Кіріспе
Blackletter (кейде қара әріп немесе қара әріп), сондай-ақ готикалық жазу, готикалық минускуль немесе готикалық тип деп аталатын, шамамен 1150 жылдан бастап 17 ғасырға дейін Батыс Еуропаның барлық аймақтарында қолданылған жазу түрі. Ол 1870 жылдарға дейін дания, норвегия және швед тілдерінде, 20 ғасырдың басына дейін фин тілінде, 1930 жылдарға дейін латыш тілінде, ал неміс тілінде 1941 жылы Гитлер ресми түрде тоқтатқанға дейін қолданыла берді. Фратур – осы типтегі ерекше жазу, кейде қара әріптің барлық түрлері Фратур деп аталады. Blackletter кейде Ескі ағылшын тілі деп те аталады, бірақ оны Blackletter-ден көп ғасырлар бұрын пайда болған және аралдық жазу немесе Футоркпен жазылған Ескі ағылшын тілімен шатастырмау керек. Итальяндық және римдік қаріптермен бірге, Blackletter Батыс типографиясы тарихындағы маңызды қаріптердің бірі болды.
Blackletter (sometimes black letter or black letter), also known as Gothic script, Gothic minuscule or Gothic type, was a script used throughout Western Europe from approximately 1150 until the 17th century. It continued to be commonly used for Danish, Norwegian, and Swedish until the 1870s, Finnish until the turn of the 20th century, Latvian until the 1930s, and for the German language until the 1940s, when Hitler officially discontinued it in 1941. Fraktur is a notable script of this type, and sometimes the entire group of blackletter faces is referred to as Fraktur. Blackletter is sometimes referred to as Old English, but it is not to be confused with the Old English language, which predates blackletter by many centuries and was written in the insular script or in Futhorc. Along with Italic type and Roman type, blackletter served as one of the major typefaces in the history of Western typography.
Шығу тегі
Каролингтердің кішкентай әрпі қара әрптің тікелей атасы болды. Қара әрп Каролингтерден дамыды, себебі 12 ғасырдағы білімді Еуропа көптеген салалар бойынша жаңа кітаптарға зәру болды. Жаңа университеттер ашылды, олардың әрқайсысы бизнес, құқық, грамматика, тарих және басқа да ғылымдар үшін кітаптар шығарды, бұрынғы жазу түрлері көбінесе діни еңбектер үшін ғана қолданылған. Бұл кітаптар сұранысқа қарай жылдам дайындалуы керек еді. Оқуға ыңғайлы болғанымен, еңбекті қажет ететін каролинг әрпі бұл қарқынға ілесе алмады. Оның үлкен көлемі жазу материалдарының өте қымбат болған кезінде қолжазбалар үшін көп орынды қажет етті. 11 ғасырдың басынан бастап Каролинг әрпінің әртүрлі түрлері пайдаланыла бастады, ал 12 ғасырдың ортасында Францияның солтүстік-шығысы мен Бенлюкс елдерінде жаңа кітаптарға деген сұранысты қанағаттандыру үшін жылдам жазылатын, айқын ерекшеленетін бір түрі қолданысқа енді.
Этимология
Готика термині бұл шрифтті сипаттау үшін алғаш рет 15 ғасырдағы Италияда, Ренессанс дәуірінің ортасында қолданылды, себебі Ренессанс гуманистері бұл стильді варварлық деп есептеді, ал "готика" сөзі "варварлық" сөзінің синонимі болды. Флавио Биондо "Italia Illustrata" (1474) еңбегінде германдық ломбардтар бұл шрифтті 6 ғасырда Италияға басып кіргеннен кейін ойлап тапқан деп жазды. Тек қара әріптер ғана "готика" шрифті деп аталмай, сонымен қатар визиготтық, беневенттік және меровингтік сияқты басқа да варварлық көрінетін шрифттер де "готика" деп белгіленді. Бұл, каролингтік кіші әріптерге қарастырылғанда, гуманистердің "littera antiqua" ("көне әріптер") деп атаған, өте оқуға қолайлы шрифт еді, олар бұл шрифтті ежелгі римдіктер қолданған деп жаңылысты. Шындығында, ол Шарль Ұлының тұсында пайда болған, бірақ одан кейін ғана кеңінен қолданылды және іс жүзінде қара әріптердің кейінгі дамуының негізін құрады. Қара әріптерді гот тілінің ежелгі әліпбиімен немесе кейде "готика" деп аталатын қаріптермен шатастыруға болмайды.
Ерте готика
Ерте готиканың (немесе протоготиканың) пайда болып, кейін жойылған уақытын нақты анықтау қиын, себебі бұл каролингтік минускул мен готикалық текстура жазулары арасындағы кезеңдік жазу болды. Жалпы алғанда, оны біздің заманымыздың 11-12 ғасырларында қолданған деуге болады. Еуропада университеттер пайда бола бастағанда, жазу технологиясын жылдамдату қажеттілігі осы жазудың дамуына әкелді. Каролингтік жазудың дөңгелек пішіндері қаламның тік бұрыштарға айналуымен өзгерді, ал әріптер мен сөздер ықшамдалды. Ерте готика бірнеше ерекшеліктерімен сипатталады. Бұл жазуда үлкен әріптер жоқ. Олардың орнына римдік рустикалық, римдік квадрат немесе унциал әріптері қолданылды. Версалдар көбінесе Ломбард әріптері болды, әдетте жарқын түстермен боялған. Басқа да ерекшеліктері – екіге бөлінген жоғары созылған әріптер, қабатты ‘a’ әрпі, стандартты ‘r’ және жартылай ‘r’ әрпі (〈ꝛ〉) сауыт тәрізді әріптерден кейін қолданылды. Ұзын ‘s’ (〈ſ〉) әрпі басым қолданылады, бірақ кейбір қолжазбаларда қысқа ‘s’ әрпінің де мысалдары бар. Пунктуация шектеулі, көбінесе толық тоқтату белгілері мен үтірлер ғана қолданылады, және олар әдетте жолдың ортасында көрсетіледі. Жазу дамуын жалғастырып, тік, бұрышты және ықшамдалып, текстура жазуларына өтуді бастады.
Швабахер
Швабахер – неміс тіліндегі алғашқы баспа шрифтерінде көп қолданылған готикалық әріптердің бір түрі. Ол 20-ғасырға дейін сирек болса да қолданылып келді. Швабахердің ерекше белгілері: кіші әріп екі жағынан да дөңгелек келген, бірақ жоғарғы және төменгі бөліктерінде екі сызық бұрыштасып бірігеді. Басқа кіші әріптердің де осыған ұқсас пішіні бар. Кіші әріптің үстіңгі жағында екі төмен қарайтын сызықпен қиылысатын көлденең сызық болады. Үлкен әріп кіші әріптің пішінін еске түсіретін ерекше формаға ие.
The small letter is rounded on both sides, though at the top and at the bottom, the two strokes join in an angle. Other small letters have analogous forms. The small letter has a horizontal stroke at its top that forms crosses with the two downward strokes. The capital letter has a peculiar form somewhat reminiscent of the small letter .
Жазу
Курсива – қара әріптердің өте көптеген түрлерін білдіреді; қазіргі заманғы курсив жазу сияқты, нақты стандартты түрі жоқ. Ол 14 ғасырда текстильдің оңайлатылған түрі ретінде дамыды, сонымен қатар, жарғыларды жазу үшін қолданылатын текстильдің формасының ықпалында болды. Курсиваның дамуына, әсіресе, пергаментке қарағанда тегіс қағаздың енгізілуі себеп болды. Сондықтан, қағазға жылдам жазу оңай болды. Курсивада төменгі ұзындықтар жиірек кездеседі, әсіресе «g» және «p» әріптерінде, ал жоғары ұзындықтар тік емес, иіліп, тізбектеледі (әсіресе «h» әріпінде байқалады). «a», «d» және «s» (сөз соңында) әріптері каролингтік формаларына өте ұқсас. Дегенмен, осы белгілердің бәрі әрбір курсива мысалында кездеспейді, сондықтан жазуды курсива деп атауға болатынын анықтау қиын. Лифтинк курсиваны үш стильге де бөлді: *littera cursiva formata* – ең оқуға қолайлы және каллиграфиялық стиль. *Littera cursiva textualis* (немесе *libraria*) – стандартты кітаптарды жазу үшін қолданылатын әдеттегі форма, ол әдетте үлкен қаламмен жазылып, әріптердің ірі болуына әкелді. *Littera cursiva currens* – оқулықтар және басқа да маңызды емес кітаптар үшін қолданылды және формаларында өте аз стандарттау болды.
Гибридтер
Гибридті басстарда деп те атайды (әсіресе Францияда), және атынан көрініп тұрғандай, бұл жазудың гибридті түрі. Ол 15 ғасырдың басында дамыған текстуалис пен курсиваның қоспасы. Текстуалиснен тік өрлеуші әріптерді, ал курсивадан ұзын және , бір иілмелі , және ашық төмендеуші (каролингтік үлгілерге ұқсас) пішіндерді қабылдады.
Донатус-календер
Донатус Календер (кейде Донатус және Календер немесе D K деп те аталады) – Гутенбергтің 1450-ші жылдардың басында жарық көрген ең алғашқы басылымдарында қолданған металл қаріптер жинағының атауы. Атау екі еңбек бойынша берілген: Элий Донаттың «Ars grammatica» латын грамматикасы және «Календер» (күнтізбе). Бұл – текстураның бір түрі.
Қара әріпті мәтін
Антиква қаріпі әдетте римдік және италикалық қаріптердің қосындысы болса, 16 ғасырдан бері француз типографтары қара әріптерде мұндай айырмашылықты дамытқан емес. Олардың орнына, мәнді көрсету үшін әріптер арасын кеңіту (неміс тілінде Sperrung) қолданылады. Қара әріптер кеңейтілген кезде , , немесе сияқты лигатуралар қосымша аралықсыз біріктіріліп жазылады (бірақ бұл жағдайларда әріптер бірігіп кетеді). Мәнді баса көрсету үшін қалың қаріптерді қолдану қара әріптерге тән емес. Латын тілі сияқты роман тілдерінен алынған шетел тілдерінің сөздері әдетте қара әріптің орнына антиква қаріпімен жазылады. Қара әріпті мәтін ішінде шетелдік сөздерді немесе тіркестерді антиквамен жазу тәсілі, тілге сіңген қарыз сөздерге қатысты қолданылмайды.
Текстуалис
Ағылшынның қара әріптері Норман жаулап алудан кейін сол жерде қолданылған Каролингтердің кішкентай әріптерінен пайда болды, кейде «романдық кішкентай әріп» деп аталды. Текстуалис формалары 1190 жылдан кейін дамыды және шамамен 1300 жылға дейін ең көп қолданылды, содан кейін ол негізінен сәнді қолжазбалар үшін пайдаланыла бастады. Ағылшын тіліндегі қара әріптер жан-жақты зерттелді және оларды көптеген санаттарға бөлуге болады. Текстуалис формата («Ескі ағылшын» немесе «қара әріп»), текстуалис прессисса (немесе текстуалис сине педибус, себебі оның минимдерінде әдетте табандары болмайды), текстуалис квадрата (немесе псалтериалис) және жартылай квадрата, сондай-ақ текстуалис ротонда – бұл жоғары сапалы форматталған стильдердің әртүрлі түрлері. Оксфорд университеті 13-шы және 14-шы ғасырларда littera parisiensis-ті қабылдады, ал littera oxoniensis формасы париждік нұсқасынан дерлік еш айырмашылығы жоқ; алайда, кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, дөңгелек соңғы формалар, санды еске түсіреді, Париж шрифтында соңғы орында қолданылатын ұзын сызықтан өзгеше. 15-шы және 16-шы ғасырлардың соңындағы баспагерлер көбінесе қара әріпті қаріптерді қолданды, бірақ Ренессанс талғамының ықпалымен римдік қаріптерге деген танымалдық артты, шамамен 1590 жылға дейін көптеген баспаханалар оларға көшті. Дегенмен, қара әріпті жазу оңай оқылатындықтан (әсіресе сауатсыз халық үшін), ол 17-шы ғасыр бойына және 18-шы ғасырға дейін, жарияланымдар мен Парламент актілері сияқты кеңінен таратуға арналған құжаттар үшін, сондай-ақ халыққа арналған балладалар, рыцарлық романдар және әзіл-қалжыңдар сияқты әдебиет үшін қолданылып келді. Шосердің шығармалары 15-шы ғасырдың соңында қара әріппен басылған, бірақ кейіннен көбінесе римдік қаріппен басылды. Хорас Уолпол 1781 жылы: «Мен де готпын, бірақ заманауи готпын, сондықтан қара әріпті жек көремін және Шосерді Драйден мен Баскервиллде өз тілі мен киіміне қарағанда жақсы көремін» деп жазды.
Жазу
Ағылшын тіліндегі курсива (Cursiva Anglicana) 13 ғасырда қолданыла бастады және көп ұзамай littera oxoniensis-ті стандартты университет жазуы ретінде ығыстырды. Ең ертедегі курсивті қара әріптер түрі – Anglicana, өте дөңгелек және иілген жазу, оның тікбұрышты және бұрыштық нұсқасы Anglicana formata болды. Formata түрі 15 ғасырға дейін қолданылды, сондай-ақ халық тіліндегі мәтіндерді жазу үшін де пайдаланылды. Anglicana мен textualis араласуынан Anglicana bastarda түрі пайда болды, бірақ 16 ғасырда Англияда қолданылатын басты курсивті қара әріп – Италиядан шығып, Франция арқылы Англияға келген Секретарь жазуы болды. Секретарь жазуы біршама ретсіз көрінеді және оның , , , және әріптерінің пішіндері ерекше, басқа ағылшын жазуларындағы пішіндерден өзгеше. Осы ағылшын курсивті готикалық пішіндердің мұрасы кейбір құқықтық құжаттарда қолданылатын сот жазуында 18 ғасырға дейін жалпы қолданыста сақталды.
Текстуалис
Француздық текстуалисі басқа ұлттық стильдермен салыстырғанда биік және тар болды, және ол 13 ғасырдың соңында Парижде толыққанды дамыды. 13 ғасырда шағын Киелі кітаптарды жазуға қолданылған, текстеридің өте кішкентай түрі де болды, ол "інжу жазуы" деп аталды. Осы ғасырда француздық текстуалисінің тағы бір түрі Париж университетінде жасалған литера паризиенсис жазуы болды, ол да кішкентай және каллиграфиялық емес, жылдам жазу үшін арналған.
Жазу
Француз қаріпі 13-16 ғасырларда қолданылды, одан кейін ол күрделі өрнекке ие, түсініксіз және көлбеу болды. Бастарда – курсива мен текстуалистің "аралас" қоспасы, 15 ғасырда пайда болып, латын және жергілікті тілдердегі мәтіндер үшін қолданылды. Бургундияда бастарданың тік бұрышты түрі, lettre de forme немесе lettre bourgouignonne, сағаттар кітабы сияқты, мысалы, Джон, Берри герцогының "Très Riches Heures" кітабы үшін пайдаланылды.
Германия
Blackletter-дің неміс тілімен жиі байланыстырылғанына қарамастан, бұл шрифт неміс тілді аймақтарда өте баяу дамыды. Ол алдымен Францияға жақын жерлерде пайда болып, 13 ғасырда шығысқа және оңтүстікке тарады. Дегенмен, қара әріп неміс тілді аймақтарда ең ұзақ қолданылды. Швабахер қаріптері Германияда шамамен 1480 жылдан 1530 жылға дейін үстемдік құрды, ал бұл стиль 20 ғасырға дейін кейде қолданылып келді. Ең маңыздысы, протестанттық реформацияға бастаған Мартин Лютердің барлық еңбектері, сондай-ақ Альбрехт Дюрердің «Апокалипсисі» (1498) осы қаріппен жазылған. Аугсбург қаласындағы баспагер Иоганн Бэмлер бұл қаріпті алғаш рет 1472 жылы қолданған болуы мүмкін. Атаудың шығу тегі әлі де нақты емес; кейбіреулер Швабах ауылынан шыққан, сырттан жұмыс істеген және сол себепті «Швабахер» деп аталған қаріп кескіш осы қаріпті жасаған деп есептейді.
Текстуалис
Неміс тілінде жасалған Textualis түрі әдетте өте ауыр және тік бұрышты болып келеді, ал осы шрифттердің барлық нұсқаларында ортақ ерекшеліктер аз. Бір ортақ ерекшелігі – латын әріптерінің немесе Textualis-тің қолданылуы. Textualis алғаш рет 13 және 14 ғасырларда қолданылды, кейіннен одан да күрделі әрі әсемдікпен безендірілді және көбінесе діни кітаптар үшін пайдаланылды. Иоганн Гутенберг 1455 жылы шығарған әйгілі Гутенберг Киелі кітабында Textualis қаріпін қолданды. Дөңгелек әріптері бар қара әріп – Швабахер, жақын арада баспаға қолданылатын әріпке айналды, бірақ ол 17 ғасырдың басында Фрактурмен алмастырылды. Фрактур император Максимилиан I (1493–1519) кітаптар сериясын құрғанда және олар үшін арнайы шрифт жасағанда пайда болды. 19 ғасырда Фрактурмен қатар антиква да қолданыла бастады, бұл 1941 жылы нацистер Фрактурдың қолданылуын тоқтатуға мәжбүрлеген Антиква-Фрактур дауларына әкелді. Ол кезде Фрактур Германияда ұзақ жылдар бойы ең көп таралған және танымал қара әріп стилі болды, сондықтан Швабахер, Textualis сияқты қара әріптердің барлық түрлері неміс тілінде Фрактур деп аталады.
Жазу
Неміс қарсыбы басқа аймақтардағы қарсыбымен ұқсас, бірақ «, » және басқа әріптердің пішіндері көбірек әртүрлі; мұнда да әріп жиі қолданылады. XV-XVI ғасырларда циклдік әріптері аз және текстуалиске ұқсас төртбұрышты пропорциялары бар гибридтік форма қолданылған. 18 ғасырда қара әріппен жазу үшін ұшты қалам (кең, жалпақ ұшы бар қаламнан өзгеше) қабылданып алынды. ХХ ғасырдың басында мектептерде Сюттерлин әрпі енгізілді.
Ротонда
Италиялық қара әріптер ротонда деп те аталады, себебі олар солтүстік баспа орталықтарында жасалғандарына қарағанда аз бұрышты болған. Италиялық ротонданың ең көп тараған түрі – 13 ғасырда Болонья университетінде қолданылған littera bononiensis. Ротондада тістеу жиі кездеседі, бірақ үзілу болмайды. Итальяндық ротондаға тән ерекше қысқартулар бар, мысалы, доғаның астындағы сызық «qui» дегенді білдіреді, сондай-ақ ерекше жазылулар, мысалы, «миль» емес, «милекс» (milex) үшін.
Жазу
Итальян қарпі 13 ғасырда нотариустар қолданған жазу үлгілерінен пайда болды. Оның әсем әрі каллиграфиялық түрі minuscola cancelleresca italiana (немесе қысқасы cancelleresca, канцелярия шрифті) деп аталады, ол 14 ғасырда кітаптар үшін қолданылатын жазуға, яғни жарғылар емес, кітаптарға арналған жазуға айналды. Канцелереска Францияда бастарда және Англияда кеңсе шрифтінің қалыптасуына ықпал етті.
Текстуалис
Текстуалистік форма, көбінесе Готиш немесе "готикалық жазу" деп аталады, он бесінші ғасырдан бастап жалпы жарияланымдар үшін қолданылды, бірақ он жетінші ғасырда ресми құжаттар мен діни жарияланымдармен шектелді. Оның қолданылуы Киелі кітаптың мемлекеттік аудармасының басылымдарында он тоғызыншы ғасырға дейін сақталды, бірақ басқа жағдайларда қолданыстан шықты.