Жазба жүйенің ең кішкентай функционалдық бірлігі

Кіріспе

Ең кіші функционалды жазба бірлік

Тіл білімінде графема – жазу жүйесінің ең кіші функционалды бірлігі. "Графема" сөзі "фонема" және басқа да эмикалық бірліктердің атауларымен аналогия бойынша "граф" сөзінен және "-ема" жұрнағынан туындаған. Графемаларды зерттеу графемика деп аталады. Графема ұғымы абстрактілі және компьютердегі таңба ұғымына ұқсас. Ал, нақты бір қаріпте кез келген графеманы көрсететін нақты пішін глиф деп аталады.

Тұжырымдамалық

Графеманың екі негізгі қарама-қарсы тұжырымдамасы бар. Анықтамалық тұжырымдамада графемалар дыбыстармен (дәлірек айтқанда, фонемалармен) сәйкес келетін жазудың ең кіші бірлігі ретінде қарастырылады. Осы тұжырымда, ағылшын тіліндегі "shake" сөзіндегі "sh" графема болып саналады, себебі ол /ʃ/ фонемасын көрсетеді. Бұл анықтамалық ұғым жазудың сөйлеуді ғана бейнелейтін тәуелділік гипотезасымен байланысты. Керісінше, аналогтық тұжырымдама графемаларды фонемаларға ұқсас, яғни "shake" және "snake" сияқты жазбадағы ең аз айырмашылықты жұптар арқылы анықтайды. Бұл мысалда "h" және "n" графемалар болып табылады, өйткені олар екі сөзді ерекшелендіреді. Бұл аналогтық ұғым жазудың дербес жүйе екенін және оны сөйлеуден тәуелсіз зерттеу қажеттігін көрсететін автономиялық гипотезамен байланысты. Екі тұжырымдаманың да кемшіліктері бар. Кейбір модельдер екі тұжырымдаманы бірдей қолданып, екі жеке бірлікті қамтиды, оларға арнайы атаулар беріледі, мысалы, аналогтық тұжырымдамаға сәйкес графема үшін "графикалық графема" ("shake" сөзіндегі "h"), ал анықтамалық тұжырымдамаға сәйкес графема үшін "фонологиялық сәйкестік графемасы" ("shake" сөзіндегі "sh"). Жаңа тұжырымдамаларда графема семиотикалық тұрғыдан екі мүшелі тілдік белгі ретінде қарастырылады, ол лексикалық жағынан ерекшеленетін және тілдік бірлікке (фонема, буын немесе морфема) сәйкес келетін жазудың ең кіші бірлігі болып анықталады.

Нөмірлік

Графемалар көбінесе бұрышты жақшалардың ішінде жазылады: < >, < >, т.б. Бұл, фонемалар үшін қолданылатын қисық сызық белгісіне ( / / ) және фонетикалық транскрипциялар үшін қолданылатын тіктөртбұрышты жақша белгісіне ( [ ] ) ұқсас.

Глифтер

Фонемалардың беткі түрі сөйлеу дыбыстары немесе фонетикалық бірліктер (және бір фонеманы көрсететін әртүрлі фонетикалық бірліктер аллофондар деп аталады) сияқты, графемалардың беткі түрі глифтер (кейде графтар) болып табылады, яғни символдардың нақты жазбаша бейнелері (және бір графеманы көрсететін әртүрлі глифтер аллографтар деп аталады). Осылайша, графема функционалдық тұрғыдан тең келетін глифтер жиынтығының абстракциясы ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, жазылған ағылшын тілінде (немесе латын әліпбиін қолданатын басқа тілдерде) кіші латын әрпі "a" екі түрлі физикалық бейнеленуге ие: "a" және "ɑ". Дегенмен, олардың бірін екіншісімен алмастыру сөздің мағынасын өзгерте алмайтындықтан, олар бір графеманың аллографтары болып саналады, осылай жазуға болады. Сол сияқты, "араб цифры нөл" графемасы бірегей семантикалық идентификаторға және Unicode мәніне ие, бірақ қисық сызылған нөл түрінде өзгеруі мүмкін. Курсив және қою шрифттер де аллографиялық болып табылады, сондай-ақ, Times New Roman сияқты серифтік және Helvetica сияқты серифсіз шрифттер арасындағы айырмашылық та сондай. Үлкен және кіші әріптердің аллографтар немесе жеке графемалар екендігі туралы пікір таласы бар. Үлкен әріптер әдетте сөздің мағынасын өзгерте алмайтын белгілі бір жағдайларда қолданылады: мысалы, есімдер немесе сөйлемнің басында, немесе газет беттеріндегі бас әріптерде. Басқа жағдайларда, үлкен әріптер мағынаны анықтай алады: мысалы, "поляк" және "polish" сөздерін салыстырыңыз: біріншісі – тіл, екіншісі – аяқ киімді жылтырату. Кейбір тіл білімі мамандары "кеме" сөзіндегі сияқты диграфтарды жеке графемалар деп санайды, бірақ олар көбінесе графемалардың тізбегі ретінде қарастырылады. Дегенмен, стильдік емес лигатуралар, мысалы , және ерекше диакритикалық белгілері бар әр түрлі әріптер сияқты, әрқашан бірдей графеманы білдірмейді. Мысалы, үш әріп – , және – бірдей көрінеді, бірақ әрқайсысының мағынасы әртүрлі: бұл латын әрпі A, кириллица әрпі Azǔ/Азъ және грек әрпі Альфа. Әрқайсысының Unicode-та өзіндік код нүктесі бар: , және .

In the same way that the surface forms of phonemes are speech sounds or phones (and different phones representing the same phoneme are called allophones), the surface forms of graphemes are glyphs (sometimes graphs), namely concrete written representations of symbols (and different glyphs representing the same grapheme are called allographs). Thus, a grapheme can be regarded as an abstraction of a collection of glyphs that are all functionally equivalent. For example, in written English (or other languages using the Latin alphabet), there are two different physical representations of the lowercase Latin letter "a": "a" and "ɑ". Since, however, the substitution of either of them for the other cannot change the meaning of a word, they are considered to be allographs of the same grapheme, which can be written Similarly, the grapheme corresponding to "Arabic numeral zero" has a unique semantic identity and Unicode value but exhibits variation in the form of slashed zero. Italic and bold face forms are also allographic, as is the variation seen in serif (as in Times New Roman) versus sans serif (as in Helvetica) forms. There is some disagreement as to whether capital and lower case letters are allographs or distinct graphemes. Capitals are generally found in certain triggering contexts that do not change the meaning of a word: a proper name, for example, or at the beginning of a sentence, or all caps in a newspaper headline. In other contexts, capitalization can determine meaning: compare, for example Polish and polish: the former is a language, the latter is for shining shoes. Some linguists consider digraphs like the in ship to be distinct graphemes, but these are generally analyzed as sequences of graphemes. Non stylistic ligatures, however, such as , are distinct graphemes, as are various letters with distinctive diacritics, such as
Identical glyphs may not always represent the same grapheme. For example, the three letters , and appear identical but each has a different meaning: in order, they are the Latin letter A, the Cyrillic letter Azǔ/Азъ and the Greek letter Alpha. Each has its own code point in Unicode: , and .

Графема түрлері

Графемалардың негізгі түрлері — сөздерді немесе морфемаларды көрсететін логограммалар (дәлірек айтқанда морфограммалар), мысалы, қытай иероглифтері, «&» амперсаны «және» сөзін, араб цифрларын көрсетеді; буындық таңбалар, буындарды көрсететін (жапон канасындағыдай); және алфавит әріптері, шамамен фонемаларға сәйкес келеді (келесі бөлімді қараңыз). Осы түрлер туралы толыққанды талқылау үшін қараңыз: Жазуда қолданылатын қосымша графемикалық элементтер бар, мысалы, тыныш белгілер, математикалық символдар, сөздерді бөлетін бос орын және басқа типографиялық символдар. Көне логографиялық жазу жүйелерінде көршілес (үнсіз емес) сөздің мағынасын нақтылау үшін үнсіз детерминативтер жиі қолданылған.

Фонемалармен байланысы

Алдыңғы бөлімде айтылғандай, алфавиттік жазу жүйесін қолданатын тілдерде графемалардың көпшілігі тілдің фонемаларын (маңызды дыбыстарды) көрсетеді. Бірақ, іс жүзінде, мұндай тілдердің орфографиясы графма-фонема сәйкестігінің идеалдық үлгісінен кем дегенде белгілі бір дәрежеде ауытқуды қамтиды. Фонема бірнеше графемадан тұратын мультиграфпен (көпграфпен) бейнеленуі мүмкін, мысалы, ағылшын тіліндегі "sh" диграфы бір дыбысты көрсетеді (сондай-ақ, кейде бір графема бірнеше фонеманы көрсете алады, мысалы, орыс әріпі "я" немесе испан тіліндегі "c"). Кейбір графемалар ешқандай дыбысты білдірмейді (мысалы, ағылшын тіліндегі "debt" сөзіндегі "b" немесе испан тіліндегі "h" әрпі бар сөздердегі "h"), ал графемалар мен фонемалар арасындағы сәйкестік ережелері көбінесе күрделі немесе ретсіз болады, әсіресе, орфографияда көрінбейтін тарихи дыбыс өзгерістерінің салдарынан. Стандартты испан және фин тілдеріндегі "беткей" орфографияда графемалар мен фонемалар арасында салыстырмалы түрде тұрақты (бірақ әрқашан бір-бірге сәйкес емес) сәйкестік бар, ал француз және ағылшын тілдеріндегі сәйкестік әлдеқайда аз тұрақты, олар "терең" орфографиялар деп аталады. Бір фонеманы көрсететін мультиграфтар әдетте жеке әріптердің комбинациясы ретінде қарастырылады, өздері жеке графема ретінде емес. Дегенмен, кейбір тілдерде мультиграфты біріктіру мақсатында бірлік ретінде қарастыруға болады; мысалы, чех сөздігінде, басталатын сөздерге арналған бөлім осыдан кейін келеді. Қосымша мысалдар үшін қараңыз.