Кіріспе

Сен өзеніндегі арал, Париж, Франция. Сен-Луи аралы (il sɛ̃ lwi) – Франциядағы Париж қаласындағы Сен өзеніндегі екі табиғи аралдың бірі (екінші табиғи арал – Париждің Нотр-Дам соборы орналасқан Сите аралы). Сен-Луи аралы Париждің қалған бөлігімен өзеннің екі жағалауына төрт көпір арқылы және Сен-Луи көпірімен Сите аралына жалғасады. Арал Париждің 4-ші округінің құрамында орналасқан және оның халқы 4453 адамды құрайды.

Тарих

Арал алғаш рет Нотр-Дам аралы деп аталды және көбінесе мал жаюға, балық аулауға, кір жууға, сондай-ақ кейде дуэльдер өткізуге пайдаланылды. 1360 жылы, король Карл V-нің қала төңірегіне салған жаңа қабырғасының қорғанысына қосылу үшін, қазіргі Пулеттиер көшесі тұсында каналмен екіге бөлінді. Кішігірім шығыс бөлігіне Ile des Vaches (Сиырлар аралы) деген ат берілді (осы атпен өзен бойындағы тағы бір аралмен шатастырмау керек). Бұл бөлік ағаш сақтауға және қайық жасауға қолданылды. Алғашқыда ол Нотр-Дам соборының басшылығына тиесілі болған. Арал король Генрих IV тұсында құрылысқа дайындалған еді, бірақ 1610 жылы король өлтірілген соң жоба тоқтап қалды. 1616 жылы Кристоф Мари мен Пулеттиер Ле Регретье құрылысшылар оны қайта жаңғыртты. Аралды екіге бөлетін канал толтырылып, учаскелерге бөлініп, сәнді үйлер салынды. Аралдың қалалық құрылысы жылдам дамыды; елу жыл ішінде ол толығымен иеленді. Оң жағалаумен байланыстыратын Пон Мари көпірі аралдың құрылысшыларының бірі Кристоф Маридің құрметіне аталды. 1614 жылдан бастап ол Генрих IV-тің жесірі, жас король Людовик XIII-нің регенті Мария де Медичидің бас құрылысшысы болды. Ол оған аралдың екі бөлігін бөліп тұрған каналды толтырып, аралдың барлық жағына берік тас қабырғалар салуды тапсырды. Жобаның бірінші бөлігі – Пон Луи XIII көпірі; алғашқы тасты 13 жастағы ханзаде өзі қалады. Көптеген кедергілер көпірдің құрылысын ұзартты, ол 1635 жылға дейін аяқталмады. Көпірдің әр түрлі өлшемдегі бес аркасы бар. Аркалар арасында мүсіндер орнатуға арналған нишалар жасалды, бірақ саяси қиындықтарға байланысты мүсіндер ешқашан қойылған жоқ. Мария де Медичи жер телімдерін сатып алып, үй салғандарға теннис корты және киім-кешек пен жабын жуатын кемелер сияқты көптеген жеңілдіктер ұсынды. Ол билер мен қаржыгерлерді тартты, бірақ аристократтар азырақ болды, олар үлкен жер учаскелері мен бақтары бар Маре ауданын артық жақсы көрді. Ол сондай-ақ аралда көп мүліктің иесі болған Нотр-Дам соборының қарсылығына тап болды. Олардың қарсылығы нәтижесінде құрылысшы Кристоф Мари банкротқа ұшырады. Соңында, байлардың үйлері су жағалауындағы жерлерді алып, ал аралдың ішкі бөлігін саудагерлер мен шеберлер иеленді. Арал 1725 жылға дейін Сент-Луи деп аталған жоқ. 1270 жылы қайтыс болғаннан кейін отыз жылдан соң ғана қасиетті деп жарияланған Людовик IX кейде аралда сот отырып, әділдік жасаған деп есептеледі. Француз революциясы кезінде аралға қысқа мерзімге "Иль де ла Фратерните" (Бауырластық аралы) деген ат берілді.

Анжу теңіз жағалауы

Аралдың солтүстік жағындағы Анжу нарығы (Quai d'Anjou) Людовик XIII-нің інісі, Орлеан герцогы Гастонның құрметіне аталған. Оны 1614 жылдан бастап Кристоф Мари салып келді. Нарықтағы ең танымал ғимараттың бірі – корольдің бас сәулетшісі Луи Ле Воның үйі (3 Анжу нарығы). Анжу нарығының тағы бір белгілі тұрғыны – Маржини графы және Людовик XV үшін корольдік ғимараттарды басқарған мадам де Помпадурдың ағасы Абель Франсуа Пуассон (5 Анжу нарығы) болды. Кейін суретші Оноре Домие де осы нарықта тұрды, ол жоғарғы қабатта литография шеберханасын ұстады. Ақын Шарль Бодлер 1843 жылдан 1846 жылға дейін 17 Анжу нарығындағы ауланың жоғарғы қабатындағы шағын пәтерде тұрды.

Бурбон мұз айдыны

Quai de Bourbon корольдік отбасының құрметіне аталған және 17 ғасырдың басында салынған өте әсем қалалық үйлер қатарында орналасқан. Революциядан кейін ол қысқа мерзімге Quai de la Republique деп аталды, бірақ 1814 жылы бастапқы атын қайта алды. 1 Quai de Bourbon үйінде кардинал Ришельедің сүйікті суретшісі Филипп де Шампан тұрған. Мүсінші Камилла Клодель 1899-1923 жылдар аралығында 19-шы үйдің ішінде тұрды, оның шеберханасы аулаға қарап тұрды және ол ақыл-есінен айырылғандарға арналған үйге жіберілгенге дейін отыз жыл бойы осы жерде болды. Сен-Луи көпірі – екі аралды байланыстыратын жалғыз көпір және ол ұзын. Алғашқы ағаш көпір 1634 жылы салынған. Қазіргі көпір, тоғызыншы, 1970 жылы ашылды.

Бетюн мұз айдыны

Бетуне нары аралдың оңтүстік-шығыс жағымен созылып жатыр. Ол Генрих IV-тің қазасынан кейін көп ұзамай салынды және қайтыс болған патшаның премьер-министрі, Сулли герцогы Максимилиан де Бетунің құрметіне аталды. Аралдың оңтүстік-шығыс ұшындағы Пон де Салли көпірі де оның атын иеленген. Алғашқыда бұл нары "Quai des Balcons" деп аталып келді, себебі сәулетші Луи Лево барлық ғимараттардың балкондары болуын қалап, ғимараттардың оңтүстікке қарайтын орналасуын тиімді пайдалануды ұсынған. Осы нарыда тұрғандардың арасында американдық косметика өндірушісі Хелена Рубенштейн (24 Бетуне нары) болды, ол 1934 және 1938 жылдар аралығында аралдағы 24 Бетуне нары мекенжайында азау ғимараттардың бірін салды. Ағаш есіктегі арыстанның мүсіндік бейнесі – 17 ғасырға дейінгі үйден қалған жалғыз нысан. Франция президенті Жорж Помпиду өзінің ресми резиденциясынан өзге, 24 Бетуне нары мекенжайында жеке резиденциясын да ұстаған. Француз комедияшысы Луи де Фунес те қысқа мерзімге осы мекенжайда тұрды. Нарының танымал тұрғындарының қатарында Нобель сыйлығының иегері, физик Мари Кюри де болды, ол 1912 жылдан 1934 жылы қайтыс болғанға дейін 36-шы үйдің иесі болды.

Орлеан мұз айдыны

Quai d'Orleans батысқа қарай Quai de Bethune жалғасын табады. Quai d'Anjou сияқты, ол Людовик XIII-нің кіші інісі Гастон д'Орлеанның есімімен аталады. Француз революциясы кезінде 1806 жылға дейін Quai d'Egalite деп аталды. Ол аралдың батыс бөлігіндегі Сент-Луи көпіріне тікелей қосылады. Оның ең танымал ғимараттарының бірі – Польша кітапханасы (6 Quai d'Orleans мекенжайында), ол бастапқыда Людовик XIII-нің хатшысы Антуан Моро үшін салынған. 1838 жылы ол Польша кітапханасы ретінде танылды. Аралдың осы бөлігінде поляктармен байланысты басқа да маңызды оқиғалар болды: поляк князі Чарториски Quai Anjou жағында тұрып, Шопенді шақырып алатын, ал Мари Кюри Quai Bethune көшесінде тұрды. Бұл жерде танымал болған ойдан туған кейіпкерлердің бірі – Марсель Прусттың «Уақыттың жоғалған әлемі» романының басты кейіпкері Шарль Сванн. 17 ғасырда Île Saint Louis аймағын дамыту міндеті қоғамдық жұмыстар жөніндегі бас құрылысшы Кристоф Мариге жүктелді. Ол тегін жұмыс істегендігі үшін, сәнді үйлер салуға лицензия алды. Осы жерге ақсүйектер, аристократтар, бай бизнесмендер мен саясаткерлер қаланың шуынан қашып, қоныстанды. Мари екі құрылысшы – Луглес Пуллетье және Франсуа Ле Регратьемен серіктестік құрды, ал сәулетші ретіне Луи Ле Воуды таңдады. 1614 жылы екі аралдың арасындағы канал толтырылды, ал 1620 мен 1650 жылдар аралығында қалалық үйлер салынды. Арал жобасы – сәулет өнеріндегі революция, алғаш рет Парижде мұқият жоспарланған қала құрылысы жоспары қолданылды. Қала құрылысы, әсіресе Париж үшін революциялық болды. Мұндай қала құрылысы жүйесі тек 200 жылдан кейін, Наполеон III кезінде қала бойынша енгізілді. Жердің табиғи бедеріне сәйкес салу мүмкіндігі енді болмады. Жаңа көшелер түзу және орталық оске перпендикуляр салынды. Өрт қаупін азайту үшін ағаш, гипс және сабанмен жабылған шатырлардың орнына тас пен шифер қолданылды. Тұрғын үйлер алғаш рет ішкі аулаға емес, сыртқа қарай бағытталды, терезелері мен балкондары өзенге қарады. Аулалар тар болды, әдеттегі бақтар мүлдем болған жоқ. Фасадтардың көпшілігі қарапайым болды, бұл ауданға ерекше сүйкімділік сыйлады. Тек бірнеше фасадтарда ғана бас немесе бет пішініндегі (маскрон) әшекейлер болды. Балкондардың аздаған бөлігі ғана әсем темірмен әшекейленді. Монументалды есіктер арқылы атпен жүретін кареталардың өтуі үй иелерінің байлығын көрсететін. Faubourg Saint-Germain және Le Marais сияқты, Île Saint Louis 17 және 18 ғасырлардағы Париждің ең бай аудандарының бірі болды. Pont Saint Louis көпірінде ойын-сауықшылар (джаз тобы, жонглерлер мен мимдер) өнер көрсетеді, ол Île Saint Louis пен Île de la Cité арасын байланыстырады.

Сен-Луи-эн-Иль көшесі мен Ламберт қонақ үйі

Rue Saint Louis en l'Île аралдың басты сауда көшесі болып табылады. Ол аралдың ортасында орналасқан, шығыстан батысқа қарай бір шетінен екінші шетіне дейін созылады. Коммерциялық сипатына қарамастан, ол әлі де көптеген ерте тұрғын үйлерді сақтап қалған, олардың ең танымалсы – Анью нарығының шығыс жағында орналасқан Ламберт үйі. Бұл үлкен қалалық үйдің Сене өзеніне қарап тұрған ротондасы бар, ол 1640 жылы патшалық сәулетші Луи Ле Во басқаруымен салынған. Құрылыс орнының өзенге жақындығына байланысты, алдыңғы аула мен артқы бақтың дәстүрлі схемасын сақтау мүмкін болмады, сондықтан Ле Во бақ пен ауланы қатарластырып салды, ал бақ бірінші қабаттың, яғни асыл қабаттың деңгейіне дейін көтерілді. Алғашқы интерьерлік әрлеуді Эусташ Ле Суер жасаған, оның кейбір түпнұсқа панельдері қазір Луврде көрсетілуде. Геркулес галереясын Шарль Ле Брун жобалаған, ол кейін Людовик XIV үшін Версаль сарайындағы Айналар залын жасады. Жылдар бойында бұл үй көптеген көрнекті тұлғаларды қабылдады. 18 ғасырда оны маркиз де Шателет сатып алды, оның әйелі Эмили де Бретейль он бес жыл бойы Вольтердің сүйіктісі болды. 1843 жылы ол поляк князі және патриоты Адам Чарторискидің резиденциясына айналды, сондай-ақ Балзак, Жорж Санд, Гектор Берлиоз, Франц Лист және Фредерик Шопен сияқты белгілі жазушылар мен музыканттарды қабылдады. 20 ғасырда актриса Мишель Морган, ал 1975 жылы өнер коллекционері барон Гай де Ротшильд мұнда тұрды, ал 2007 жылы қайтыс болғаннан кейін Катар әмірінің інісі Абдалла Аль Тани иелігіне өтті. 2013 жылы өрттен қираған, бірақ толығымен қалпына келтірілді.

Сен-Луи-эн-л-Иль шіркеуі

Сент-Луи-эн-л-Иль шіркеуі, 19 bis rue Saint Louis en l'Ile мекенжайында орналасқан, аралдағы жалғыз шіркеу. Оны сәулетші Франсуа Ле Во, одан танымал патшалық сәулетші Луи Ле Воның інісі жобалаған. Бұл оның жобалаған жалғыз ғимараты болды. Бірінші тас 1 қазан 1664 жылы Париж архиепискобымен қаланды, бірақ қаржы жетіспеуі салдарынан жұмыс кешіктіріліп, 14 шілде 1726 жылға дейін аяқталмады. Шіркеу жоспарланған дәстүрлі батыс фасадына ие емес. Құрылыстың кешігуіне байланысты, шіркеудің жанына үйлер салынды, бұл орынды алып қойды. Алғашқы қоңырау мұнарасы 1740 жылы дауылдан қирады және оның орнына ашық мұнара салынды. Мұнараның ерекшелігі – көше үстінде дүкен таңбасы сияқты ілінген сағаты. Шіркеудің ішкі кеңістігі француз барокко архитектурасының көрнекті мысалы, орталық күмбезі немесе капелласы және Италиядан алынған алтын мен ақ түстің көп қолданылуы бар. Рим папасы Пий VII 1805 жылы Наполеон Бонапарттың коронациясына байланысты Парижге келген сапары барысында осы ғимаратта мисса өткізді. Шіркеудің ішкі бөлігі Француз революциясы кезінде зардап шекті, бірақ 1805 жылы зақымдалған қабырғаларға мата жамылып, көп бөлігі жасырылды. Шіркеуде 2005 жылы орнатылған өте әдемі орган бар, және ол концерттер өткізу үшін жиі пайдаланылады.

Квадратты Барий

Бари алаңы аралдың оңтүстік-шығыс бөлігінде, Сенаға қарай тікелей бағытталған кеме мұртының пішіндес келеді. Бұл жерде бастапқыда монастырь орналасқан. Алаң кеңістікті алып, танымал саябақ және бақ ретінде пайдаланылады. Ол 19 ғасырдағы француз мүсіншісі Антуан Луи Бариенің есімімен аталады, ол жануарлар мүсін жасауға маманданған. Оның туындылары Орсе мұражайы алдындағы алаңда кеңінен көрсетілген. Алаңдағы ең танымал өнер туындысы – 1894 жылы жасалған және пропорциядан тыс үлкен тұғырға орнатылған мифологиялық кентавр мен лапит арасындағы күресті бейнелейтін Баридің мүсіні. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мүсін алынып, қоласы балқытылған, бірақ 2011 жылы тайвандық меценаттың қаржысымен оның көшірмесі орнатылды.