Кіріспе

Газонды безендіретін мүсіншелер

Бақ гномдары – Ренессанс дәуірінің сиқырлы және алхимиялық өнерінде кездесетін мифологиялық жаратылыстар мен шағын рухтарға негізделген, кішкентай адам тәрізді жаратылыстардың газонды безендіретін мүсіншелері. Олар сонымен қатар неміс халық ертегілеріндегі алпауыттар бейнесінен де алынған. Дәстүр бойынша, бақтағы мүсіндерде қызыл үшкір бас киім киген еркек гномдар бейнеленген. Бақ гномдары бастапқыда Еуропадағы байлар үшін сәндік зат ретінде пайда болған, бірақ қазір Батыс әлеміндегі барлық әлеуметтік топтардың бақшалары мен газонды безендіруде кеңінен қолданылады. Кейбіреулер оларды әдеміліксіз деп санайды.

Ежелгі ата-бабалары

Көне Римде грек-римдік құдай Приап, сонымен қатар мал мен жүзімдіктерді қорғаушы, бейнеленген кішкентай тас мүсіндер римдік бақтарда жиі орналастырылған. Гномдарды сиқырлы жаратылыстар ретінде алғаш рет Ренессанс кезеңінде швейцариялық алхимик Парацельс "адамдармен араласуды ұнатпайтын, екі елі бар кішкентай тұлғалар" деп сипаттады. Бақ гномдары 1840 жылдары Еуропаның басқа елдеріне тарады және әсіресе Франция мен Ұлыбританияда танымал болды. 1847 жылы сэр Чарльз Ишэм Филипп Грибельдің Германияда жасаған 21 терракота гномын Ұлыбританияға әкелді, онда олар ағылшын тілінде "гномдар" деп аталды. "Бақша гномы" термині неміс каталогтарында гномдардың әшекейлері "gnomen figuren", яғни кішкентай мүсіндер деген атпен сатылуынан туындаған болуы мүмкін. 1860 жылдан бастап Тюрингиядағы керамикасымен танымал Грэфенрода қаласы бақша гномдарын өндірумен тығыз байланысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі жылдар өнеркәсіптің төмендеуіне әкеліп, көптеген өндірушілер өндірісті тоқтатты. Бақ гномдары 1970 жылдары қайтадан танымалдылыққа ие болды, олардың оқыс түрлері жасала бастады.

ХХІ ғасыр

Филипп Грибельдің ұрпақтары Германияда әлі де бау-бақша гномдарын жасап шығаруда. Гномдар терракота балшығынан (сұйық балшық) қалыпқа құйылып жасалуы мүмкін. Осылайша балшық қатаяды, ал артық балшық іштен шығарылып, балшық қабық қалдырылады. Гном қалыптан жеткілікті қатты болғанда алынып, кептіріліп, содан кейін қатты қалғанша пеште күйдіріледі. Салқындағаннан кейін гномға бояу жағылады. Көбінесе қазіргі заманғы гномдар шайыр және осыған ұқсас материалдардан жасалады. Бүгінде бау-бақша гномдарының көптеген әртүрлі нұсқалары бар, оның ішінде әзілді түрлері де көп – мысалы, мотоциклші немесе шашлык пісіріп жатқан гном, сондай-ақ, арқасынан пышақталған немесе палашын киген сияқты қараңғы бейнелер де кездеседі.

Халықтық мәдениет пен саясатта

Ұлыбританиядағы бау-бақша шеңберінде гномдар көкейкесті мәселеге айналды, тіпті ұйымдастырушылар олардың бау-бақша дизайнына зиян келтіретініне сенгендіктен, бір кезде беделді Челси гүл шоуына кіргізілмеді. Гномдарды жақтаушылар ұйымдастырушыларды қатыгездікпен айыптады, себебі бау-бақша гномдары жұмысшы табының және қалалық үйлердің бақшаларында кең таралған. 2013 жылы шоудың 100 жылдығын мерекелеу үшін тыйым алынды. 1994 жылғы итальяндық "Қорқыныш" фильмінде Роберто Бенини сомдаған басты кейіпкер Лорис, Башфул бау-бақша гномын ұрлады деген айып тағылады. 2001 жылғы француздық "Амели" фильмінің маңызды сюжеттік желісі "саяхатшы" бау-бақша гномы төңірегінде өрбиді. 1 метрлік, ұзын ақ сақалы, қызыл конус пішіндес бас киімі және көк пальтосы бар бау-бақша гномы 2004 жылдың қаңтарында іске қосылған Travelocity компаниясының "Роуминг Гном" жарнамалық кампаниясының орталық тұлғасы болып табылады. "Гномео мен Джульетта" – 2011 жылғы британдық-американдық CGI фильмі, сюжеті Ромео мен Джульетта трагедиясынан шабыттанған, ал кейіпкерлер бау-бақша гномдарынан құралған. 2018 жылы оның жалғасы "Шерлок Гномы" шықты. Австрияның Социал-демократиялық партиясы (SPÖ) 2014 жылғы Форарльберг аймақтық сайлау кампаниясында "Coolmen" деп аталатын бау-бақша гномдарын пайдаланды. Бұл ирониялық мағынада қолданылды, себебі SPÖ Австрияның осы бөлігінде сайлауларда үнемі нашар нәтижелер көрсетіп, өзін саяси "ергежейгі" деп есептейтін. Кампания барысында 20 000 "Coolmen" ұсақ плакаттарды ұстап, қысқа ұрандармен көлік қозғалысы жоғары жолдарға орналастырылды. Партия 400 гномның жоғалып кеткені туралы полицияға хабарлама берді, бұл халықаралық БАҚ назарын аударды. 2010 жылғы "Fable III" видео ойынында бау-бақша гномдарының жинағына сиқырлық қасиеттер берілген, оларды ойыншы кейіпкер әлемнің түкпір-түкпірінен жинауы керек. "Pinkalicious & Peterrific" балалар телесериалында (Виктория Каннның кітаптар сериясына негізделген) Норман есімді бау-бақша гномы бар, ол аздап ренжігіш болғанымен, мейірімді және Пинкалициозбен оның достарымен дос болады. 2005 жылғы "Кинг оф дөңгелек" сериалының "Ярд, ол жарылады!" атты эпизоды Боббидің Пеггинің жаңадан сатып алған және өте сирек кездесетін бау-бақша гномын бұзуы төңірегінде айналады. Гномды жек көретін Хэнк, оқиғаны пайдаланып, оны алдыңғы ауладан жоюға тырысады.