Кіріспе

Тілдің сөздік қоры немесе білім саласының терминологиясы
Тілдік ұғым
Лексикон (көпше түрі: лексикон, сирек – лексикалар) – тілдің немесе білім саласының (мысалы, теңізшілік немесе медициналық) сөздік қоры. Лингвистикада лексикон – тілдің лексемаларының жиынтығы. "Лексикон" сөзі грек тіліндегі λεξικόν (lexikon) сөзінен шыққан, бұл сөз λεξικός (lexikos) сөзінің ортасызданған түрі, яғни «сөздерге қатысты» деген мағынаны білдіреді. Лингвистикалық теориялар бойынша, адам тілі екі бөліктен тұрады: лексикон, яғни тілдің сөздерінің каталогы (сөздік қоры); және грамматика, сөздерді мағыналы сөйлемдерге біріктіруге мүмкіндік беретін ережелер жүйесі. Лексиконға жеке тұра алмайтын (көптеген жұрнақтар сияқты) байланған морфемалар да кіреді деп саналады. Кейбір зерттеулерде күрделі сөздер, идиомалық тіркестердің, сөз тіркестерінің және басқа да фразалардың белгілі бір түрлері де лексиконның құрамына жатады. Сөздіктер – белгілі бір тілдің лексикалық бірліктерінің алфавиттік тәртіппен тізімі, бірақ көбінесе байланған морфемалар кірмейді.

Өлшемі мен ұйымдастырылуы

Лексикадағы элементтер лексема, лексикалық бірліктер немесе сөздердің түрлері деп аталады. Лексемалар атомдық емес, олардың құрамында фонетикалық және морфологиялық компоненттер болады. Лексиканы сипаттағанда, ең аз сипаттаманы қолданып, мүмкіндігінше жалпылама болуға тырысатын редукционистік тәсіл қолданылады. Лексиканың мөлшерін сипаттау үшін лексемалар леммаларға топтастырылады. Лемма – инфлекциялық морфология арқылы туындаған лексемалардың жиынтығы. Леммалар сөздіктерде бастапқы формаларын және ерекше жағдайларды тізімдейтін бас сөздер арқылы көрсетіледі, себебі сөздерді дұрыс қолдану үшін оларды білу қажет. Туынды морфология арқылы сөзден алынған лексемалар жаңа леммалар саналады. Лексика сондай-ақ ашық және жабық категориялар бойынша ұйымдастырылған. Детерминативтер немесе есімдіктер сияқты жабық категорияларға жаңа лексемалар сирек қосылады; олардың негізгі функциясы синтаксистік. Ашық категориялар, мысалы зат есімдер мен етістіктер, өте белсенді генерациялық механизмдерге ие және олардың лексемалары көбінесе семантикалық сипатқа ие.

Неологизмдер (жаңа сөздер)

Неологизмдер – жаңа лексема кандидаттары, егер олар уақыт өте келе кеңінен қолданысқа енсе, тілдің лексикалық құрамының бір бөлігіне айналады. Неологизмдерді көбінесе балалар қате формаларды жасап шығару арқылы енгізеді. Сондай-ақ, олардың көп тараған көздері – сленг пен жарнама.

Морфологияның рөлі

Тағы бір механизм тілдің ережелеріне сәйкес морфемаларды біріктіретін генеративтік құрылғыларды қамтиды. Мысалы, "-able" жұрнағы көбінесе тек "readable" сияқты өткішті (transitive) етістіктерге ғана қосылады, ал "cryable" сияқты сөздер жасалмайды.

Құрастыру

Құрама сөз – бірнеше қалыптасқан лексемалардан құралған лексема, оның мағынасы құрамдас бөліктерінің жалпы жиынтығынан өзгеше болады. Оларды салыстыру, ақыл-ойымен түсіну және көбінесе контекст арқылы түсіндіруге болады. Сөз құрастырудың ең көп таралған тәсілі – құрама сөздер жасау, ол тілдердің көпшілігіне тән.

Диакроникалық механизмдер

Салыстырмалы тарихи лингвистика тілдердің эволюциясын зерттейді және лексиканы диахрондық тұрғыдан қарастырады. Әртүрлі тілдердегі лексиканың эволюциясы параллель механизм арқылы жүзеге асады. Уақыт өте келе тарихи күштер лексиканы қалыптастырып, оны меңгеруді жеңілдетеді және көбінесе тілде үлкен реттелілік бар деген ой тудырады. Фонеологиялық ассимиляция – жаңа тілдің дыбыстық құрылымына тиімдірек бейімделу үшін қарыз сөздерді өзгету. Бірақ, егер қарыз сөз тым "шетелдік" сезілсе, инфлекция немесе тудыру ережелері оны өзгерте алмайды. Аналогия – жаңа сөздердің ұқсас дыбыстық құрылымы бар сөздерге сәйкес инфлекция мен тудыруға түсуі. Басанақтық – сөздердің әдемілігін немесе акцентін өзгерту. Метафора – семантикалық кеңейтудің бір түрі.

Екінші тіл лексикасы

"Лексикон" термині көбінесе бір тілдің аясында қолданылады. Сондықтан, көп тілді білетін адамдарда бірнеше лексикон бар деп саналады. Тілдің нұсқаларын (мысалы, бразилиялық португал және еуропалық португал) қолданушылар бір лексиконға ие болуы мүмкін. Демек, британдық ағылшын тіліндегі қолма-қол ақша беретін машина, сондай-ақ американдық ағылшын тіліндегі автоматтік банкомат немесе банкомат, екі топтың әртүрлі диалектілерді қолданғанына қарамастан, американдықтар мен британдықтар үшін түсінікті болады. Тіл білімі мамандары лексиконды зерттегенде мынадай мәселелерді қарастырады: сөзді құрайтын элементтер, сөз бен ұғым арасындағы байланыс, лексикалық қол жеткізу және оның сәтсіздігі, сөздің фонетикасы, синтаксисі және мағынасының өзара қиылысуы, сөздің морфологиялық құрылымы, белгілі бір тілдің сөздік құрылымы, тілді қолдану (прагматика), тілді меңгеру, сөздердің тарихы мен дамуы (этимология), сондай-ақ тіл философиясында жиі зерттелетін сөздер арасындағы қарым-қатынас. Психолингвистика, нейролингвистика және есептеу лингвистикасында лексикон қалай ұйымдастырылған және сөздер қалай ізделіп алынады деген сұрақтарға қатысты түрлі модельдер ұсынылған.