Кіріспе

Джеймс Эдвин Уэбб (7 қазан 1906 – 27 наурыз 1992) – 1949 жылдан 1952 жылға дейін АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары болған американдық мемлекеттік қызметкер. 1961 жылдың 14 ақпанынан 1968 жылдың 7 қазанына дейін ол NASA-ның екінші басшысы болды. Уэбб Кеннеди әкімшілігінің басталысынан Джонсон әкімшілігінің аяғына дейін NASA-ны басқарды, соның ішінде Меркурий және «Близнецов» бағдарламалары бойынша маңызды алғашқы ұшқышсыз және ұшқыштармен жасалған миссияларды, сондай-ақ бірінші «Аполлон» миссиясының ұшырылуына дейінгі кезеңді қадағалады. Ол «Аполлон-1» өртін басқаруға да қатысты. 2002 жылы Жаңа буын ғарыш телескопы Уэббке құрмет көрсету мақсатымен Джеймс Вебб ғарыш телескопы деп атауға ие болды.

Ерте және жеке өмір

Уэбб 1906 жылы Солтүстік Каролина штатының Гранвилл округіне қарасты Тали Хо қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Джон Фредерик Уэбб Гранвилл округінің бөлек ұсталған мемлекеттік мектептерінің директоры болды. Сара Горхам Уэбб оның анасы болды. Ол Солтүстік Каролина Университетінде білімін аяқтады, онда 1928 жылы білім беру саласында бакалавр дәрежесін алды. Ол «Акация» студенттік қауымының мүшесі болды. Уэбб АҚШ Теңіз жаяу әскерінің екінші лейтенанты болды және 1930 жылдан 1932 жылға дейін Теңіз жаяу әскерінің ұшқышы ретінде қызмет етті. Содан кейін ол Джордж Вашингтон университетінің құқық мектебінде заң оқыды, онда 1936 жылы заң ғылымдарының докторы (J.D.) дәрежесін алды. Сол жылы ол Колумбия округінің адвокатурасына қабылданды. 1938 жылы Пэтси Айкен Дугласқа үйленді, және олардың екі баласы болды. Ол масондық ұйымның мүшесі болды.

АҚШ-тың Өкілдер палатасының қызметкерлері

Уэбб өзінің ұзаққа созылған мемлекеттік қызметтегі мансабын Вашингтоннан, 1932 жылдан 1934 жылға дейін Солтүстік Каролинадан АҚШ өкілі Эдвард В. Пуның хатшысы болып қызмет ету арқылы бастады. Поу Ережелер комитетінің төрағасы және Палатаның деканы болды. Веббтің көмегімен Пу Франклин Д. Рузвельттің бірінші жүз күндік өкілеттігі кезінде Рузвельттің жаңа келісімінің алғашқы заңдарын қабылдауға ықпал етті. Вебб хатшылық қызметінен басқа, қартайған және ауырып қалған Пуға физикалық көмек көрсетті.

Жеке адвокаттың көмекшісі

Кейін Уэбб 1934 жылдан 1936 жылға дейін Солтүстік Каролинаның бұрынғы губернаторы және президент Рузвельттің досы, адвокат Оливер Макс Гарднердің кеңсесінде көмекші болып жұмыс істеді. Гарднер Уэббтің заң факультетін бітіруіне қолдау көрсетті. 1934 жылғы әуе поштасы жанжалы кезінде үкімет жеке әуе компанияларының әуе поштасын тасымалдауын тоқтатты. Бруклиндегі Sperry Gyroscope Company компаниясының президенті Томас Морган басқаратын әуе компанияларының басшыларының тобы Гарднердің фирмасын өкілдік ету үшін жалдады. Бұл мәселенің табысты шешілуі жеке әуе компанияларымен шарттарды қайта жаңартуға мүмкіндік берді.

Sperry Gyroscope компаниясының кадрлар жөніндегі директоры

Олардың өзара әрекеттесуінің нәтижесінде Sperry Gyroscope Веббті персонал директоры және Sperry президенті Томас Морганның көмекшісі қызметіне тағайындады. 1936-1944 жылдар аралығында Вебб хатшы-қазынашы болып, кейіннен Sperry компаниясының вице-президенті болды. Оның қызмет еткен кезеңінде Sperry 800 қызметкерден 33 000-нан астамға дейін өсті және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде навигациялық жабдықтар мен ұшақтардағы радар жүйелерінің маңызды жеткізушісіне айналды.

Теңізшілердің қайтадан әскери қызметке қабылдануы

Соғыс басталғанда ол теңіз жаяу әскеріне қайта қосылуға ниеттенгенімен, Уэббтің Сперридегі жұмысының соғысқа маңыздылығына байланысты тіркелуі кейінге шегерілді. 1944 жылдың 1 ақпанында ол теңіз жаяу әскері қатарына қайта оралды және жақын арада 9-шы теңіз авиациялық қанатының Теңіз әуе ескерту тобының командирі болды, бастапқыда капитан, кейін майор шенімен. Уэббтің інісі Генри Горхам Вебб та теңіз корпусының офицері болды, ол сол кезде Жапонияда соғыс тұтқыны болып, Уэйк аралы шайқасында VMF 211 құрамында қызмет еткен және кейін тұтқынға түскен. Ол Жапония материгіне басып кіруге арналған радар бағдарламасын басқарды. Оған 1945 жылдың 14 тамызында Жапонияға аттануға бұйрық берілген, бірақ бұйрығы кешіктірілді, ал 1945 жылдың 2 қыркүйегіндегі Жапонияның капитуляциясы оның жауынгерлік қимылдарға қатыспауына себеп болды.

Бюджет бюросы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Уэбб Вашингтонға оралып, Гарднердің атқарушы көмекшісі болды, ол сол кезде Қазынашылықтың орынбасары еді. Біраз уақыттан кейін ол АҚШ Президенті кеңсесінің Бюджет бюросының директоры болып тағайындалды және 1949 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Гарднер мен Қазынашылық министрі Джон Снайдер Гарри С. Трумэнге Уэббті осы қызметке ұсынды. Уэббтің Қазынашылық департаментімен байланысы болғандықтан, оның тағайындалуы Бюджет бюросын Қазынашылыққа бағындыру деп есептелді. Бұл тағайындау Уэббті таңқалдырды, өйткені оған оны тағайындау туралы соңғы шешім хабарланбаған еді. Бюджет бюросы жыл сайын Конгресске ұсыну үшін Президенттің жобаланған бюджетін дайындады. Трумэнның бюджетке қатысты мақсаты – Екінші дүниежүзілік соғыстың ауқымды шығындарынан кейін оны теңгерімге келтіру болды.

Мемлекеттік департамент

Президент Трумэн кейін Уэббті АҚШ Мемлекеттік департаментінде мемлекеттік хатшының орынбасары лауазымына ұсынды, ол 1949 жылдың қаңтарында қызметке кірісті. Уэббке министр Дин Ачесоннан алғашқы тапсырма департаментті қайта ұйымдастыру, 12 жаңа президенттік тағайындалғандарды қосу және бағынышты лауазымдардың өкілеттіктерін шектеу болды. Уэбб сондай-ақ хатшылық арқылы сыртқы саясат ақпараты мен барлау жүйесін біріктірді. Президент Трумэн 1949 жылдың 26 мамырында қайта ұйымдастыруды бекітетін заңға қол қойғанда, әскерилерге билік пен ықпалын жоғалтқан департамент Президентке байланысын нығайтты. Сол кездегі Мемлекеттік департамент алдындағы мәселе – Кеңес Одағын тек дипломатиялық жолмен ұстап тұруға бола ма, әлде әскери күш қажет пе деген сауал болатын. Саясатты жоспарлау директоры Пол Ницце НАТО күштерін арттыруды талап ететін NSC-68 құпия есебін жазды. Қорғаныс министрі Луис Джонсон қорғаныс бюджетін ұлғайтуға қарсы болғанымен, Уэбб Труманды NSC-68 ұсыныстарын қолдауға көндірді. 1950 жылдың 25 маусымында Солтүстік Корея армиясы Оңтүстік Кореяға басып кірді. Уэбб пен министр Ачесон үш ұсыныс жасады: Біріккен Ұлттар Ұйымын (БҰҰ) араластыру, Тынық мұхитындағы Әскери-теңіз флотын Сары теңізге жіберу және Кореядағы танктерге әуе шабуылы жасауға рұқсат беру. Трумэн алғашқы екі ұсынысты дереу қабылдады, бірақ күш қолдануды бірнеше күнге кейінге шегерді. АҚШ-тың дайындық деңгейінің жетіспеушілігі үшін Қорғаныс министрлігі кінәланды, ал Джонсон Ачесонды кінәлауға тырысты. Уэбб Конгресстегі және басқа да байланыстары арқылы Труманды Джонсонды алмастыруға көндірді, содан кейін Джордж Маршалл жаңа Қорғаныс министрі болу үшін зейнеттен қайта шақырылды. 1950 жылы Уэбб университет ғалымдарымен бірлесіп, «Троя» жобасын құрды, ол АҚШ-тың психологиялық соғыс жүргізу қабілетін арттыруға, әсіресе «Америка дауысы» радиостанциясының хабарларын Кеңес Одағының кедергі жасау әрекеттерінен қорғауды зерттеуге бағытталған болатын. Департаменттің назары Корея соғысына ауысқан кезде Уэббтің ықпалы әлсіреп кетті. NSC-68 есебінің авторы болған Мемлекеттік департаменттің саясатты жоспарлау директоры Пол Ницце министр Ачесонның басты кеңесшісіне айналды, ал Уэбб пен Ницце арасындағы келіспеушілік Ницценің Уэббтің отставкаға кетуін талап етуіне әкелді, бірақ бұл жағдай ақырында реттелді. Уэбб мигреньтен зардап шегіп, 1952 жылы қызметтен кетті. Уэбб Вашингтондан Оклахома-Ситидегі Kerr McGee Oil Corp. компаниясына жұмыс істеуге кетті, бірақ ол үкіметтік шеңберлерде де белсенді болды, мысалы, 1958 жылы Дрейпер комитетінің құрамында қызмет етті.

NASA-ның

1961 жылғы 14 ақпанда Уэбб президент Джон Ф. Кеннедидің NASA әкімшісі қызметіне тағайындалуын қабылдады, ол уақытша директордың орынбасары Хью Л. Драйденнен басқаруды иеленді. Уэбб NASA-ның Кеннеди белгілеген мақсатты – 1960-шы жылдардың соңына дейін америкалықты Айға қондыруды «Аполлон» бағдарламасы арқылы іске асыруын басқарды. Кеннеди 1961 жылғы 25 мамырда Айға адаммен қону мақсатын жариялағаннан кейін жеті жыл бойы Уэбб 1968 жылғы қазанда NASA-дан кеткенге дейін Конгресте NASA-ға қолдау табу үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Вашингтондағы тәжірибелі саясаткер және президент Линдон Б. Джонсонның қолдауымен ол «Аполлон» бағдарламасы үшін үздіксіз қолдау мен ресурстарды қамтамасыз ете алды. Уэбб басқарған кезеңде NASA зерттеу орталықтарының шашыраңқы жиынтығынан үйлесімді ұйымға айналды. Ол Хьюстондағы Ұшқышсыз ғарыш кемелері орталығын, кейін Джонсон ғарыш орталығын құруда маңызды рөл атқарды. «Аполлон» бағдарламасына басымдық беруге жасалған қысымға қарамастан, Уэбб NASA-ның «Маринер» және «Пионер» ғарыш бағдарламалары арқылы планеталарды зерттеу бағдарламасын іске асыруын қамтамасыз етті. Уэбб ғарыш телескоптарының ерте жақтасы болды, кейін оның атымен аталатын телескоп сияқты. Кеннеди мен Джонсонның ынталандыруымен Уэбб агенттік үшін нәсілдік интеграцияны басымдыққа қойды. NASA 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңды қолдады және афроамерикандықтардың қатысуын арттыруға бағытталған бірқатар инновациялық бағдарламаларды бастады, оның ішінде афроамерикандық колледждер мен мектептерге жұмысқа алу бағдарламаларын жүргізді. Бір күні Уэбб пен Вернер фон Браун Алабама штатының губернаторы Джордж Уоллестің алдында нәсілдік интеграция мәселесін қозғап, оған лекция оқыды. 1968 жылы ЦРУ деректерінен Уэббке Кеңес Одағының адамды Айға жіберу үшін ауыр «N1» зымырасын жасап жатқаны хабарланды, ол NASA-ны сол жылы «Аполлон-8» ғарыш кемесін Ай орбитасына жіберуге дайындауға бағыт берді. Сол кезде Уэббтің Кеңес Одағының мүмкіндіктері туралы айтқандарына кейбір адамдар күмән келтірді, ал «N1» зымырасы «Уэббтің алып зымырасы» деп аталды. Бірақ Кеңес Одағының құлауынан кейін, Кеңес Одағының Айға сапар жасау туралы ашықталған мәліметтері Уэббтің қорытындысын растады. Уэбб Джонсонға жақын демократ болғандықтан, Джонсон қайта сайлануға түспеуді шешкен соң, ол келесі президент, республикашыл Ричард Никсонға өзінің әкімшісін таңдау мүмкіндігін беру үшін әкімші қызметінен кетуге шешім қабылдады. Уэбб 1968 жылғы 7 қазанда, 62 жасқа толған күні, «Аполлон» бағдарламасының алғашқы экипаждық ұшуынан аз бұрын NASA-дан кетті. NASA-дағы тәжірибесіне сүйене отырып, Уэбб 1969 жылы «Space Age Management: The Large Scale Approach» атты кітабын жариялады, онда ол ғарыш бағдарламасын ірі әлеуметтік мәселелерді шешу үшін кеңейтілуге болатын табысты басқару моделі ретінде ұсынды. 1969 жылы Джонсон Уэббке Президенттік бостандық медалін табыс етті. 1976 жылы ол Смитсондар институтының Лэнгли алтын медалімен марапатталды.

Кейінгі өмір және өлім

NASA-дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Уэбб Вашингтонда қалып, бірнеше кеңесші кеңестерде қызмет етті, соның ішінде Смитсониан институтының регенті болып қызмет етті. 1981 жылы ол өз еліне деген адалдығы үшін Вест-Пойнттегі АҚШ Әскери академиясының «Силванус Тейер» сыйлығымен марапатталды. Уэбб 1992 жылғы 27 наурызда Вашингтондағы Джорджтаун университетінің ауруханасында 85 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Арлингтон ұлттық зиратында жерленген. Ал Кен Стронк оны 2016 жылғы «Жасырын суреттер» фильмінде бейнеледі. NASA-ның Джеймс Вебб ғарыш телескопы (JWST), бастапқыда «Жаңа буын ғарыш телескопы» деп аталған, 2002 жылы Веббтің құрметіне қайта аталды. 2021 жылғы 25 желтоқсанда ұшырылған бұл телескоп Хаббл ғарыш телескобының ізбасары саналады.

Телескоптың атауы туралы дау

2021 жылдың наурыз айында Scientific American журналында жарияланған мақала NASA-ны Джеймс Вебб ғарыш телескобын қайта атауға шақырды. Мақалада Вебб 1940-1950 жылдары Мемлекеттік департаменттің федералдық қызметкерлерден гомосексуалдарды тазалау акциясында (“лавандралық қорқыныш” деп белгілі) қатысқан деп айыпталды. Бұл мәселе баспасөз беттерінде кеңінен жарияланды. Телескоптың атын өзгертуді ұсынған ғалымдар NASA бюджет талдаушысы Клиффорд Нортонның ісін мысалға келтірді. Персоналдық мәселелер NASA әкімшілігінің орынбасары Роберт Симанстың қарауына жатты; Веббтің Нортонның жұмыстан босатылуы туралы білгеніне тікелей дәлелдер табылмады. Осындай жұмыстан босатулар сол кезеңде “агенттік ішіндегі қалыпты жағдай” деп есептелген. 2004 жылы жарық көрген “Лавандралық қорқыныш” кітабының авторы, тарихшы Дэвид К. Джонсон, Веббтің қандай да бір қуғын-сүргінді бастағаны немесе оған жетекшілік еткені, сондай-ақ “лавандралық қорқынышта қандай да бір басшылық рөл атқарғаны” туралы ешқандай дәлел жоқ екенін мәлімдеді. Телескопқа Веббтің есімін беру туралы шешім қабылдаған бұрынғы әкімші Шон О’Киф, Веббтің осы әрекеттері үшін “жауапқа тарту әділетсіздік болар еді”, себебі оның қатысқандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ деді. Одан бір ай өткен соң NASA өзінің тергеу есебін және оған қоса берілген құжаттарды жариялады. 50 мыңнан астам құжатты зерттеу нәтижесінде Веббтің Мемлекеттік департаментте және NASA-дағы қызмет кезеңінде қандай да бір құқықбұзушылық жасағанына ешқандай дәлел табылмады. Мемлекеттік қызметтегі кезеңіне қатысты есепте Джонсонның бұрынғы тұжырымдары бейнеленді – Вебб Хой комитетіне немесе олардың агенттеріне көмектеспеген. Нортонның NASA-дағы жұмыстан босатылуына қатысты есепте Веббке оқиға туралы хабарланбаған болуы мүмкін екені айтылады; сонымен қатар, Нортонның жұмыстан босатылуына себеп болған саясат NASA-ның саясаты емес, барлық мемлекеттік органдарға қолданылатын Президенттік жарлық болғаны, және оны NASA емес, Веббтің ықпалына бағынбаған Азаматтық қызмет комиссиясы жүзеге асырғаны атап көрсетілді. Бұл Патшалық астрономиялық қоғамын өз позициясын қайта қарастыруға мәжбүр етті.