күніне шамамен 5000 келуші тіркелді (3 ай ішінде шамамен 450 000 адам).

Өнер

Балқандағы ең беделді жазушылардың бірі Меша Селимович Тузла қаласынан шыққан. Тузлада шілде айында жыл сайын кітап фестивалі өтеді, онда Босния және Герцеговина, Хорватия, Сербия және Черногория тілдерінде жазылған ең үздік роман үшін "Меша Селимович сыйлығы" табыс етіледі. Тузладағы алғашқы кәсіби театр – Тузла ұлттық театры 1898 жылы австро-венгрлік үкімділік кезінде Михайло мен Живко Крногорчевич ағайындар құрған. Бұл елдегі ең көне театр. Театр 1944 жылдан бері үздіксіз жұмыс істеп келеді. Портреттер галереясында жергілікті және халықаралық суретшілердің туындылары тұрақты түрде көрмеленеді. Исмет Мужезинович галереясы негізінен Тузлалық суретші Исмет Мужезиновичке арналған. Шығыс Босния мұражайында аймақтың археологиялық, этнографиялық, тарихи және көркемдік экспонаттары мен артефакттары қойылған. 2004 жылы ашылған Солни трг ашық аспан астындағы мұражайы Тузладағы тұз өндірісінің тарихын айтады.

Дін

Тузланың көптеген мешіттерінен басқа, соғыс кезінде зардап көрмеген православие шіркеуі де бар. Тузладағы Францискан монастыры "Святой Петр мен Павел" әлі де өте белсенді, себебі Тузлада үлкен католик қауымы бар. 1987 жылы тау көшкіні салдарынан қираған Святой Франциск шіркеуі (sv. Franjo) 2011 жылдан бері қайта салынып жатыр және 2019 жылға дейін ашылуы күтілуде. Қаланың сыртында, жақын орналасқан Бреска ауылында 200 жылдық католик шіркеуі бар. 2013 жылғы халық санауы бойынша, Тузла тұрғындарының көп бөлігі мұсылмандар, дәлірек айтқанда 75,4%, католиктер 13,7% құрайды, православиеліктер 3,3% болса, 3,6% басқа діндерді ұстанады және 3,9% дінге сенбейді.

Музыка

Босния тамыр музыкасы Орта Босния, Посавина, Дрина аңғары және Калесиядан шыққан. Оны әдетте екі скрипкашы және шаргия ойнаушысымен бірге әншілер орындайды. Мұндай топтар алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болды және 1960 жылдары кең танымал болды. Бұл севдалинка мен илахиядан кейінгі үшінші ескі музыка түрі. Көбінесе екі-үш мүшеден тұратын, скрипка, саз, дауыл, флейта (зурле) немесе ағаш флейта сияқты түрлі ескі аспаптарды өздері үйренген адамдар, нотаға түсірілмейтін, құлақпен ұрпақтан-ұрпаққа, отбасылық жолмен беріліп келе жатқан Босния музыкасының бастапқы орындаушылары болды. Бұл музыканың Парсының Калеси тайпасынан келгендігі айтылады, олар қазіргі Спречански аңғарлары аумағына қоныстанған, содан барып Калесия деген ат пайда болған. Боснияның осы бөлігінде бұл музыка ең көп таралған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап, сондай-ақ 60 жыл бойы Спречански аңғарында бұл музыка жетекшілік етті. Бұл музыканы Боснияның үш халқы – босниялықтар, хорваттар және сербтер – барлығы да ұнатып тыңдайтын, олардың арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға, бірлескен мерекелер мен шараларды өткізуге үлкен үлес қосты. Калесияда жыл сайын Боснияның түпнұсқа музыка фестивалі өткізіледі. Живиницедегі "Kemix" студиясы Дземаль Дзиханович және оның әртістері 20 ғасырдың соңында осы музыканы жаңа деңгейге көтерді. Заманауи формасымен бұл музыка Тузла облысында кең таралған, ал Живинице қаласы Боснияның түпнұсқа музыкасының отаны деп есептеледі. Әндер көбінесе екі дауыста орындалады, бірінші және екінші дауыс – бұл музыканың ерекше құпиясы, ал кейбір орындаушылар 1968 жылы жазылған Калесиялық үштік сияқты үш дауыста орындайды, бұл альбомдағы тонның алғашқы жазбасы болды, сонымен қатар "Higurashi no naku" әні де жазылды.

Спорт

1927 жылы құрылған "Слобода" жұмысшылар спорт қоғамы Тузла қаласындағы алғашқы спорт ұйымы болды. Оның құрамында 14 клуб бар. Қалада "Слобода" және "Тузла Сити" деген екі футбол клубы бар. Екі команда да өз алаңдарындағы ойындарын Тушань қалалық стадионында өткізеді. "ОКК Слобода" баскетбол клубы мен "РК Слобода" гандбол клубы үй ойындарын 4900 орындық "Медждан" спорт аренасында өткізеді. "Единство Тузла" клубы "Слобода" клубының әйелдер бөлімшесі болып табылады. "Единство Аида" әйелдер баскетбол командасы ФИБА Еуропа чемпиондары кубогын жеңіп алды, бұл команданың құрамында Тузланың ең танымал спортшысы Разия Муянович ойнады. Ол 2017 жылы ФИБА Даңқ залына енгізілді.

Әр түрлі

2007 жылдың 1 қыркүйегінде Тузла қаласында 6980 жұп 10 секунд бойы сүйісіп, Филиппин мен Венгрияның бұрынғы Гиннес рекордтарын жаңартты (2004 жылы 5327 филиппин жұбы синхронды сүйісу бойынша рекордты орнатқан, 2005 жылы Венгрия 5875 жұппен озып кеткен; филиппин жұптары 2010 жылдың ақпан айында 6124 жұппен қайта рекорд жасады, бірақ венгрлер 2010 жылдың маусым айында 6613 жұппен жауап берді). Қазір бұл рекордты ресми растау күтілуде. 2008 жылдың 26 қыркүйегінде Тузла қаласының орталық бөлігінде тегін сымсыз интернет қолжетімділігі ұсынылды. 2010 жылдың 7 мамырында Тузла әлемдегі ең көп жұп қатысқан вальс биі бойынша жаңа әлем рекордын жасауға тырысты. Бағалау бойынша, қаланың басты алаңында 1521-ден астам жұп бірге би биледі.

Көлік

Тузлада Дубраведе орналасқан халықаралық әуежай (IATA коды: TZL) және тиімді әрі жақсы дамыған қоғамдық автобус желісі бар. Жақын арада қалада троллейбус желісін енгізу жоспарлануда. Әуежай 2008 жылы ашылып, азаматтық әуе қатынасы бойынша ICAO сертификатын алды. Бұл әуежайдың бір бөлігі "Eagle Base" деп аталатын американдық әскери базасы болған, онда Боснияны тұрақтандыру күштерінің құрамындағы НАТО әскерлері орналасқан. Қазіргі таңда бұрынғы Eagle базасы Босния әскери күштерінің орнына айналды. 2013 жылы әуежай Wizz Air үшін базаға айналды. Қазіргі уақытта Тузла халықаралық әуежайы 17-дан астам еуропалық қаламен байланысы бар және кеңейіп келеді. 2016 жылы Тузла халықаралық әуежайы арқылы 300 000-нан астам жолаушы саяхат жасады. 2017 жылы Тузла халықаралық әуежайы бір жыл ішіндегі ең көп жолаушы саны бойынша өзінің бұрынғы көрсеткішін – 535 596 жолаушыны жаңартты. Ал 2018 жылы бұл көрсеткіш тағы да 584 471-ге дейін өсті. Тузлада Добойға жолаушы тасымалын жүзеге асыратын теміржол станциясы бар, ал оннан Сараево, Загреб және Белградқа пойыздар қатынайды. Брчкоға қатынайтын қызмет 2012 жылы тоқтатылды. Тузла Босния және Герцеговинаның басқа да ірі қалаларымен, тіпті кейбір еуропалық қалалармен автобус қатынастары арқылы жақсы байланысқан. Тузлада автобус және такси қозғалысы өте жақсы ұйымдастырылған және қала тұрғындары үшін қолжетімді. Автобус станциялары 1970 жылы салынған, ал 2017 жылы толығымен жаңартылып, модернизацияланды.

Білім

Тузла қаласында 16 500 студенті бар Тузла университеті және Босния және Герцеговинадағы Америка университеті, FINra университеті, Каллос университеті, IPI академиясы мен Empirica факультеті орналасқан.