Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлем тілдерін жіктеу тәсілі
Way of classifying the world's languages
Морфологиялық типология – әлем тілдерін жіктеу тәсілі (лингвистикалық типологияны қараңыз), ол тілдерді олардың ортақ морфологиялық құрылымына сәйкес топтастырады. Бұл сала тілдерді морфемаларды біріктіру арқылы сөздерді қалай құрайтыны негізінде ұйымдастырады. Аналитикалық тілдерде иілу өте аз, оның орнына мағынаны жеткізу үшін сөздердің реті мен көмекші сөздер сияқты ерекшеліктерге сүйенеді. Синтетикалық тілдер, яғни аналитикалық емес тілдер екі топқа бөлінеді: агглютинативтік және фузиялық тілдер. Агглютинативтік тілдер негізінен инфлекция үшін дискретті жұрнақтарға (префикстер, суффикстер және инфикстер) сүйенеді, ал фузиялық тілдер инфлекциялық санаттарды бірге "біріктіреді", көбінесе бір сөздің соңы бірнеше санатты қамтуына мүмкіндік береді, сондықтан бастапқы түбірді анықтау қиын болуы мүмкін. Агглютинативтік тілдердің тағы бір кіші тобы – полисинтетикалық тілдер, олар агглютинацияны жоғары деңгейге көтереді, өйткені олар бүкіл сөйлемдерді, соның ішінде зат есімдерді бір сөз ретінде құрастырады. Аналитикалық, фузиялық және агглютинативтік тілдердің барлығын әлемнің көптеген аймақтарында кездестіруге болады. Алайда, әр топ кейбір тіл отбасылары мен аймақтарда басым, ал басқаларында мүлдем жоқ. Аналитикалық тілдер қытай-тибет отбасын қамтиды, оған қытай тілі, Оңтүстік-Шығыс Азия, Тынық мұхиты және Батыс Африкадағы көптеген тілдер, сондай-ақ бірнеше герман тілдері кіреді. Фузиялық тілдер индоевропалық тілдер отбасының көпшілігін қамтиды, мысалы, француз, орыс және хинди, сондай-ақ семит және урал тілдер отбасының бірнеше мүшелері. Дегенмен, әлемдегі тілдердің көпшілігі агглютинативтік болып табылады, оларға түрік, жапон, дравид және банту тілдері, сондай-ақ Америка, Австралия, Кавказ және славян емес Ресейдің көптеген тілдері жатады. Жасанды тілдер әр түрлі морфологиялық құрылымдарды қабылдайды. Дискретті морфологиялық санаттар тұжырымы сынға ұшырады. Кейбір тіл білімі мамандары тілдердің көпшілігі, болмаса барлығы, тұрақты түрде өзгеру үстінде екенін, әдетте фузиялықтан аналитикалыққа, агглютинативтікке, содан кейін қайта фузиялыққа қарай өзгеретінін айтады. Басқалары санаттардың анықтамаларымен келіспейді, олар бірнеше ерекше, тікелей байланысты болмаса да, айнымалыларды біріктіреді деп санайды.
Morphological typology is a way of classifying the languages of the world (see linguistic typology) that groups languages according to their common morphological structures. The field organizes languages on the basis of how those languages form words by combining morphemes. Analytic languages contain very little inflection, instead relying on features like word order and auxiliary words to convey meaning. Synthetic languages, ones that are not analytic, are divided into two categories: agglutinative and fusional languages. Agglutinative languages rely primarily on discrete particles (prefixes, suffixes, and infixes) for inflection, while fusional languages "fuse" inflectional categories together, often allowing one word ending to contain several categories, such that the original root can be difficult to extract. A further subcategory of agglutinative languages are polysynthetic languages, which take agglutination to a higher level by constructing entire sentences, including nouns, as one word. Analytic, fusional, and agglutinative languages can all be found in many regions of the world. However, each category is dominant in some families and regions and essentially nonexistent in others. Analytic languages encompass the Sino Tibetan family, including Chinese, many languages in Southeast Asia, the Pacific, and West Africa, and a few of the Germanic languages. Fusional languages encompass most of the Indo European family—for example, French, Russian, and Hindi—as well as the Semitic family and a few members of the Uralic family. Most of the world's languages, however, are agglutinative, including the Turkic, Japonic, Dravidian, and Bantu languages and most families in the Americas, Australia, the Caucasus, and non Slavic Russia. Constructed languages take a variety of morphological alignments. The concept of discrete morphological categories has been criticized. Some linguists argue that most, if not all, languages are in a permanent state of transition, normally from fusional to analytic to agglutinative to fusional again. Others take issue with the definitions of the categories, arguing that they conflate several distinct, if related, variables.
Тарих
Бұл саланы алғаш рет Фридрих фон Шлегель мен Август фон Шлегель ағайындар дамытқан.
The field was first developed by brothers Friedrich von Schlegel and August von Schlegel.
Талдау тілдері
Аналитикалық тілдерде морфемалардың сөздерге қатынасы төмен; шындығында, сәйкестік шамалы ғана. Аналитикалық тілдердегі сөйлемдер тәуелсіз түбір морфемаларынан құралады. Сөздер арасындағы грамматикалық қатынастар жеке сөздер арқылы білдіріледі, ал әйтпесе бұл қатынастар аффикстермен көрсетілуі мүмкін, бірақ мұндай тілдерде аффикстердің саны өте аз. Сөздердің морфологиялық өзгерісі шамалы немесе мүлдем болмайды: олар көбінесе өзгермейді. Грамматикалық категориялар сөздердің ретімен (мысалы, сұраулы сөйлемдерде етістік пен жобалдының орны ауысуы) немесе қосымша сөздермен (мысалы, ағылшын тіліндегі 's' жалғауының орнына "кейбір" немесе "көп" сияқты сөздер) көрсетіледі. Жеке сөздер жалпы мағынаны (түбір ұғымды) білдіреді, ал мәнді айырмашылықтар басқа сөздер арқылы беріледі. Соңында, аналитикалық тілдерде контекст пен синтаксис морфологиядан гөрі маңыздырақ. Аналитикалық тілдерге Қытай және Вьетнам сияқты Шығыс Азияның маңызды тілдері жатады. Бұл тілдердің идеографиялық жазу жүйелері тілдік сабақтастықты аналитикалық немесе оқшауланған морфологияға сәйкес реттеуде маңызды рөл атқарады (салыстырыңыз: орфография). Ағылшын тілі де шартты түрде аналитикалық, ал африкаанс тілі мен оны барлық үнді-еуропа тілдерінің ішіндегі ең аналитикалық тілдердің бірі деп санауға болады. Дегенмен, олар дәстүрлі түрде біріктіру тілдері ретінде қарастырылады. Бұған ұқсас түсінік – оқшауланған тіл, онда әр сөзде бір ғана немесе орташа есеппен бірге жуық морфема болады. Барлық аналитикалық тілдер оқшауланған тілдер болып табылмайды; мысалы, қытай және ағылшын тілдерінде көптеген күрделі сөздер бар, бірақ олардың инфлекциялары аз.
Analytic languages show a low ratio of morphemes to words; in fact, the correspondence is nearly one to one. Sentences in analytic languages are composed of independent root morphemes. Grammatical relations between words are expressed by separate words where they might otherwise be expressed by affixes, which are present to a minimal degree in such languages. There is little to no morphological change in words: they tend to be uninflected. Grammatical categories are indicated by word order (for example, inversion of verb and subject for interrogative sentences) or by bringing in additional words (for example, a word for "some" or "many" instead of a plural inflection like English s). Individual words carry a general meaning (root concept); nuances are expressed by other words. Finally, in analytic languages context and syntax are more important than morphology. Analytic languages include some of the major East Asian languages, such as Chinese, and Vietnamese. Note that the ideographic writing systems of these languages play a strong role in regimenting linguistic continuity according to an analytic, or isolating, morphology (cf. orthography). Additionally, English is moderately analytic, and it and Afrikaans can be considered as some of the most analytic of all Indo European languages. However, they are traditionally analyzed as fusional languages. A related concept is the isolating language, one in which there is only one, or on average close to one, morpheme per word. Not all analytic languages are isolating; for example, Chinese and English possess many compound words, but contain few inflections for them.
Синтетикалық тілдер
Синтетикалық тілдер сөздерді белгілі бір сандағы тәуелді морфемаларды түбір морфемасына жалғау арқылы жасайды. Морфемаларды түбірден ажырату мүмкін, немесе ажырату мүмкін емес. Олар түбірмен немесе бір-бірімен бірігуі мүмкін (сол себепті бірнеше грамматикалық ақпарат бір морфемаға жинақталуы мүмкін). Бұл тілдерде сөздердің реті аналитикалық тілдерге қарағанда аз маңызды, себебі жеке сөздер синтаксис арқылы көрсетілетін грамматикалық қатынастарды білдіреді. Сонымен қатар, сөйлемнің әртүрлі бөліктері арасындағы келісім немесе тікелей сілтеме (конкорданция) жоғары дәрежеде болады. Сондықтан синтетикалық тілдерде морфология синтаксистен гөрі маңыздырақ. Көптеген үнді-еуропа тілдері орташа синтетикалық болып келеді. Морфемалардың анық ажыратылуына немесе ажыратылмауына қарай синтездің екі түрі бар. Бұл типтер – агглютинативті және фузиялық (немесе ескі терминологияда инфлекциялық немесе флекциялық).
Synthetic languages form words by affixing a given number of dependent morphemes to a root morpheme. The morphemes may be distinguishable from the root, or they may not. They may be fused with it or among themselves (in that multiple pieces of grammatical information may potentially be packed into one morpheme). Word order is less important for these languages than it is for analytic languages, since individual words express the grammatical relations that would otherwise be indicated by syntax. In addition, there tends to be a high degree of concordance (agreement, or cross reference between different parts of the sentence). Therefore, morphology in synthetic languages is more important than syntax. Most Indo European languages are moderately synthetic. There are two subtypes of synthesis, according to whether morphemes are clearly differentiable or not. These subtypes are agglutinative and fusional (or inflectional or flectional in older terminology).
Тілдер бірігуі
Бірлескен тілдердегі морфемаларды түбірден немесе бір-бірінен анықтау қиын. Көптеген грамматикалық мағыналар бір аффикске бірігіп кетуі мүмкін. Морфемалар түбірдің ішкі дыбыстану өзгерістері (яғни морфофонология) арқылы, мысалы, дауыс өзгерісі және үндік өзгеріс арқылы немесе, әрине, түбірден ажырамайтын, мысалы, екпін немесе тон сияқты жоғары деңгейлі ерекшеліктермен берілуі мүмкін. Индоевропалық және семит тілдері – бірігу тілдерінің ең көп айтылатын мысалдары. Дегенмен, басқа тілдер де сипатталған. Мысалы, навахо тілі кейде бірігу тілі ретінде қарастырылады, себебі оның күрделі етістік аффикстер жүйесі тым жиырылып, ретсіз болып кеткендіктен, жеке морфемаларды ажырату көбінесе мүмкін емес. Кейбір ұрал тілдері, әсіресе саам тілдері мен эстон тілі бірігу тілдері деп сипатталады. Алайда, барлық индоевропалық тілдер бірігу тілдеріне жатпайды; мысалы, ағылшын және африкаанс тілдері, сондай-ақ кейбір солтүстік герман тілдері аналитикалық тілдерге жақын.
Morphemes in fusional languages are not readily distinguishable from the root or among themselves. Several grammatical bits of meaning may be fused into one affix. Morphemes may also be expressed by internal phonological changes in the root (i. e. morphophonology), such as consonant gradation and vowel gradation, or by suprasegmental features such as stress or tone, which are of course inseparable from the root. The Indo European and Semitic languages are the most typically cited examples of fusional languages. However, others have been described. For example, Navajo is sometimes categorized as a fusional language because its complex system of verbal affixes has become condensed and irregular enough that discerning individual morphemes is rarely possible. Some Uralic languages are described as fusional, particularly the Sami languages and Estonian. On the other hand, not all Indo European languages are fusional; for example, English and Afrikaans, as well as some North Germanic languages lean more toward the analytic.
Агглютинативті тілдер
Агглютинативті тілдерде бірнеше морфемадан тұратын сөздер болады, мұнда әрбір морфема нақты түрде ерекшеленеді, себебі әрбір морфема тек бір грамматикалық мағынаны білдіреді және олардың арасындағы шекара анық байқалады. Яғни, байланысқан морфемалар аффикстер болып табылады және оларды жеке-жеке анықтау мүмкін. Агглютинативті тілдерде әдетте бір сөзде морфемалардың саны көп болады, ал морфологиясы көбінесе өте тұрақты, бірақ грузин тілі сияқты кейбір тілдерде ерекшеліктер кездеседі. Агглютинативті тілдерге венгр, тамил, телугу, каннада, малаялам, түрік, моңғол, корей, жапон, суахили, зулу және индонезия тілдері жатады.
Agglutinative languages have words containing several morphemes that are always clearly differentiable from one another in that each morpheme represents only one grammatical meaning and the boundaries between those morphemes are easily demarcated; that is, the bound morphemes are affixes, and they may be individually identified. Agglutinative languages tend to have a high number of morphemes per word, and their morphology is usually highly regular, with a notable exception being Georgian, among others. Agglutinative languages include Hungarian, Tamil, Telugu, Kannada, Malayalam, Turkish, Mongolian, Korean, Japanese, Swahili, Zulu and Indonesian.
Полисинтетикалық тілдер
1836 жылы Вильгельм фон Гумбольдт тілдерді жіктеу үшін үшінші санатты ұсынды, оны полисинтетикалық деп атады. (Полисинтез термині алғаш рет лингвистикада Питер Стивен Дюпонсо қолданған, ол оны химиядан алған.) Бұл тілдерде морфема мен сөздің арақатынасы жоғары, морфологиясы өте тұрақты және етістік формаларында субъектіден басқа бірнеше аргументтерге сілтеме жасайтын морфемалар болады (полиперсонализм). Полисинтетикалық тілдердің тағы бір ерекшелігін "басқа тілдердегі толық сөйлемдерге тең сөздерді құру қабілеті" деп жиі айтады. Сондықтан синтетикалық және полисинтетикалық тілдердің арасындағы шекара салыстырмалы: бір тілдің орны, көбінесе, ұқсас сипаттамаларды бірдей масштабта көрсететін басқа тілдермен байланысына байланысты. Көптеген үндістік тілдер полисинтетикалық болып табылады; шындығында, әлемдегі полисинтетикалық тілдердің көпшілігі Солтүстік Америкаға тән. Мысалы, инуктитут тілінде tavvakiqutiqarpiit деген сөз тіркесі шамамен "Сізде сатуға темекі бар ма?" деп аударылады. Дегенмен, полисинтетикалық морфологияның барлық үндістік тілдерге тән екендігі туралы жалған түсінік кең таралған. Мысалы, чинук және шошон тілдері жай ғана агглютинативті, себебі олардың есімдері көбінесе етістіктерінен бөлек тұрады. Эсперантодан туындаған Идо және Новиал сияқты басқа тілдер де агглютинативті болып келеді, бірақ Интерлингва сияқты кейбір мысалдар көбірек фузиялық болып саналуы мүмкін. Интерславян сияқты аймақтық жасалған тілдер негізделген тілдер отбасына сәйкес келеді. Ж.Р.Р. Толкиннің Орта Жер әлеміндегі тілдері сияқты ойдан шығарылған тілдер әртүрлі: мысалы, синдарин фузиялық, ал квенья агглютинативті. Инженерлік тілдердің ішінде Токи Пона толыққанды аналитикалық, өйткені ол шектеулі сөздер жиынтығын қамтиды және иілулер мен қосылыстар жоқ. Ложбан әр гисмуға (негізгі сөз, бөлшектерді есептемейтін) алдын ала белгіленген синтаксистік рөлдерді қамтиды, бірақ ол калькустар жасалғанда түбірлердің агглютинациясын қамтиды. Ал Иткуилде аффикстерді қосу арқылы агглютинация да, аблаут арқылы көптеген морфемалардың бірігуінен туындайтын ең жоғары фузия да бар.
In 1836, Wilhelm von Humboldt proposed a third category for classifying languages, a category that he labeled polysynthetic. (The term polysynthesis was first used in linguistics by Peter Stephen DuPonceau who borrowed it from chemistry.) These languages have a high morpheme to word ratio, a highly regular morphology, and a tendency for verb forms to include morphemes that refer to several arguments besides the subject (polypersonalism). Another feature of polysynthetic languages is commonly expressed as "the ability to form words that are equivalent to whole sentences in other languages". The distinction between synthetic languages and polysynthetic languages is therefore relative: the place of one language largely depends on its relation to other languages displaying similar characteristics on the same scale. Many Amerindian languages are polysynthetic; indeed, most of the world's polysynthetic languages are native to North America. Inuktitut is one example, for instance the word phrase: tavvakiqutiqarpiit roughly translates to "Do you have any tobacco for sale?". However, it is a common misconception that polysynthetic morphology is universal among Amerindian languages. Chinook and Shoshone, for instance, are simply agglutinative, as their nouns stand mostly separate from their verbs. Other languages inspired by Esperanto like Ido and Novial also tend to be agglutinative, although some examples like Interlingua might be considered more fusional. Zonal constructed languages such as Interslavic tend to follow the language families they are based on. Fictional languages vary among J. R. R. Tolkien's languages for the Middle earth universe, for example, Sindarin is fusional while Quenya is agglutinative. Among engineered languages, Toki Pona is completely analytic, as it contains only a limited set of words with no inflections or compounds. Lojban is analytic to the extent that every gismu (basic word, not counting particles) involves pre determined syntactical roles for every gismu coming after it in a clause, though it does involve agglutination of roots when forming calques. Ithkuil, on the other hand, contains both agglutination in its addition of affixes and extreme fusion in that these affixes often result from the fusion of numerous morphemes via ablaut.
Бір-бірімен байланысты
Жоғарыда аталған аналитикалық, фьюзиялық және агглютинативтік тілдердің жіктелуі көптеген жылдар бойы – кем дегенде 1920 жылдан бері – лингвистикада басым болды, бірақ соңғы кезде бұл көзқарасқа деген қызығушылық азайды. Жиі айтылатын қарсылық – көптеген тілдерде үш түрдің де белгілері кездеседі, тіпті тең дәрежеде болмаса да. Ал кейбіреулері толыққанды фьюзиялық тіл толыққанды суплетивтік болады деп санайды. Санта-Барбарадағы Калифорния университетінің профессоры Дженнифер Гарланд сингаль тілін дәстүрлі жіктелудегі қателіктерді көрсететін мысал ретінде келтіреді: оның пікірінше, аффикстері, клитикалары және постпозициялары әдетте агглютинация белгілері саналса да, олар түбірмен тым тығыз байланысты. Бірақ осы тілді әдеттегідей фьюзиялық деп жіктеу де толыққанды қанағаттандырмайды.
While the above scheme of analytic, fusional, and agglutinative languages dominated linguistics for many years—at least since the 1920s—it has fallen out of favor more recently. A common objection has been that most languages display features of all three types, if not in equal measure, some of them contending that a fully fusional language would be completely suppletive. Jennifer Garland of the University of California, Santa Barbara gives Sinhala as an example of a language that demonstrates the flaws in the traditional scheme: she argues that while its affixes, clitics, and postpositions would normally be considered markers of agglutination, they are too closely intertwined to the root, yet classifying the language as primarily fusional, as it usually is, is also unsatisfying.
Циклдік эволюция
Р. М. В. Диксон (1998) тілдердің көбінесе біріктіруден аналитикалыққа, агглютинативтіге, содан кейін қайтадан біріктіруге қарай циклмен дамитынын айтады. Ол осы циклді сағатпен салыстырып, біріктіру тілдерін 12:00-ге, аналитикалық тілдерді 4:00-ге, ал агглютинативті тілдерді 8:00-ге орналастырады. Диксон мысалы, ежелгі қытай тілі шамамен 3:00-де (көбінесе аналитикалық, бірақ кейбір біріктіру элементтерімен), ал қазіргі нұсқалары 5:00 шамасында (қайта агглютинацияға қарай бет бұрып) болғанын, сондай-ақ Proto Tai Kadai тілі біріктіру тілі болуы мүмкін екенін болжайды. Ал, қазіргі фин-угор және дравид тілдері агглютинативтіден біріктіруге қарай өтуде, фин-угор тілдері бұл процесте алда. Диксон египет тілін үш мың жыл ішінде толық циклді өткен тіл деп көрсетеді. Басқа тіл білімі мамандары да ұқсас идеялар ұсынған. Мысалы, Элли ван Гелдерен тілдік өзгерістердің реттелген үлгілерін цикл ретінде қарастырады. Бір бағытты циклдарда ескі ерекшеліктер жаңаларымен алмастырылады. Мұның бір мысалы – грамматикалық жұмыс істеу, онда лексикалық элемент грамматикалық маркерге айналады. Бұл маркерлер одан әрі грамматикалық жұмыс істеуге ұшырауы мүмкін, ал бұрынғы маркердің мағынасы жойылған жағдайда жаңа маркер пайда болуы мүмкін.
R. M. W. Dixon (1998) theorizes that languages normally evolve in a cycle from fusional to analytic to agglutinative to fusional again. He analogizes this cycle to a clock, placing fusional languages at 12:00, analytic languages at 4:00, and agglutinative languages at 8:00. Dixon suggests that, for example, Old Chinese was at about 3:00 (mostly analytic with some fusional elements), while modern varieties are around 5:00 (leaning instead toward agglutination), and also guesses that Proto Tai Kadai may have been fusional. On the other hand, he argues that modern Finno Ugric and Dravidian languages are on the transition from agglutinative to fusional, with the Finno Ugric family being further along. Dixon cites the Egyptian language as one that has undergone the entire cycle in three thousand years. Other linguists have proposed similar concepts. For instance, Elly van Gelderen sees the regular patterns of linguistic change as a cycle. In the unidirectional cycles, older features are replaced by newer items. One example is grammaticalization, where a lexical item became a grammatical marker. The markers may further grammaticalize, and a new marker may come in place to substitute the loss of meaning of the previous marker.