Кіріспе

Жоғары сынып оқушыларына арналған жыл сайынғы академиялық жарыс Халықаралық химия олимпиадасы (IChO) – жоғары сынып оқушылары үшін жыл сайын өткізілетін академиялық жарыс. Бұл Халықаралық ғылым олимпиадаларының бірі. Алғашқы IChO 1968 жылы Чехословакияның Прага қаласында өткен. Одан бері бұл іс-шара жыл сайын, 1971 жылды қоспағанда, өткізіліп келеді. Алғашқы олимпиадаларға қатысқан делегациялардың көп бөлігі бұрынғы Шығыс блогы елдерінен болды. Тек 1980 жылы, 12-ші Халықаралық химия олимпиадасында ғана бұл жарыс Шығыс блогының аумағынан тыс, Австрияда өтті. Әрбір ұлттық командадан 4 студент маусым айында теориялық және тәжірибелік бөлімдер бойынша бақ сынасады, ал қатысушылардың шамамен жартысына медаль табысталады.

Туралы

Халықаралық химия олимпиадасы (IChO) – орта мектеп деңгейіндегі әлемдегі ең дарынды химия оқушылары үшін жыл сайынғы жарыс. Әлем елдері төрт оқушыдан тұратын команда жібереді, олардың химия білімі мен дағдылары бес сағаттық зертханалық тәжірибелік емтихан мен бес сағаттық жазбаша теориялық емтихан арқылы тексеріледі. Тәжірибелік емтихан әдетте теориялық емтиханнан бұрын өтеді, ал емтихандар әртүрлі күндері өткізіледі. IChO-ға қатысқысы келетін елдер өз оқушылары іс-шараға қатысу үшін екі Олимпиадаға қатарынан байқаушылар жіберуі керек. Қазіргі таңда Халықаралық химия олимпиадасына шамамен 80 ел қатысады. Барлық қатысушылар жеке нәтижелері бойынша бағаланады, ал командалық ресми нәтижелер берілмейді. Алтын медальдар студенттердің үздік 12%-ына, күміс медальдар келесі 22%-ына, ал қола медальдар келесі 32%-ына табыс етіледі. Медаль алмаған қатысушылардың үздік 10%-ына арнаулы грамоталар беріледі. Жалпы ең жоғары ұпай жинаған оқушыға бір арнаулы сыйлық беріледі. Теориялық және тәжірибелік емтихандарда ең жоғары ұпай жинаған оқушыларға екі жеке арнаулы сыйлық беріледі. Халықаралық химия олимпиадасына дайындық химияны терең түсінуді, оған қызығушылықты, сондай-ақ химиялық пәндерді бір-бірімен және нақты өмірмен байланыстыру қабілетін талап етеді.

Құрылымы мен ережелері

Әр делегация төрт студент пен екі жетекшіден тұрады (олардың біреуі делегация жетекшісі немесе "бас жетекші" болып тағайындалады). Делегация құрамына бірнеше қонақ пен ғылыми бақылаушылар кіруі мүмкін. Студенттер 20 жасқа толмаған және жоғары білім беру мекемелерінде күндізгі оқу бөлімінде оқымайтын болуы керек. Халықаралық химия олимпиадасының халықаралық ақпараттық орталығы Словакияның Братислава қаласында орналасқан. IChO-ға қатысуға ниет білдірген елдер өз студенттері іс-шараға қатыса алу үшін екі олимпиадаға қатарынан бақылаушыларды жіберуі керек. 2006 жылы 38-ші IChO-ға барлығы 68 ел қатысты: 67 қатысушы және 1 бақылаушы. 2017 жылы 80-нен астам ел студенттер жібереді деп күтілуде. Бәйге екі емтиханнан тұрады: теориялық және тәжірибелік. Екі емтихан да 5 сағатқа дейін созылады және әрқайсысы бөлек күндері өткізіледі, әдетте тәжірибелік емтихан теориялық емтиханнан бұрын өтеді. Теориялық емтихан 60 баллға бағаланады, ал тәжірибелік емтихан 40 баллға бағаланады. Әр емтихан бір-бірінен тәуелсіз бағаланады және емтихан нәтижелерінің қосындысы қатысушының жалпы нәтижесін анықтайды. Қабылдаушы ел тағайындаған ғылыми қазылар алқасы тапсырмаларды ұсынады. Халықаралық қазылар алқасы, қатысушы елдердің әрқайсынан екі жетекшіден тұрады, бәйге тапсырмаларын талқылайды және оларды студенттердің тілеген тіліне аударады. Студенттер өздерінің тілдеріне аударылған емтихандарды алады. Жетекшілер емтиханды қатысушыларға тапсыру алдында оны ағылшын тілінен аударуға міндетті. Емтихандар өткізіліп, қабылдаушы ел тағайындаған комиссия бағалағаннан кейін және марапаттар тапсырылғанға дейін жетекшілер комиссия судьяларымен емтиханды бағалау туралы пікір алмасады, осылайша бағалаудың әділдігіне көз жеткізеді. Емтиханды қатысушыларға тапсыру алдында жетекшілер оны қарап шығарғандықтан, екі емтихан аяқталғанға дейін жетекшілер мен студенттер арасындағы кез келген байланысқа қатаң тыйым салынады және студенттер ұялы телефондар мен ноутбуктерді ұйымдастырушыға тапсыруға міндетті. Бәйгенің оқу бағдарламасында химияның бірнеше салалары қамтылған, соның ішінде органикалық химия, бейорганикалық химия, физикалық химия, аналитикалық химия, биохимия және спектроскопия. Осы пәндердің кейбіреулері орта мектептердің химия бағдарламаларына енгізілгенімен, олардың көпшілігі әлдеқайда терең деңгейде бағаланады және олардың көбі білім мен түсінікті жоғары білім деңгейімен салыстыруға болады. Сонымен қатар, әрбір IChO-ның қабылдаушы елдері жыл сайын бәйге алдында дайындық мәселелерін ұсынады. Бұл дайындық мәселелері жоғары білімнен кейінгі білім берудегі әдеттегідей қарастырылғаннан гөрі нақты тақырыптарды тереңірек қамтиды. Халықаралық химия олимпиадасына дайындық химияны жоғары деңгейде түсінуді және қызығушылықты, сондай-ақ химиялық пәндерді бір-бірімен және практикалық әлеммен байланыстыру қабілетін талап етеді. Бұл іс-шаралар студенттерге әлемнің түкпір-түкпірінен келген, ұқсас қызығушылықтары бар адамдармен танысуға, түрлі жерлерге барып, түрлі мәдениеттермен танысуға тамаша мүмкіндік береді. Бәйгенің мақсаттарына сәйкес, IChO бәйгелері әртүрлі елдердің жас адамдары арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтуға көмектеседі, олар ынтымақтастық пен халықаралық түсініктікті ынталандырады.

Дайындық

Әр ел өз құрамын өзі дұрыс деп тапқан жолмен таңдауға еркін болса да, іріктеу процесі әдетте аймақтық және ұлттық олимпиада жарыстарын өткізуді қамтиды. Көптеген елдер үздік студенттері үшін "дайындық лагерьлерін" ұйымдастырады, онда елден келген тәлімгерлер студенттерге химиядан университет деңгейіндегі курстарды үдетіп оқытады, сол жылғы дайындық мәселелерінде қамтылған тақырыптарға және практикалық дайындыққа ерекше назар аударады. Мұндай оқу бағдарламаларының жалпы ұзақтығы екі аптадан аспауы тиіс деп келісімге келді, бірақ кейбір елдер бұл шекті айлар немесе тіпті жылдар бойы сақтай алмайды деген шағымдар жыл сайын туындайды. Тағы бір мәселе – кейбір елдер жыл сайын жарысқа бірдей студенттерді әкеледі, бұл оларға жақсы медальдар жеңіп алуға көмектеседі. Кейбіреулер мұның олимпиада рухына қайшы келеді деп санайды, бірақ көптеген елдер ең үздік студенттерін үйде қалдыруды қанағаттандыра алмайды.