Дауыздану жолындағы ауа ағынының жасалу әдісі

Кіріспе

Дауыс жолындағы ауа ағынын қамтамасыз ететін әдіс

Фонетикада ауа ағыны механизмі – дауыс жолында ауа ағынын жасаудың әдісі. Фонация және артикуляциямен қатар, бұл сөйлеу процесінің үш негізгі компонентінің бірі болып табылады. Ауа ағыны механизмі көптеген дыбыстарды жасау үшін міндетті және осы процестің бастапқы бөлігін құрайды, ол бастама деп аталады. Ауа ағынын тудыратын орган бастаушы деп аталады, ал бұзылмаған адам тілдерінде фонемалық тұрғыдан қолданылатын үш бастаушы бар: диафрагма, қабырғалар және өкпелер (өкпелік механизмдер), көмекей (көмекейлік механизмдер) және тіл (тілдік немесе "веларикалық" механизмдер). Сондай-ақ, дыбыс шығару үшін көмекейді қажет етпейтін әдістер де бар. Бұл механизмдер жиынтығында көмекейсіз сөйлеу механизмдері деп аталады (осы сөйлеу механизмдерінің ешқайсысы қалыпты сөйлеуде қолданылмайды): жақтар (жақ механизмдері, VoQS жүйесінде {ↀ} деп белгіленеді). Жақ сөйлеуін қараңыз. Ларингэктомиядан кейін, қызыл ішек пайдаланылуы мүмкін (қарапайым қызыл ішек сөйлеуі үшін {Œ} белгісі, VoQS жүйесінде трахеоқызыл ішек сөйлеуі үшін {Ю} белгісі, электроларингеальдық сөйлеу үшін {И} белгісі қолданылады). Қызыл ішек сөйлеуін қараңыз. Тілді және жоғарғы альвеола, тіл қуысы немесе тіл қуысының қабырғасын пайдаланып көмекейді алмастыру. Фарингеальдық сөйлеуді қараңыз. Перкуссиялық дауыссыз дыбыстар ауа ағыны механизмісіз жасалады.

Ауа ағыны механизмінің түрлері

Сонымен, өкпелік ингрессивті және тілдік (велярлық) эгрессивті – әлемде лексикалық тұрғыдан табылмайтын үш негізгі бастамашы жасаған екі ғана ауа ағыны механизмі болып қалады. Бұл механизмдер ауа ағыны контурларына біріктірілуі мүмкін, мысалы, эжективтерге ашылатын дауыстар. Құрамындағы сөздерде әртүрлі хойсан тілдерінде өкпелік, эжективтік және дауыстық тілдер бар; чад тілдері, кейбір майя тілдері және гумуз, удук және меʼэн сияқты шашыраңқы нило-сахара тілдері өкпелік, имплозивтік және эжективтік дауыстықтарға ие, ал банту отбасының нгуни тілдері барлығы төртін – өкпелік, дауыстық, имплозивтік және эжективтік – пайдаланады, сондай-ақ Кенияның дахало тілі де солай. Басқа көптеген тілдер ең көп дегенде екі ауа ағыны механизмін қолданады. Сөйлеу арасында қалған екі механизмді де қолдануға болады. Мысалы, Швеция, Түркия және Того сияқты әртүрлі елдерде кері байланыс жасау немесе келісімді білдіру үшін өкпелік ингрессивтік ("демікпе" немесе "ішке тарту") дауыстысы қолданылады, ал Францияда тілдік эгрессивтік ("шашырату") жұмыстан босатуды білдіру үшін қолданылады. Мұндай дыбыстардың қалыпты сөздікте айырмашылықты білдіретіні белгілі жалғыз тіл – жойылған ритуалдық тіл Дамин (сонымен қатар Африкадан тыс жердегі дауыстарды қолданатын жалғыз тіл); алайда, Дамин қалыпты сөйлеуден өзгеше болу үшін әдейілеп жасалған сияқты көрінеді.

Өкпелік бастау

Өкпенің (әдетте диафрагма мен қабырғалардың) көмегімен басталу өкпелік бастау деп аталады. Адам тілдерінде қолданылатын дыбыстардың басым көпшілігі өкпелік шығарылымды дыбыстар болып табылады. Көптеген тілдерде, соның ішінде Еуропа тілдерінің барлығында (Кавказды қоспағанда), барлық фонемалар өкпелік шығарылымды дыбыстар болып табылады. Фонемалық өкпелік сорудың жалғыз расталған мысалы – Австралиядағы Лардил тілінде бұрын қолданылған Дэмин тіліндегі бүйірлік үйкеліс дыбысы. Бұл Халықаралық фонетикалық әліпбидің кеңейтілген нұсқасымен жазылуы мүмкін, себебі !Xóõ тіліндегі бірнеше дыбыстар сору арқылы жасалады, олар кешіктірілген тыныс алумен жасалған дауыссыз мұрындық дыбыстар, ал Питер Ладефогд оларды әлемдегі ең қиын дыбыстардың бірі деп санайды. Басқа тілдерде, мысалы Тайваньда, өкпелік сору дыбыстары бар деген мәлімдемелер болған, бірақ олар не жалған болып шықты, немесе кейде фонетикалық егжей-тегжейліліктер екені анықталды. Интеръекцияларда, бірақ қалыпты сөздерде емес, барлық құрлықтарда өкпелік сору дауыстылары немесе сөздері кездеседі. Бұл көбінесе кері байланыс (Ewe тіліндегідей) немесе мақұлдау (швед тіліндегідей) үшін қолданылады. Ағылшын тілінде сөйлеуге дайындалуды немесе сөзді жалғастыруға ниетті екенін көрсету үшін тыныс алу, немесе сорылатын дауыссыз дыбыстар, мысалы, немесе дыбыстарында қолданылады. Кейбір тілдерде, мысалы фин және амхар тілдерінде, бүкіл сөйлемдер сору арқылы жасалған ауа ағысымен айтылуы мүмкін. (Сору дыбысын қараңыз.)

Глотальды бастау

Жоғары дауыс жолдарына ауа ағынын дауыс таспалары немесе глоттис арқылы енгізу мүмкін. Бұл глотальдік бастама деп аталады. Эгрессивті глотальдік бастама үшін глоттис төмендетіледі (төмен нотаға ән айту үшін), глотальдік тоқтату үшін жабылады, содан кейін көтеріледі, ауыз қуысы мен жоғарғы трахеяда қысымды күшейтеді. Глотальдік эгрессивтер экзективтер деп аталады. Экзективтерді жасау үшін глоттис толық жабылуы керек, әйтпесе ауа бағанасы үстінен кері ағып кетеді; сондықтан дауысты экзективтерді айту мүмкін емес. Ағылшын тілінің көптеген түрлерінде интонациялық бірліктердің соңында дауыссыз тоқталыстардың экзективтік аллофондары кездеседі. Глотальдік қысымды бастау кезінде орындалатын әрекеттердің реті кері болады: глоттис көтеріледі (жоғары нотаға ән айту үшін), жабылады, содан кейін жоғарғы трахея мен ауыз қуысында сору үшін төмендетіледі. Глотальдік ингрессивтер имплозивтер деп аталады, бірақ олар нақты ағынның орнына нөлдік ауа ағынын қамтуы мүмкін. Ауа бағанасы төмен түсетін глоттиске қарай ағып бара жатқандықтан, оны толық жабудың қажеті жоқ, ал имплозивтер дауыстап айтылуы мүмкін; шын мәнінде, дауыссыз имплозивтер өте сирек кездеседі. Көбінесе имплозивтер дауысты болады. Глоттисті тығыз жабылып тұрудың орнына, ол кернеулі, бірақ жұқа ауа ағынын өткізу үшін сәл ашық қалдырылады. Өкпелік дауысты дыбыстардан айырмашылығы, онда ауа ағыны әдеттегі бекітілген глоттистен өтеді, дауысты имплозивтерде жылдам глоттис дауыс таспаларының діріліне себеп болатын, көбінесе қозғалмайтын ауа бағанасынан өтеді. Модальды дауысқа қарағанда ашық фонециялар, мысалы, демді дауыс, глотальдік дыбыстарға қолайлы емес, себебі оларда глоттис салыстырмалы түрде ашық ұсталады, ауа оңай ағып өтуіне мүмкіндік береді және артикулятордың артында маңызды қысым айырмашылығының пайда болуына жол бермейді. Ауыз қуысы өкпеден әлдеқайда кішкентай болғандықтан, дауыстылар мен жуық дыбыстарды глотальдік бастамамен айтуға болмайды. Сонымен қатар, глотализацияланған дауыстылар және басқа да соноранттар көбірек таралған өкпелік эгрессивті ауа ағыны механизмін пайдаланады. Өкпелік және глотальдік дыбыстар арасында нақты шекара жоқ. Кейбір тілдерде аралық дыбыстар болуы мүмкін. Мысалы, лондондық ағылшын тіліндегі глотализацияланған дауыссыз дыбыстар, мысалы, "rat" сөзіндегі t дыбысы, әлсіз экзективті болуы мүмкін. Сол сияқты, тай, зулу және майду тілдеріндегі толық дауысты тоқталыстар әлсіз имплозивті болады. Бұл екіұштылық келесі ауа ағыны механизмімен, тілдік (lingual) механизмімен кездеспейді, ол өкпелік дыбыстардан анық ерекшеленеді.

It is possible to initiate airflow in the upper vocal tract by means of the vocal cords or glottis. This is known as glottalic initiation. For egressive glottalic initiation, one lowers the glottis (as if to sing a low note), closes it as for a glottal stop, and then raises it, building up pressure in the oral cavity and upper trachea. Glottalic egressives are called ejectives. The glottis must be fully closed to form glottalic egressives, or the air column would flow backwards over it; it is therefore impossible to pronounce voiced ejectives. Ejective allophones of voiceless stops occur in many varieties of English at the ends of intonation units. For ingressive glottalic initiation, the sequence of actions performed in glottalic pressure initiation is reversed: one raises the glottis (as if to sing a high note), closes it, and then lowers it to create suction in the upper trachea and oral cavity. Glottalic ingressives are called implosives, although they may involve zero airflow rather than actual inflow. Because the air column would flow forwards over the descending glottis, it is not necessary to fully close it, and implosives may be voiced; indeed, voiceless implosives are exceedingly rare. It is usual for implosives to be voiced. Instead of keeping the glottis tightly closed, it is tensed but left slightly open to allow a thin stream of air through. Unlike pulmonic voiced sounds, in which a stream of air passes through a usually fixed glottis, in voiced implosives a mobile glottis passes over a nearly motionless air column to cause vibration of the vocal cords. Phonations that are more open than modal voice, such as breathy voice, are not conducive to glottalic sounds because in these the glottis is held relatively open, allowing air to readily flow through and preventing a significant pressure difference from building up behind the articulator. Because the oral cavity is so much smaller than the lungs, vowels and approximants cannot be pronounced with glottalic initiation. So called glottalized vowels and other sonorants use the more common pulmonic egressive airstream mechanism. There is no clear divide between pulmonic and glottalic sounds. Some languages may have consonants which are intermediate. For example, glottalized consonants in London English, such as the t in rat , may be weakly ejective. Similarly, fully voiced stops in languages such as Thai, Zulu, and Maidu are weakly implosive. This ambiguity does not occur with the next airstream mechanism, lingual, which is clearly distinct from pulmonic sounds.

Тілдік (веларикалық) бастама

Адам тіліндегі бастаудың үшінші түрі – тілдік немесе велярлық бастау, онда дыбыс екі нүктенің жабылуы арқылы жасалады, ал ауа ағыны тілдің денесінің қозғалысымен қалыптасады. Тілдік тоқталымдар көбінесе шертулер деп аталады және олар көбінесе кіріктіріледі. Лингвальды сөз латын тілінен алынған, ол «тіл» дегенді білдіреді. Тілдік кіріктірілген ауа ағынын жасау үшін алдымен дауыс жолын екі жерде жабыңыз: тілдің артқы жағында, велярлық немесе ұвулярлық тоқталымда, және бір мезгілде тілдің алдыңғы жағымен немесе еріндермен, коронарлық немесе билябиалдық тоқталымда. Бұл жабылулар дауыссыз, дауысты немесе мұрынды болуы мүмкін. Содан кейін тілдің денесін төмендетіп, үстіңгі ауаны сиретіңіз. Тілдің алдыңғы жағы бірінші болып ашылады, «босату» үшін, содан кейін артқы жағы «қосылу» немесе «эфлюкс» үшін босатылады. Бұл аспирациялық, аффрикаттық немесе тіпті эжективті болуы мүмкін. Эжективті болмаған жағдайда да, глоттистің жабылуы жиі кездеседі, үштік артикуляциялық дыбыс үшін, және бұл үшінші жабылу соңғы болып босатылып, глоттизацияланған шерту дыбысын тудырады. Шертулер өте сирек тілдерде кездеседі, әсіресе Оңтүстік Африканың койсан тілдерінде және кейбір жақын тілдерде, мысалы зулу тілінде. Олар көбінесе тілдік емес контекстерде кездеседі, мысалы, батыстық адамдардың өкініш немесе аяныш білдіру үшін қолданатын «тс-тс» дыбысы (тісті шерту) немесе көптеген атшылардың жылқыларын жетелеу үшін қолданатын дыбыс (жанама шерту). Тілдік эгрессивті бастау тілдік кіріктірілген бастаудың реттілігін кері қайтару арқылы жүзеге асырылады: тілдің алдыңғы және артқы жағы (немесе еріндер мен тілдің артқы жағы) дауыс қуысын жабады, ал жақтар мен тілдің ортасы ауыз қысымын арттыру үшін ішке және жоғары қарай жылжиды. Тілдік эгрессивті бастаудың жалғыз расталған мысалы – Дамин тіліндегі екі жақты мұрындық эгрессивті шерту. Бұл дыбысты транскрипциялау үшін кеңейтілген IPA қолданылуы керек. Тілдік консонанттарды бастау үшін қолданылатын ауа қалтасы өте кішкентай болғандықтан, үздіксіз ауа ағынын қажет ететін тілдік фрикативтерді, дауыстыларды немесе басқа да дыбыстарды жасау мүмкін емес деп есептеледі. Шертулер дауысталуы мүмкін, бірақ оларды мұрынды ету оңайырақ. Бұл, мүмкін, дауыс беру үшін глоттистен өтетін ауаны ұстап тұратын ең артқы жабылудың артындағы дауыс қуысының өте кішкентай болғандықтан, шертулерді ұзақ дауыстау қиын. Ауа ағынына мұрын арқылы өтуге рұқсат беру ұзақ өндіріске мүмкіндік береді. Мұрынды шертулер тілдік және өкпелік механизмдердің үйлесімін қамтиды. Тілдік бастау кезінде өкпе ауа ағынын мұрын қуысы арқылы бағыттау үшін жұмсақ таңдау төмендеді. Бұл мұрын ауа ағыны өзі де тілдік шертуден тәуелсіз, эгрессивті немесе кіріктірілген болуы мүмкін. Мұрынды шертулер дауысталуы мүмкін, бірақ көбінесе дауыссыз және тіпті аспирацияланады, бұл таза өкпелік мұрынды дыбыстар үшін сирек кездеседі.

The third form of initiation in human language is lingual or velaric initiation, where a sound is produced by a closure at two places of articulation, and the airstream is formed by movement of the body of the tongue. Lingual stops are more commonly known as clicks, and are almost universally ingressive. The word lingual is derived from Latin lingua, which means tongue. To produce a lingual ingressive airstream, first close the vocal tract at two places: at the back of the tongue, as in a velar or uvular stop, and simultaneously with the front of the tongue or the lips, as in a coronal or bilabial stop. These holds may be voiceless, voiced, or nasalized. Then lower the body of the tongue to rarefy the air above it. The closure at the front of the tongue is opened first, as the click "release"; then the closure at the back is released for the pulmonic or glottalic click "accompaniment" or "efflux". This may be aspirated, affricated, or even ejective. Even when not ejective, it is not uncommon for the glottis to be closed as well, for a triply articulated consonant, and this third closure is released last to produce a glottalized click. Clicks are found in very few languages, notably the Khoisan languages of southern Africa and some nearby tongues such as Zulu. They are more often found in extra linguistic contexts, such as the "tsk tsk" sound many Westerners use to express regret or pity (a dental click), or the clucking noise used by many equestrians to urge on their horses (a lateral click). Lingual egressive initiation is performed by reversing the sequence of a lingual ingressive: the front and back of the tongue (or lips and back of the tongue) seal off the vocal cavity, and the cheeks and middle of the tongue move inward and upward to increase oral pressure. The only attested use of a lingual egressive is a bilabial nasal egressive click in Damin. Transcribing this also requires the use of the Extended IPA,
Since the air pocket used to initiate lingual consonants is so small, it is not thought to be possible to produce lingual fricatives, vowels, or other sounds which require continuous airflow. Clicks may be voiced, but they are more easily nasalized. This may be because the vocal cavity behind the rearmost closure, behind which the air passing through the glottis for voicing must be contained, is so small that clicks cannot be voiced for long. Allowing the airstream to pass through the nose enables a longer production. Nasal clicks involve a combination of lingual and pulmonic mechanisms. The velum is lowered so as to direct pulmonic airflow through the nasal cavity during the lingual initiation. This nasal airflow may itself be egressive or ingressive, independently of the lingual initiation of the click. Nasal clicks may be voiced, but are very commonly unvoiced and even aspirated, which is rare for purely pulmonic nasals.

Ауа ағынының контурлары

Кейбір зерттеулерде күрделі шұғыл дыбыстардың ауа ағыны контурлары бар деп саналады, онда ауа ағыны алдыңғы (шұғыл) және артқы (шұғыл емес) шығарылу арасында өзгереді. Екі анықталған түрі бар: тіл-өкпелік дауыстар, онда артқы шығарылуы uvular кедергісі сияқты немесе ; және тіл-көмекейлік дауыстар, онда артқы шығарылуы ejective сияқты немесе.

Қатар (контур емес) имплозивті шұғыл дыбыстар да мүмкін, мысалы, тіл-таңдамалық және тіл-көмекейлік, бірақ тіл-таңдамалық имплозивті шұғыл дыбыстарды қалыпты дауысты шұғыл дыбыстарға қарағанда жасау оңайырақ. Дегенмен, олар ешбір тілде кездеспеген.