Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алясканың жергілікті халқы, АҚШ
Indigenous peoples of Alaska, United States
Алясканың түпкі тұрғындары (сондай-ақ, Аляска үндістері, Алясканың түпкі халқы, Алясканың түпкі тұрғындары, Алясканың түпкі тұрғындары немесе Алғашқы Аляска тұрғындары деп те аталады) – Алясканың түпкі халқы болып табылады және Аляска креолдарын, инупиаттарды, юпиктерді, алеуттарды, ияктарды, тлингиттерді, хайдаларды, цимшиандарды және бірқатар Солтүстік Атабаскан мәдениеттерін қамтиды. Олар көбінесе тілдік топтарымен анықталады. Көптеген Аляска тумалары федералды мойындалған Аляска тумалары тайпалық бірлестіктеріне мүше, олар өз кезегінде 13 Аляска тумалары аймақтық корпорацияларына жатады, олар жерді және қаржылық талаптарды басқарады. Алясканың түпкі тұрғындарының ата-бабалары мыңдаған жылдар бұрын, кем дегенде екі әртүрлі толқынмен осы аймаққа көшіп келген. Олардың кейбіреулері Солтүстік Американың солтүстік бөлігіне қоныстанған халықтың үшінші толқынынан тараған. Олар ешқашан оңтүстік аймақтарға көшкен жоқ. Осы себепті генетикалық зерттеулер олардың Оңтүстік Американың түпкі халықтарымен тығыз байланыста еместігін көрсетеді. Алясканың түпкі тұрғындары Азиядан келген. Антропологтар олардың Азиядан Аляскаға сапары Беринг мұхитының құрлық көпірі арқылы немесе теңіз арқылы жасалғанын айтады. Арктика және циркумполярлық солтүстік аймақтарында Алясканың түпкі тұрғындарының ата-бабалары уақыт өте келе әр түрлі, күрделі мәдениеттерді қалыптастырды. Олар қиын климат пен қоршаған ортамен күресудің жетілдірілген тәсілдерін дамытты. Тарихи топтар бірнеше ірі тілдік отбасыларға жататын тілдерімен анықталды. Бүгінде Алясканың түпкі тұрғындары Аляска халқының 20% -дан астамын құрайды.
Alaska Natives (also known as Alaskan Indians, Alaskan Natives, Native Alaskans, Indigenous Alaskans, Aboriginal Alaskans or First Alaskans) are the Indigenous peoples of Alaska and include Alaskan Creoles, Iñupiat, Yupik, Aleut, Eyak, Tlingit, Haida, Tsimshian, and a number of Northern Athabaskan cultures. They are often defined by their language groups. Many Alaska Natives are enrolled in federally recognized Alaska Native tribal entities, who in turn belong to 13 Alaska Native Regional Corporations, who administer land and financial claims. Ancestors of Native Alaskans or Alaska Natives migrated into the area thousands of years ago, in at least two different waves. Some are descendants of the third wave of migration, in which people settled across the northern part of North America. They never migrated to southern areas. For this reason, genetic studies show they are not closely related to native peoples in South America. Alaska Natives came from Asia. Anthropologists have stated that their journey from Asia to Alaska was made possible through the Bering land bridge or by traveling through the sea. Throughout the Arctic and the circumpolar north, the ancestors of Alaska Natives established varying indigenous, complex cultures that have succeeded each other over time. They developed sophisticated ways to deal with the challenging climate and environment. Historical groups have been defined by their languages, which belong to several major language families. Today, Alaska Natives or Native Alaskans constitute more than 20% of the population of Alaska.
Демография
Алясканың жергілікті тұрғындар комиссиясы 1990 жылы Аляскада шамамен 86 000 Алясканың жергілікті тұрғыны тұрғанын, ал Аляскадан тыс жерлерде тағы 17 000-ға жуық адам тұрғанын бағалады. 2013 жылы Алясканың Еңбек және еңбек ресурстарын дамыту департаменті жүргізген зерттеуде Аляскада 120 000-нан астам Алясканың жергілікті тұрғыны тіркелді. Алясканың түпкілікті тұрғындарының көпшілігі кішкентай ауылдарда немесе Ном, Диллингэм және Бетел сияқты қашық аймақтық орталықтарда тұрса да, қалалық жерлерде тұратындардың үлесі артып келеді. 2010 жылы олардың 44%-ы қалалық жерлерде тұрды, ал 2000 жылғы халық санағында бұл көрсеткіш 38% болған.
The Alaska Natives Commission estimated there were about 86,000 Alaska Natives living in Alaska in 1990, with another 17,000 who lived outside Alaska. A 2013 study by the Alaska Department of Labor and Workforce Development documented more than 120,000 Alaska Native people in Alaska. While the majority of Native Alaskans live in small villages or remote regional hubs such as Nome, Dillingham, and Bethel, the percentage who live in urban areas has been increasing. In 2010, 44% lived in urban areas, compared to 38% in the 2000 census.
Тарих
Алясканың жергілікті тұрғындарының қазіргі тарихы Алясканың алғашқы халықтары мен XVIII ғасырда Сібірден келген орыс теңізшілері арасындағы алғашқы кездесуден басталады. Солтүстік Американың негізінен шығыс жағалауынан келген британдық және американдық саудагерлер, көбінесе XIX ғасырға дейін бұл аймаққа жеткен жоқ. Кейбір жағдайларда христиан миссионерлері Аляскада ХХ ғасырға дейін активті қызмет етпеді.
The modern history of Alaska Natives begins with the first contact between Alaskan First Nations and Russians sailing from Siberia in the eighteenth century. British and American traders, coming mostly from eastern settlements in North America, generally did not reach the area until the nineteenth century. In some cases, Christian missionaries were not active in Alaska until the twentieth century.
Ресей отарлау кезеңдері
Витус Беринг экспедиция кезінде Алясканы көріп өткен. Алясканың жергілікті халқы алғаш рет 18 ғасырда орыстармен қарым-қатынас жасады. Орыстармен байланыс уақыты әрбір жергілікті топ үшін әртүрлі болды, себебі Алясканың жергілікті топтары бүкіл Аляскаға таралып кеткен. 18 ғасырдың ортасында Сибірден кемемен келген орыстар Алясканың жергілікті халқымен, атап айтқанда Алеут аралдарында сауда-саттық бастады. Олар сауда посттарының маңында жаңа елді мекендер құрды, олардың ішінде орыс православиелік миссионерлер де болды. Ресейлік миссионерлер алғашқы болып христиан дінінің кітаптарын Тлингит сияқты жергілікті тілдерге аударды. 21 ғасырда Аляскадағы көптеген орыс православиелік қауымдары осы ертедегі тарихты көрсетеді, өйткені олардың көп бөлігі Алясканың жергілікті халқынан тұрады. Сибірлік орыс промыслениктері теңіз жануарларын өзі аулаудың орнына, алеуттерді олар үшін жұмыс істеуге мәжбүрледі, осылайша алеуттерді жеке бастық құлдыққа салды. Терінің мол екендігі туралы хабар тараған сайын, орыс компаниялары арасындағы бәсекелестік күшейді. 1763 жылы императрица болған Екатерина II алеут халқына жақсылық тілеп, оларды әділ қарым-қатынасқа шақырды. Сауда компаниялары арасындағы бәсекелестік күшейіп, олардың саны азайып, үлкен және күшті корпорацияларға бірігуі, жергілікті халықтармен қарым-қатынасты нашарлатқан қақтығыстарға әкелді. Арада жылдар өткен соң, жағдай алеуттер үшін, сондай-ақ Ресеймен байланыс салдарынан зардап шеккен басқа да Алясканың жергілікті халқы үшін апатты жағдайға жетті. Жануарлардың саны азайғанда, ресейліктермен тері саудасы арқылы құрылған жаңа айырбас экономикасына тәуелді болған алеуттер, Тынық мұхитының солтүстік суларындағы қауіпті жағдайда көбірек терілі жануарларды аулауға мәжбүр болды. Шелихов-Голиков компаниясы, кейіннен Ресей-Америка компаниясы монополия ретінде дамып, жергілікті халықты отарлау құралы ретінде ұрыс-керіс пен жүйелі зорлық-зомбылықты пайдаланды. Алеуттер көтеріліс жасап, кейбір жеңістерге жеткенде, орыстар де соны қайтарып, көптеген адамдарды өлтірді. Олар сондай-ақ, адамдардың қайықтары мен аң аулау құралдарын жойып, оларға тіршілік етудің ешқандай құралын қалдырмады. Алеуттердің жаңа аурулармен кездесуінен ең көп өлім-жітім болды: Ресеймен байланыстың алғашқы екі буынында (1741/1759 – 1781/1799 жж.) алеут халқының 80 пайызы еуразиялық жұқпалы аурулардан қайтыс болды. Бұл аурулар ғасырлар бойы еуропалықтардың арасында кең таралған, бірақ алеуттердің осы ауруларға қарсы иммунитеті болмады.
Vitus Bering spotted Alaska during an expedition. Native Alaskans first came into contact with Russians in the 18th century. Time of contact with Russians varied throughout each native group since the Native Alaskan groups were spread throughout Alaska. Arriving from Siberia by ship in the mid eighteenth century, Russians began to trade with Alaska Natives in what became known as the Aleutian Islands. They started new settlements around trading posts, and Russian Orthodox missionaries were part of these. The Russian missionaries were the first persons to translate Christian scripture into Native languages, such as Tlingit. In the 21st century, the numerous congregations of Russian Orthodox Christians in Alaska reflect this early history, as they are generally composed mostly of Alaska Natives. Rather than hunting and harvesting marine life themselves, the Sibero Russian promyshlenniki forced the Aleuts to do the work for them, enserfing the Aleuts. As word spread of the riches in furs to be had, competition among Russian companies increased. Catherine the Great, who became Empress in 1763, proclaimed good will toward the Aleut and urged her subjects to treat them fairly. The growing competition between the trading companies, which merged into fewer, larger and more powerful corporations, created conflicts that aggravated the relations with the indigenous populations. Over the years, the situation became catastrophic for the Aleuts, as well as other Native Alaskan people who were impacted by Russian contact. As the animal populations declined, the Aleuts, already dependent on the new barter economy created by their fur trade with the Russians, were increasingly coerced into taking greater risks in the dangerous waters of the North Pacific to hunt for more otter. As the Shelikhov Golikov Company and later Russian American Company developed as a monopoly, it used skirmishes and systematic violence as a tool of colonial exploitation of the indigenous people. When the Aleut revolted and won some victories, the Russians retaliated, killing many. They also destroyed the peoples' boats and hunting gear, leaving them no means of survival. The greatest mortality was caused by the Aleuts' encounters with new diseases: during the first two generations (1741/1759 1781/1799 AD) of Russian contact, 80 percent of the Aleut population died from Eurasian infectious diseases. These had been endemic among the Europeans for centuries, but the Aleut had no immunity against the new diseases.
Ресей отарлауының әсері
Ресей патшасы өзінің геосаяси мүдделері үшін қазіргі Аляскадағы жергілікті халықтардың жерлерін кеңейтті. Ол сауда кезеңінде осы аумақтың табиғи ресурстарын пайдаланды, ал орыс православиесі таратылды. Олардың жергілікті қауымдардың мекендеген аймақтарына кіруі демографиялық және табиғи ландшафтты өзгертіп жіберді. Тарихшылар Ресей-Америка компаниясы жергілікті халықтарды арзан жұмыс күші ретінде пайдаланғанын айтады. Ресей-Америка компаниясы жергілікті отбасыларға әскери күш қолданып, ер адамдары тері жеткізгенше оларды кепілге алды. Екатерина II 1799 жылы салық жинауды тоқтатты, бірақ оның үкіметі 18 мен 50 жас аралығындағы жергілікті еркектерді Ресей-Америка компаниясы үшін ғана тері аулауға міндетті түрде жұмысқа шақырды. Еңбекке жарамды еркектердің аң ауына кетуінен кейін, ауылдарда әйелдер, балалар және қарттар ғана қалды, сондықтан оларды қорғау мүмкіндігі шектеулі болды. Осы кезеңдегі жазбалар аз болғанымен, 1800 жылға қарай алеут халқының 80 пайызы жоғалып кеткені айтылады. Иоанн Вениаминов, кейін Алясканың қасиетті Иннокентийі атанған, православие шіркеуінің жергілікті халықтарды христиан дініне өткізу мақсатын іске асырған маңызды миссионер болды.
The Russian Tsarist government expanded into Indigenous territory in present day Alaska for its own geopolitical reasons. It consumed natural resources of the territory during the trading years, and Russian Orthodoxy was evangelized. Their movement into these populated areas of Indigenous communities altered the demographic and natural landscape. Historians have suggested that the Russian American Company exploited Indigenous peoples as a source of inexpensive labor. The Russian American Company used military force on Indigenous families, taking them as hostage until male community members produced furs for them. Catherine the Great dissolved the giving of tribute in 1799, but her government initiated mandatory conscription of Indigenous men between the ages of 18 and 50 to become seal hunters strictly for the Russian American Company. With able bodied men away on the hunt, villages were left with little protection as only women, children, and the elderly remained behind. Although records kept in the period were scarce, it has been said that 80% of the pre contact population of the Aleut people were gone by 1800. Ioann Veniaminov, who later became Saint Innocent of Alaska, was an important missionary who carried out the Orthodox Church's agenda to Christianize Indigenous populations.
Америка отаршылдығы
Аляскада көптеген табиғи ресурстар бар, оның ішінде алтын да бар, ол АҚШ-тың назарын аударды. Американдықтар растық сегрегация мен кемсітуші заңдарды (Жим Кроу заңдарына ұқсас) енгізді, олар Алясканың тума халқының мүмкіндіктерін және мәдениетке қатысуын шектеп, оларды екінші деңгейдегі азаматтар ретінде қарады. Дискриминациялық заңдар енгізілгеннен кейін Алясканың жергілікті тұрғындары мен американдықтар арасында сегрегация болды; мысалы, "ақтар ғана" деген жазулар жергілікті тұрғындарды ғимараттарға кіруден шеттетті. Сондай-ақ, сегрегациялық мектептер де болды. 1880 жылғы сот ісінде баланың анасы жергілікті болғандықтан американдықтармен бірге мектепке баруға рұқсат етілмегені айтылады. Ата-анасының бірі жергілікті, екіншісі американдық балаға отбасы өз мәдениетінен бас тартса ғана американдық балалармен бірге оқуға рұқсат етілді. Бұл олар енді өз ана тілінде сөйлей алмайды, дәстүрлі киімдерін кие алмайды, басқа жерлестерімен араласа алмайды, жергілікті тағамдар жей алмайды немесе өз дінін ұстана алмайды дегенді білдірді. 1912 жылы азаматтық құқықтары үшін күресу мақсатында Аляска тума халқының бауырластығы (АНБ) құрылды. 1915 жылы Аляска тума халқының әйелдер бауырластығы (АНС) құрылды. Сондай-ақ 1915 жылы Аляска аумақтық заң шығарушы органы Алясканың тума халқына дауыс беру құқығын беретін заң қабылдады, бірақ олар мәдени әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерінен бас тартқан жағдайда ғана. 1924 жылы қабылданған Үндістан азаматтығы туралы заң барлық тума американдықтарға АҚШ азаматтығын берді. Осы наразылықтардың нәтижесінде 1945 жылы Аляскада тең құқықтылық туралы заң қабылданды, ол АҚШ-тағы бірінші дискриминацияға қарсы заң болды. Ол барлық аляскалықтарға қоғамдық орындар мен бизнесті "толық және тең дәрежеде пайдалану" құқығын берді және сегрегациялық жазуларды тыйым салды.
Alaska has many natural resources, which, including its gold, caught the attention of the United States. Americans imposed racial segregation and discriminatory laws (similar to Jim Crow laws) that limited Alaska Native opportunities and participation in culture, treating them as second class citizens. With the imposition of discriminatory laws, segregation amongst Alaskan Natives and Americans occurred; for example, "whites only" signs excluded natives from entering buildings. There were also segregated schools. An 1880 court case describes a child not allowed to attend a school with Americans because his stepfather was native. A child that was part native and part American would only be allowed to attend a school with American children if the family has abandoned their culture. This means that they could no longer speak their native language, wear traditional native clothing, be amongst other natives, eat native foods, or practice any native religion. In 1912, the Alaska Native Brotherhood (ANB) was formed to help fight for citizenship rights. The Alaska Native Sisterhood (ANS) was created in 1915. Also in 1915, the Alaska Territorial legislature passed a law allowing Alaskan Natives the right to vote – but on the condition that they give up their cultural customs and traditions. The Indian Citizenship Act, passed in 1924, gave all Native Americans United States citizenship. The Alaska Equal Rights Act of 1945, the first anti discrimination state law in the U. S., occurred as a result of these protests. It entitled all Alaskans to "full and equal enjoyment" of public areas and businesses, a ban on segregating signs,
Аляска 1959 жылы президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Алясканы 49-шы штат ретінде мойындағаннан кейін АҚШ-тың бір бөлігі болды. 1971 жылы ANSCA-дан кейін Жер бөлу туралы заң күшін жойды, содан кейін резервациялар таратылды. Тағы бір ерекшелік – Аляска тума халқының тайпалық үкіметтерінің, АҚШ Жоғарғы Сотының 1998 жылғы Аляска мен Венеция тайпалық үкіметі арасындағы іс бойынша шешіміне сәйкес, тайпалық жерлердегі бизнес үшін салық жинау құқығы жоқ. Тсимшиан тайпасынан басқа, Алясканың тума халқы енді резервацияларды ұстамайды, бірақ кейбір жерлерді басқарады. 1972 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңға сәйкес, Алясканың тума халқы киттер мен басқа теңіз сүтқоректілерін аулау құқығын сақтап қалды.
Alaska became part of the United States in 1959 upon President Dwight D. Eisenhower recognizing Alaska as the 49th state. The Allotment Act was repealed in 1971, following ANSCA, at which time reservations were ended. Another characteristic difference is that Alaska Native tribal governments do not have the power to collect taxes for business transacted on tribal land, per the United States Supreme Court decision in Alaska v. Native Village of Venetie Tribal Government (1998). Except for the Tsimshian, Alaska Natives no longer hold reservations but do control some lands. Under the Marine Mammal Protection Act of 1972, Alaska Natives are reserved the right to harvest whales and other marine mammals.
Климаттың өзгеруі
Аляскадағы төрт түпкілікті тайпа – Шишмареф, Кивалина, Шактұлик және Ньюток тайпалары, теңіз мұздарының еруі мен аймақтардағы (Бронен және Брубакер) орман өрттерінің күшеюіне байланысты Америка үшін алғашқы климаттық босқындар деп есептеледі. Климаттың өзгеруі Аляска халқына кең ауқымда әсер етеді, соның ішінде ауруларға шалдығу қаупінің артуы, психикалық денсаулық мәселелері, жарақаттар, азық-түлік және су қауіпсіздігіне қатысты мәселелер бар (Брубакер). Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) мәліметінше, мұздың жоғалуы эрозия аймағын ұлғайтып, одан әрі жергілікті қауымдастықтарды орын аударып кетуге мәжбүрлейді. Теңіз мұздарының еруі тайпалардың тіршілік көзіне айналған кейбір жануарлардың қоныс аударуына да әсер етеді, ал мұз еруіне байланысты алынған азық-түлікті сақтауға орын болмайды (EPA). Тұңғиықтың еруі салдарынан бұрыннан бар инфрақұрылым тұрақсыз болып, жергілікті ауылдар қирап қалуы мүмкін (EPA). Шишмареф, Кивалина, Шактұлик және Ньюток тайпалары Алясканың батыс жағалауында орналасқан, теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты ауылдар жағалауларын бұзатын қатты дауылдарға жиі ұшырайды (Бронен). Бұл тайпалар қазіргі тұратын аймақтарында көшіп кетуге жарамды жер таппайды, бұл осы қауымдастықтарды көшіп кетуге және өмір салтын толығымен өзгертуге мәжбүр етеді (Бронен). Болжам бойынша, климаттық оқиғалар салдарынан 15 жылдың ішінде тайпалар толығымен су астында қалуы мүмкін (Бронен). Ауа райының экстремалды болуы жарақат алу қаупін арттырды, әдетте жыл бойы мұздың қалың қабаттары болады, бірақ атмосфера мен теңіз температурасының артуына байланысты мұз жұқарып, мұздан құлап кеткен адамдардың саны көбейді. Егер адам аман қалса, олар басқа да денсаулық мәселелеріне тап болады (Брубакер). Климаттың өзгеруінен туындаған судың қауіпсіздігінің төмендеуі мен инфрақұрылымның нашарлауы санитария мәселелерін тудырды, бұл Алясканың көптеген аймақтарында тыныс алу жолдары ауруларының көбеюіне әкелді, 2005 жылы пневмония ауруханаға жатқызудың басты себебі болды (Брубакер). Көптеген зардап шеккен тайпалар климаттың өзгеруіне байланысты психикалық стресске ұшырап, көшіп-қону мәселесімен күресуде, бірақ көшіру саясаты немесе жолы әлі әзірленбеген (Брубакер). Тұңғиықтың еруіне байланысты инфрақұрылымға зиян келтіретін ауылдарда да стресс күшейді, Аляска үкіметі тұңғиықтың үстінде салуды немесе іргетастың қабырғаларында (EPA) қолданылатын қосымша жылу оқшаулағыштарды пайдалануды ұсынғаннан басқа ешқандай ереже жоқ. Азық-түлік қауіпсіздігі де стресс пен денсаулық мәселелерін тудырады, себебі жануарлар да өздеріне қолайлы климатқа көшіп кеткендіктен, отбасылар жеткілікті азық-түлік ала алмайды (Брубакер). Отбасыларда азық-түлік қауіпсіздігі жоқ, өйткені олардың азық-түлік сақтау тәсілдері – жер асты мұздықтары климаттың өзгеруіне байланысты жыл бойы мұздатылмайды, жаз айларында еріп, азық-түліктері жеуге жарамсыз болып қалады.
Four indigenous tribes in Alaska, the Shishmaref, Kivalina, Shaktoolik and Newtok tribes, are being considered the first climate refugees for America, due to sea ice melting and increased wildfires in the regions (Bronen and Brubaker). The effects of climate change on the people of Alaska are extensive and include issues such as increased vulnerability to disease, mental health issues, injury, food insecurity, and water insecurity (Brubaker). According to the Environmental Protection Agency (EPA), the loss of sea ice will increase erosion area and further displace more native communities. The melting sea ice will also affect the migration of some animals that the tribes rely on and with the ice melting there will be no place to store the food that they do obtain (EPA). Due to the permafrost melting, the infrastructure that has been around in the past will become unstable and native villages will collapse (EPA). The Shishmaref, Kivalina, Shaktoolik and Newtok tribes are located on the west coast of Alaska and due to sea level rise the villages are experiencing more severe storm surges that are eroding their coastlines (Bronen). There is no land for these tribes to move to that are already in the area they live in which forces these communities to migrate and change their whole way of living (Bronen). It is predicted that a climate event will submerge the tribes completely in less than fifteen years (Bronen). Extreme weather conditions has increased the risk of injury, usually there are thick layers of ice all year long but due to increasing temperatures in the atmosphere and the sea the ice is becoming thinner and is increasing the number of people who fall through the ice, if a person survives falling through the ice they are faced with other health concerns (Brubaker). Increased water insecurity and failing infrastructure caused by climate change has created sanitation issues which has increased the amount of respiratory illnesses in many regions in Alaska, in 2005 pneumonia was the leading cause of hospitalizations (Brubaker). Many of the affected tribes are experiencing increased mental stress due to climate change and the problem of relocating but no policy or way to relocate (Brubaker). Stress has also increased on villages who face infrastructure damage due to melting permafrost, there are almost no regulations other than the Alaskan government recommended not building on permafrost or using extra layers of insulation that is used on foundation walls (EPA). Food insecurity has also created stress and health issues, families can not get enough food due to animals also relocating to get to a climate that is more suitable to them (Brubaker). Families also do not have a secure food system because their ways of storing food, underground ice cellar, are no longer frozen year long due to climate change, their cellars thaw in the summers leaving their food supply inedible.